ପ୍ରସୃତାଶ୍ଚ ପରେ ତ୍ରସ୍ତା ହନ୍ଯମାନା ଜଘନ୍ଯତଃ। ଅନୁଦ୍ରୁତାସ୍ତୁ ରକ୍ଷୋଭିଃ ସିଂହୈରିଵ ମହାଦ୍ଵିପାଃ
ଅନ୍ୟମାନେ ଭୟରେ ଆତଙ୍କିତ ହୋଇ ଦୌଡ଼ି ଯାଉଥିଲେ, ପଛରୁ ରାକ୍ଷସମାନେ ଦଳି ଦେଲେ, ଯେପରି ଶିଂହମାନେ ବଡ଼ ହାତୀମାନଙ୍କୁ ତାଡ଼ି ଦେଇ ମାରି ଦେଇଥାନ୍ତି।
ସାଗରେ ପତିତାଃ କେଚିତ୍ କେଚିଦ୍ ଗଗନମାଶ୍ରିତାଃ। ଋକ୍ଷା ଵୃକ୍ଷାନୁପାରୂଢା ଵାନରୀଂ ଵୃତ୍ତିମାଶ୍ରିତାଃ
କିଛି ଜଣେ ସାଗରରେ ପଡ଼ିଗଲେ, କିଛି ଜଣେ ଆକାଶକୁ ଶରଣ ନେଲେ; ଭାଲୁମାନେ ଗଛକୁ ଚଢ଼ିଗଲେ, ଵାନରମାନଙ୍କ ଭଳି ଆଚରଣ କରି।
ସାଗରସ୍ଯ ଚ ତୀରେଷୁ ଶୈଲେଷୁ ଚ ଵନେଷୁ ଚ। ପିଙ୍ଗଲାସ୍ତେ ଵିରୂପାକ୍ଷୈ ରାକ୍ଷସୈର୍ବହଵୋ ହତାଃ
ସାଗର ତୀର, ପାହାଡ଼ ଓ ଜଙ୍ଗଲରେ ବହୁତ ପିଙ୍ଗଳ ଵାନରମାନେ ବିକୃତ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେ ଦ୍ୱାରା ମାରାଗଲେ।
ଏଵଂ ତଵ ହତୋ ଭର୍ତା ସସୈନ୍ଯୋ ମମ ସେନଯା। କ୍ଷତଜାର୍ଦ୍ରଂ ରଜୋଧ୍ଵସ୍ତମିଦଂ ଚାସ୍ଯାହୃତଂ ଶିରଃ
ଏଭଳି ତୁମର ପତି ସେନା ସହିତ ମୋର ସେନା ଦ୍ୱାରା ମାରାଗଲେ; ଏହି ରକ୍ତରେ ଭିଜା, ଧୂଳିରେ ଲୁହା ମୁଣ୍ଡ ଏଠାକୁ ଆଣାଯାଇଛି।
ତତଃ ପରମଦୁର୍ଧର୍ଷୋ ରାଵଣୋ ରାକ୍ଷସେଶ୍ଵରଃ। ସୀତାଯାମୁପଶୃଣ୍ଵନ୍ତ୍ଯାଂ ରାକ୍ଷସୀମିଦମବ୍ରଵୀତ୍
ତାପରେ ଅତି ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମହାପତି ରାବଣ, ସୀତା ଶୁଣୁଥିବା ବେଳେ, ରାକ୍ଷସୀଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ରାକ୍ଷସଂ କ୍ରୂରକର୍ମାଣଂ ଵିଦ୍ଯୁଜ୍ଜିହ୍ଵଂ ସମାନଯ। ଯେନ ତଦ୍ରାଘଵଶିରଃ ସଂଗ୍ରାମାତ୍ ସ୍ଵଯମାହୃତମ୍
ଘୋର କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ରାକ୍ଷସ ବିଦ୍ୟୁଜ୍ଝିହ୍ୱକୁ ଏଠାକୁ ଆଣ; ଯିଏ ଯୁଦ୍ଧରୁ ନିଜେ ରାଘବଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଆଣିଥିଲା।
ଵିଦ୍ଯୁଜ୍ଜିହ୍ଵସ୍ତଦା ଗୃହ୍ଯ ଶିରସ୍ତତ୍ସଶରାସନମ୍। ପ୍ରଣାମଂ ଶିରସା କୃତ୍ଵା ରାଵଣସ୍ଯାଗ୍ରତଃ ସ୍ଥିତଃ
ତାପରେ ବିଦ୍ୟୁଜ୍ଝିହ୍ୱ ଏହି ମୁଣ୍ଡ, ଧନୁ ଓ ଶର ସହିତ ନେଇ, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ରାବଣଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଉଡ଼ି ଆସିଲେ।
ତମବ୍ରଵୀତ୍ ତତୋ ରାଜା ରାଵଣୋ ରାକ୍ଷସଂ ସ୍ଥିତମ୍। ଵିଦ୍ଯୁଜ୍ଜିହ୍ଵଂ ମହାଜିହ୍ଵଂ ସମୀପପରିଵର୍ତିନମ୍
ତାପରେ ରାଜା ରାବଣ ନିକଟରେ ଥିବା ମହାଜିହ୍ୱ ବିଦ୍ୟୁଜ୍ଝିହ୍ୱକୁ କହିଲେ।
ଅଗ୍ରତଃ କୁରୁ ସୀତାଯାଃ ଶୀଘ୍ରଂ ଦାଶରଥେଃ ଶିରଃ। ଅଵସ୍ଥାଂ ପଶ୍ଚିମାଂ ଭର୍ତୁଃ କୃପଣା ସାଧୁ ପଶ୍ଯତୁ
ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅର ମୁଣ୍ଡକୁ ଶୀଘ୍ର ସୀତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ରଖ; ଯେଉଁ ଦୁଃଖିତ ଜନନୀ ତାଙ୍କ ପତିର ଶେଷ ଅବସ୍ଥା ଦେଖିପାରିବେ।
ଏଵମୁକ୍ତଂ ତୁ ତଦ୍ ରକ୍ଷଃ ଶିରସ୍ତତ୍ ପ୍ରିଯଦର୍ଶନମ୍। ଉପନିକ୍ଷିପ୍ଯ ସୀତାଯାଃ କ୍ଷିପ୍ରମନ୍ତରଧୀଯତ
ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ସେ ରାକ୍ଷସ ମନୋହର ମୁଣ୍ଡକୁ ଶୀଘ୍ର ସୀତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ରଖି, ମାନେ ହେଲା।
ରାଵଣଶ୍ଚାପି ଚିକ୍ଷେପ ଭାସ୍ଵରଂ କାର୍ମୁକଂ ମହତ୍। ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ଵିଖ୍ଯାତଂ ରାମସ୍ଯୈତଦିତି ବ୍ରୁଵନ୍
ରାବଣ ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମହା ଚମକୁଥିବା ଧନୁକୁ ଫିଙ୍ଗିଦେଲେ, କହିଲେ—'ଏହା ରାମଙ୍କର'।
ଇଦଂ ତତ୍ ତଵ ରାମସ୍ଯ କାର୍ମୁକଂ ଜ୍ଯାସମାଵୃତମ୍। ଇହ ପ୍ରହସ୍ତେନାନୀତଂ ତଂ ହତ୍ଵା ନିଶି ମାନୁଷମ୍
ଏହି ରାମଙ୍କର ଧନୁ, ତାର ଚଡ଼ାଯାଇଛି; ପ୍ରହସ୍ତ ଏହାକୁ ରାତିରେ ମାନବକୁ ମାରି ଏଠାକୁ ଆଣିଛି।
ସ ଵିଦ୍ଯୁଜ୍ଜିହ୍ଵେନ ସହୈଵ ତଚ୍ଛିରୋ ଧନୁଶ୍ଚ ଭୂମୌ ଵିନିକୀର୍ଯମାଣଃ। ଵିଦେହରାଜସ୍ଯ ସୁତାଂ ଯଶସ୍ଵିନୀଂ ତତୋଽବ୍ରଵୀତ୍ ତାଂ ଭଵ ମେ ଵଶାନୁଗା
ବିଦ୍ୟୁଜ୍ଝିହ୍ୱ ସହିତ ମୁଣ୍ଡ ଓ ଧନୁ ଭୂମିରେ ଫିଙ୍ଗିଦେଲା; ପରେ ସେ ଶ୍ରୀମତୀ ଵିଦେହ ରାଜାଙ୍କ କନ୍ୟାକୁ କହିଲେ—'ଏବେ ମୋର ଆଜ୍ଞାକୁ ମାନ।'
thumb|ଦ୍ଵାତ୍ରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡେ ଦ୍ଵାତ୍ରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୬-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡର ବତ୍ତିଶ ଶର୍ଗ ଶୁଣ।
ସା ସୀତା ତଚ୍ଛିରୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତଚ୍ଚ କାର୍ମୁକମୁତ୍ତମମ୍। ସୁଗ୍ରୀଵପ୍ରତିସଂସର୍ଗମାଖ୍ଯାତଂ ଚ ହନୂମତା
ସୀତା ସେ ମୁଣ୍ଡ ଓ ଉତ୍ତମ ଧନୁକୁ ଦେଖି, ହନୁମାନଙ୍କ ଠାରୁ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ମିତ୍ରତାର ଖବର ଶୁଣିଲେ।
ନଯନେ ମୁଖଵର୍ଣଂ ଚ ଭର୍ତୁସ୍ତତ୍ସଦୃଶଂ ମୁଖମ୍। କେଶାନ୍ କେଶାନ୍ତଦେଶଂ ଚ ତଂ ଚ ଚୂଡାମଣିଂ ଶୁଭମ୍
ସେ ନିଜ ପତିଙ୍କ ମୁହଁ, ମୁହଁର ରଙ୍ଗ, କେଶ, କେଶର ଅଞ୍ଚଳ ଓ ଶୁଭ ଚୂଡ଼ାମଣି ଦେଖିଲେ, ସବୁ ତାଙ୍କ ପତିଙ୍କ ପରି।
ଏତୈଃ ସର୍ଵୈରଭିଜ୍ଞାନୈରଭିଜ୍ଞାଯ ସୁଦୁଃଖିତା। ଵିଜଗର୍ହେଽତ୍ର କୈକେଯୀଂ କ୍ରୋଶନ୍ତୀ କୁରରୀ ଯଥା
ଏହି ସବୁ ଚିହ୍ନ ଦେଖି ଚିହ୍ନି, ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ସୀତା କାଇକେୟୀଙ୍କୁ ଦୋଷ ଦେଇ, ଚିଁଚିଆଇ କୁରରୀ ପକ୍ଷୀ ପରି କାନ୍ଦିଲେ।
ସକାମା ଭଵ କୈକେଯି ହତୋଽଯଂ କୁଲନନ୍ଦନଃ। କୁଲମୁତ୍ସାଦିତଂ ସର୍ଵଂ ତ୍ଵଯା କଲହଶୀଲଯା
କାଇକେୟୀ, ତୁମେ ଏବେ ଖୁସି ହେଉ; ଏହି କୁଳର ଆନନ୍ଦ ମୃତ, ସମସ୍ତ କୁଳ ତୁମ ଝଗଡ଼ା ଭଳି ଚଳିଗଲା।
ଆର୍ଯେଣ କିଂ ନୁ କୈକେଯ୍ଯାଃ କୃତଂ ରାମେଣ ଵିପ୍ରିଯମ୍। ଯନ୍ମଯା ଚୀରଵସନଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ପ୍ରଵ୍ରାଜିତୋ ଵନମ୍
ଏ ଆର୍ୟ, ରାମ ଏଉଁ କାଇକେୟୀଙ୍କୁ କଣ ଦୁଃଖ କରିଥିଲେ, ଯେ ମୋତେ ଚୀରବସନ ଦେଇ, ସେ ଜଣେ ଦୟାଳୁ ମନୁଷ୍ୟ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମୋତେ ବନକୁ ପଠାଇଦେଲେ?
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ତୁ ଵୈଦେହୀ ଵେପମାନା ତପସ୍ଵିନୀ। ଜଗାମ ଜଗତୀଂ ବାଲା ଛିନ୍ନା ତୁ କଦଲୀ ଯଥା
ଏଭଳି କହି, ବେପମାନ ତପସ୍ୱିନୀ ବୈଦେହୀ, ଛିନ୍ନ କଦଳୀ ଗଛର ପରି, ଭୂମିରେ ପଡିଗଲେ।
ସା ମୁହୂର୍ତାତ୍ ସମାଶ୍ଵସ୍ଯ ପରିଲଭ୍ଯାଥ ଚେତନାମ୍। ତଚ୍ଛିରଃ ସମୁପାସ୍ଥାଯ ଵିଲଲାପାଯତେକ୍ଷଣା
କିଛି ସମୟ ପରେ ସେ ଆପଣାର ହୁସ୍ତି ଫେରାଇ, ତାହାର ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ହାତ ରଖି, ବିପ୍ଳବ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ହା ହତାସ୍ମି ମହାବାହୋ ଵୀରଵ୍ରତମନୁଵ୍ରତ। ଇମାଂ ତେ ପଶ୍ଚିମାଵସ୍ଥାଂ ଗତାସ୍ମି ଵିଧଵା କୃତା
ହା, ମୁଁ ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲି, ମହାବାହୁ, ଶୂର ଓ ଧୀର ତୁମେ; ଏହି ଶେଷ ଅବସ୍ଥାକୁ ଆସି, ମୁଁ ବିଧବା ହେଇଗଲି।
ପ୍ରଥମଂ ମରଣଂ ନାର୍ଯା ଭର୍ତୁର୍ଵୈଗୁଣ୍ଯମୁଚ୍ଯତେ। ସୁଵୃତ୍ତଃ ସାଧୁଵୃତ୍ତାଯାଃ ସଂଵୃତ୍ତସ୍ତ୍ଵଂ ମମାଗ୍ରତଃ
ନାରୀଙ୍କ ପ୍ରଥମ ମୃତ୍ୟୁ ହେଉଛି ତାଙ୍କର ପତିର ଅପମାନ; ତୁମେ ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ମୋ ଆଗରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ, ଯେଉଁଠିକି ମୁଁ ଭଲ ଚରିତ୍ର ଅଛି।
ମହଦ୍ ଦୁଃଖଂ ପ୍ରପନ୍ନାଯା ମଗ୍ନାଯାଃ ଶୋକସାଗରେ। ଯୋ ହି ମାମୁଦ୍ଯତସ୍ତ୍ରାତୁଂ ସୋଽପି ତ୍ଵଂ ଵିନିପାତିତଃ
ମୁଁ ଦୁଃଖର ସାଗରରେ ବିଲିନ ହୋଇ, ବଡ ଦୁଃଖରେ ପଡିଛି; ତୁମେ ମୋତେ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ, ତଥାପି ଏବେ ତୁମେ ମୃତ୍ୟୁରେ ପଡିଗଲେ।
ସା ଶ୍ଵଶ୍ରୂର୍ମମ କୌସଲ୍ଯା ତ୍ଵଯା ପୁତ୍ରେଣ ରାଘଵ। ଵତ୍ସେନେଵ ଯଥା ଧେନୁର୍ଵିଵତ୍ସା ଵତ୍ସଲା କୃତା
ମୋ ଶ୍ୱଶ୍ରୁ କୌଶଳ୍ୟା, ତୁମେ ପୁତ୍ର ରାଘବ ଦ୍ୱାରା, ଏକ ମାଁ ଯେଉଁଠିକି ତାଙ୍କର ଛୁଆ ନାହିଁ, ଏମିତି ଭଲପାଇବାରେ ଅନ୍ୟତମ ହେଇଗଲେ।
ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟଂ ଦୀର୍ଘମାଯୁସ୍ତେ ଦୈଵଜ୍ଞୈରପି ରାଘଵ। ଅନୃତଂ ଵଚନଂ ତେଷାମଲ୍ପାଯୁରସି ରାଘଵ
ଦୈବଜ୍ଞମାନେ ତୁମେ ଦୀର୍ଘ ଆୟୁ ହେବାକୁ କହିଥିଲେ, ରାଘବ; ତାଙ୍କର କଥା ଅସତ୍ୟ ହେଲା, କାରଣ ତୁମର ଆୟୁ ଅଳ୍ପ ହେଲା।
ଅଥଵା ନଶ୍ଯତି ପ୍ରଜ୍ଞା ପ୍ରାଜ୍ଞସ୍ଯାପି ସତସ୍ତଵ। ପଚତ୍ଯେନଂ ତଥା କାଲୋ ଭୂତାନାଂ ପ୍ରଭଵୋ ହ୍ଯଯମ୍
ନହିଁଲେ, ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ; କାଳ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି, ସେ ଏଭଳି ଭାବରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚୟ ଭସାଇଦେଇ।
ଅଦୃଷ୍ଟଂ ମୃତ୍ଯୁମାପନ୍ନଃ କସ୍ମାତ୍ ତ୍ଵଂ ନଯଶାସ୍ତ୍ରଵିତ୍। ଵ୍ଯସନାନାମୁପାଯଜ୍ଞଃ କୁଶଲୋ ହ୍ଯସି ଵର୍ଜନେ
ତୁମେ ନୟଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାଣ୍ଡିତ, ଦୁଃଖ ଦୂର କରିବାରେ ପ୍ରଖ୍ୟାତ; ତଥାପି କିପରି ଅଦୃଶ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁରେ ପଡିଗଲେ?
ତଥା ତ୍ଵଂ ସମ୍ପରିଷ୍ଵଜ୍ଯ ରୌଦ୍ରଯାତିନୃଶଂସଯା। କାଲରାତ୍ର୍ଯା ମମାଚ୍ଛିଦ୍ଯ ହୃତଃ କମଲଲୋଚନ
ଏଭଳି, ମୋତେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ନିର୍ଦୟ ଏବଂ କ୍ରୂର କାଳରାତ୍ରୀ ତୁମକୁ ମୋଠୁ ଅଲଗା କରି, ନେଇଗଲା, କମଳନୟନ।
ଇହ ଶେଷେ ମହାବାହୋ ମାଂ ଵିହାଯ ତପସ୍ଵିନୀମ୍। ପ୍ରିଯାମିଵ ଯଥା ନାରୀଂ ପୃଥିଵୀଂ ପୁରୁଷର୍ଷଭ
ଏଠି ମୁଁ ରହିବି, ମହାବାହୁ, ଏହି ତପସ୍ୱିନୀକୁ ଛାଡି, ଯେପରି ଜଣେ ପୁରୁଷ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟା ଜନନୀକୁ ଛାଡି ଭୂମିକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ।