ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ମହାତେଜା ରାଵଣଃ ପୁନରବ୍ରଵୀତ୍। ଚରିତା ଭଵତା ସେନା କେଽତ୍ର ଶୂରାଃ ପ୍ଲଵଂଗମାଃ
ଏଭଳି କହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାବଣ ପୁନି ପଚାରିଲେ, 'ତୁମେ ସେନାକୁ ଦେଖିଛ; ଏଠାରେ କେଉଁ ବାନରମାନେ ସାହସୀ?'
କିଂପ୍ରଭାଃ କୀଦୃଶାଃ ସୌମ୍ଯ ଵାନରା ଯେ ଦୁରାସଦାଃ। କସ୍ଯ ପୁତ୍ରାଶ୍ଚ ପୌତ୍ରାଶ୍ଚ ତତ୍ତ୍ଵମାଖ୍ଯାହି ରାକ୍ଷସ
'ସେମାନଙ୍କର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା କେମିତି, ସେମାନେ କେମିତି ଦେଖାଯାନ୍ତି, ମୃଦୁ ହୃଦୟ? କେଉଁ ବାନରମାନେ ଅପରାଜିତ? କେଉଁଠି ସେମାନେ ପୁଅ ଓ ପୁଅପୁଅ? ସତ୍ୟ କଥା କହ, ରାକ୍ଷସ।'
ତଥାତ୍ର ପ୍ରତିପତ୍ସ୍ଯାମି ଜ୍ଞାତ୍ଵା ତେଷାଂ ବଲାବଲମ୍। ଅଵଶ୍ଯଂ ଖଲୁ ସଂଖ୍ଯାନଂ କର୍ତଵ୍ଯଂ ଯୁଦ୍ଧମିଚ୍ଛତା
'ସେମାନଙ୍କର ଶକ୍ତି ଓ ଦୁର୍ବଳତା ଜାଣି, ମୁଁ ତାହା ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବି। ଯୁଦ୍ଧ ଚାହୁଁଥିବା ଜଣେ ନିଶ୍ଚୟ ତାଙ୍କର ସଂଖ୍ୟା ଗଣନା କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।'
ଅଥୈଵମୁକ୍ତଃ ଶାର୍ଦୂଲୋ ରାଵଣେନୋତ୍ତମଶ୍ଚରଃ। ଇଦଂ ଵଚନମାରେଭେ ଵକ୍ତୁଂ ରାଵଣସଂନିଧୌ
ଏଭଳି ରାବଣଙ୍କୁ ପଚାରିବା ପରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁପ୍ତଚର ଶାର୍ଦୂଳ ରାବଣଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଏହି କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଅଥର୍କ୍ଷରଜସଃ ପୁତ୍ରୋ ଯୁଧି ରାଜନ୍ ସୁଦୁର୍ଜଯଃ। ଗଦ୍ଗଦସ୍ଯାଥ ପୁତ୍ରୋଽତ୍ର ଜାମ୍ବଵାନିତି ଵିଶ୍ରୁତଃ
'ଏଠାରେ ଅର୍କ ଓ ରଜସଙ୍କର ପୁଅ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଅପରାଜିତ; ଏଠାରେ ଗଦ୍ଗଦଙ୍କର ପୁଅ ଜାମ୍ବବାନ୍, ରାଜା, ଯିଏ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।'
ଗଦ୍ଗଦସ୍ଯାଥ ପୁତ୍ରୋଽନ୍ଯୋ ଗୁରୁପୁତ୍ରଃ ଶତକ୍ରତୋଃ। କଦନଂ ଯସ୍ଯ ପୁତ୍ରେଣ କୃତମେକେନ ରକ୍ଷସାମ୍
'ଏଠାରେ ଗଦ୍ଗଦଙ୍କର ଆଉ ଏକ ପୁଅ ଅଛନ୍ତି, ଶତକ୍ରତୁଙ୍କର ଶିଷ୍ୟ; ତାଙ୍କର ପୁଅ ଏକା ରାକ୍ଷସମାନେ ନିହତ କରିଛନ୍ତି।'
ସୁଷେଣଶ୍ଚାତ୍ର ଧର୍ମାତ୍ମା ପୁତ୍ରୋ ଧର୍ମସ୍ଯ ଵୀର୍ଯଵାନ୍। ସୌମ୍ଯଃ ସୋମାତ୍ମଜଶ୍ଚାତ୍ର ରାଜନ୍ ଦଧିମୁଖଃ କପିଃ
'ଏଠାରେ ଧର୍ମଙ୍କର ପୁଅ, ଶୂର ଓ ଧର୍ମପରାୟଣ ସୁଷେଣ ଅଛନ୍ତି; ଏଠାରେ ରାଜା, ସୋମଙ୍କର ପୁଅ ଦଧିମୁଖ ବାନର, ମୃଦୁ ହୃଦୟ।'
ସୁମୁଖୋ ଦୁର୍ମୁଖଶ୍ଚାତ୍ର ଵେଗଦର୍ଶୀ ଚ ଵାନରଃ। ମୃତ୍ଯୁର୍ଵାନରରୂପେଣ ନୂନଂ ସୃଷ୍ଟଃ ସ୍ଵଯଂଭୁଵା
ଏଠାରେ ସୁମୁଖ ଓ ଦୁର୍ମୁଖ, ଏବଂ ତୀବ୍ର ଗତିର ବାନର ବେଗଦର୍ଶୀ ଅଛନ୍ତି; ନିଶ୍ଚୟ, ସ୍ୱୟଂଭୁ ମୃତ୍ୟୁକୁ ବାନର ରୂପରେ ସୃଷ୍ଟି କରିଛନ୍ତି।
ପୁତ୍ରୋ ହୁତଵହସ୍ଯାତ୍ର ନୀଲଃ ସେନାପତିଃ ସ୍ଵଯମ୍। ଅନିଲସ୍ଯ ତୁ ପୁତ୍ରୋଽତ୍ର ହନୂମାନିତି ଵିଶ୍ରୁତଃ
'ଏଠାରେ ଅଗ୍ନିଙ୍କର ପୁଅ ନୀଳ, ସେନାପତି; ଏଠାରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବାୟୁଙ୍କର ପୁଅ ହନୁମାନ ଅଛନ୍ତି।'
ନପ୍ତା ଶକ୍ରସ୍ଯ ଦୁର୍ଧର୍ଷୋ ବଲଵାନଙ୍ଗଦୋ ଯୁଵା। ମୈନ୍ଦଶ୍ଚ ଦ୍ଵିଵିଦଶ୍ଚୋଭୌ ବଲିନାଵଶ୍ଵିସମ୍ଭଵୌ
'ଏଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ନାତି, ଅପରାଜିତ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଯୁବକ ଅଙ୍ଗଦ; ଏବଂ ଦୁଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅଶ୍ୱିନଙ୍କର ପୁଅ ମୈନ୍ଦ ଓ ଦ୍ୱିବିଦ।'
ପୁତ୍ରା ଵୈଵସ୍ଵତସ୍ଯାଥ ପଞ୍ଚ କାଲାନ୍ତକୋପମାଃ। ଗଜୋ ଗଵାକ୍ଷୋ ଗଵଯଃ ଶରଭୋ ଗନ୍ଧମାଦନଃ
'ପଛରେ, ପଞ୍ଚ ଭୟଙ୍କର ବୈବସ୍ବତଙ୍କର ପୁଅ: ଗଜ, ଗବାକ୍ଷ, ଗବୟ, ଶରଭ ଓ ଗନ୍ଧମାଦନ।'
ଦଶ ଵାନରକୋଟ୍ଯଶ୍ଚ ଶୂରାଣାଂ ଯୁଦ୍ଧକାଙ୍କ୍ଷିଣାମ୍। ଶ୍ରୀମତାଂ ଦେଵପୁତ୍ରାଣାଂ ଶେଷଂ ନାଖ୍ଯାତୁମୁତ୍ସହେ
'ଏଠାରେ ଦଶ କୋଟି ଶୂର ବାନର, ଯୁଦ୍ଧ କାମନା କରୁଥିବା; ଅନ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବପୁତ୍ରମାନେ, ମୁଁ ତାଙ୍କର ନାମ କହିପାରିବି ନାହିଁ।'
ପୁତ୍ରୋ ଦଶରଥସ୍ଯୈଷ ସିଂହସଂହନନୋ ଯୁଵା। ଦୂଷଣୋ ନିହତୋ ଯେନ ଖରଶ୍ଚ ତ୍ରିଶିରାସ୍ତଥା
'ଏହି ଦଶରଥଙ୍କର ପୁଅ, ଯୁବକ ଓ ସିଂହ ଦେହର, ଯିଏ ଦୂଷଣ, ଖର ଓ ତ୍ରିଶିରାକୁ ମାରିଛନ୍ତି।'
ନାସ୍ତି ରାମସ୍ଯ ସଦୃଶେ ଵିକ୍ରମେ ଭୁଵି କଶ୍ଚନ। ଵିରାଧୋ ନିହତୋ ଯେନ କବନ୍ଧଶ୍ଚାନ୍ତକୋପମଃ
'ଭୂମିରେ ରାମଙ୍କ ପରାକ୍ରମର ସମାନ କେହି ନାହିଁ; ଯିଏ ବିରାଧ ଓ କବନ୍ଧ, ଭୟଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ସମାନ, ନିହତ କରିଛନ୍ତି।'
ଲକ୍ଷ୍ମଣଶ୍ଚାତ୍ର ଧର୍ମାତ୍ମା ମାତଂଗାନାମିଵର୍ଷଭଃ। ଯସ୍ଯ ବାଣପଥଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ନ ଜୀଵେଦପି ଵାସଵଃ
ଏଠାରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଯିଏ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଏବଂ ମାତଙ୍ଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଳିଅଟୁ, ତାଙ୍କ ତୀରରେ ପଡିଲେ ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚିପାରିବେନି।
ଵିଶ୍ଵକର୍ମସୁତୋ ଵୀରୋ ନଲଃ ପ୍ଲଵଗସତ୍ତମଃ। ଵିକ୍ରାନ୍ତୋ ଵେଗଵାନତ୍ର ଵସୁପୁତ୍ରଃ ସ ଦୁର୍ଧରଃ
ଏଠାରେ ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ ପୁଅ ନଳ, ଯିଏ ବୀର ଏବଂ ବାନରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଦ୍ରୁତ; ଏଉଁ ଭଳି ବସୁଙ୍କ ପୁଅ ଦୁର୍ଧର ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।
ରାକ୍ଷସାନାଂ ଵରିଷ୍ଠଶ୍ଚ ତଵ ଭ୍ରାତା ଵିଭୀଷଣଃ। ପ୍ରତିଗୃହ୍ଯ ପୁରୀଂ ଲଙ୍କାଂ ରାଘଵସ୍ଯ ହିତେ ରତଃ
ତୁମର ଭାଇ ବିଭୀଷଣ, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ଲଙ୍କା ପୁରୀକୁ ଗ୍ରହଣ କରି ରାଘବଙ୍କ ଭଲରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଛନ୍ତି।
ଇତି ସର୍ଵଂ ସମାଖ୍ଯାତଂ ତଥା ଵୈ ଵାନରଂ ବଲମ୍। ସୁଵେଲେଽଧିଷ୍ଠିତଂ ଶୈଲେ ଶେଷକାର୍ଯେ ଭଵାନ୍ ଗତିଃ
ଏପରି ଭାବରେ ସମସ୍ତ କଥା ଏବଂ ସୁବେଳ ପାହାଡ଼ରେ ବାନର ସେନା ଅଛି ବିଷୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି; ଏବେ ଅବଶିଷ୍ଟ କାମ ପାଇଁ ଆପଣ ଆଶ୍ରୟ।
thumb|ଏକତ୍ରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡେ ଏକତ୍ରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୬-
ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ଵାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡର ଏକତ୍ରିଂଶ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତତସ୍ତମକ୍ଷୋଭ୍ଯବଲଂ ଲଙ୍କାଯାଂ ନୃପତେଶ୍ଚରାଃ। ସୁଵେଲେ ରାଘଵଂ ଶୈଲେ ନିଵିଷ୍ଟଂ ପ୍ରତ୍ଯଵେଦଯନ୍
ତାପରେ ଲଙ୍କାର ଚରମାନେ ରାମଙ୍କ ଅଚଳ ସେନା ସହିତ ସୁବେଳ ପାହାଡ଼ରେ ଶିବିର କରିଛନ୍ତି ବୋଲି ସୂଚନା ଦେଲେ।
ଚାରାଣାଂ ରାଵଣଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପ୍ରାପ୍ତଂ ରାମଂ ମହାବଲମ୍। ଜାତୋଦ୍ଵେଗୋଽଭଵତ୍ କିଂଚିତ୍ ସଚିଵାନିଦମବ୍ରଵୀତ୍
ଚରମାନଙ୍କ ଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ ଆସିଛନ୍ତି ବୋଲି ଶୁଣି ରାବଣ କିଛି ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ।
ମନ୍ତ୍ରିଣଃ ଶୀଘ୍ରମାଯାନ୍ତୁ ସର୍ଵେ ଵୈ ସୁସମାହିତାଃ। ଅଯଂ ନୋ ମନ୍ତ୍ରକାଲୋ ହି ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତ ଇତି ରାକ୍ଷସାଃ
ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଶୀଘ୍ର ଏଠାରେ ଆସନ୍ତୁ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଧ୍ୟାନ ଦେଇ; ଏହି ସମୟ ଆମ ପାଇଁ ମନ୍ତ୍ରଣାର ଅବସର।
ତସ୍ଯ ତଚ୍ଛାସନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମନ୍ତ୍ରିଣୋଽଭ୍ଯାଗମନ୍ ଦ୍ରୁତମ୍। ତତଃ ସ ମନ୍ତ୍ରଯାମାସ ରାକ୍ଷସୈଃ ସଚିଵୈଃ ସହ
ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଶୁଣି ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ତୁରନ୍ତ ଆସିଲେ; ତାପରେ ସେ ରାକ୍ଷସ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହିତ ମନ୍ତ୍ରଣା କରିଲେ।
ମନ୍ତ୍ରଯିତ୍ଵା ତୁ ଦୁର୍ଧର୍ଷଃ କ୍ଷମଂ ଯତ୍ ତଦନନ୍ତରମ୍। ଵିସର୍ଜଯିତ୍ଵା ସଚିଵାନ୍ ପ୍ରଵିଵେଶ ସ୍ଵମାଲଯମ୍
ମନ୍ତ୍ରଣା କରି ଦୁର୍ଧର୍ଷ ଯାହା ଉଚିତ ଥିଲା ତାହା କଲେ; ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ବିଦାୟ କରି ନିଜ ରାଜପ୍ରସାଦକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ତତୋ ରାକ୍ଷସମାଦାଯ ଵିଦ୍ଯୁଜ୍ଜିହ୍ଵଂ ମହାବଲମ୍। ମାଯାଵିନଂ ମହାମାଯଂ ପ୍ରାଵିଶଦ୍ ଯତ୍ର ମୈଥିଲୀ
ତାପରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାକ୍ଷସ ଵିଦ୍ୟୁଜ୍ଝିହ୍ୱ, ଯିଏ ବଡ଼ ମାୟାବୀ, ତାକୁ ସାଙ୍ଗ କରି ଯେଉଁଠାରେ ମୈଥିଳୀ ଅଛନ୍ତି ସେଠାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଵିଦ୍ଯୁଜ୍ଜିହ୍ଵଂ ଚ ମାଯାଜ୍ଞମବ୍ରଵୀଦ୍ ରାକ୍ଷସାଧିପଃ। ମୋହଯିଷ୍ଯାଵହେ ସୀତାଂ ମାଯଯା ଜନକାତ୍ମଜାମ୍
ରାକ୍ଷସମୁକ୍ତ ଵିଦ୍ୟୁଜ୍ଝିହ୍ୱଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ଆମେ ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଜନକଙ୍କ ଝିଅ ସୀତାକୁ ଭ୍ରମିତ କରିବା।'
ଶିରୋ ମାଯାମଯଂ ଗୃହ୍ଯ ରାଘଵସ୍ଯ ନିଶାଚର। ମାଂ ତ୍ଵଂ ସମୁପତିଷ୍ଠସ୍ଵ ମହଚ୍ଚ ସଶରଂ ଧନୁଃ
ଏ ନିଶାଚର, ଏହି ରାଘବଙ୍କ ମାୟାମୟ ମୁଣ୍ଡ ନେଇ ଆସ; ଏବଂ ବଡ଼ ଧନୁଷ ଓ ତୀର ଧରି ମୋ ପାଖକୁ ଆସ।
ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତଥେତ୍ଯାହ ଵିଦ୍ଯୁଜ୍ଜିହ୍ଵୋ ନିଶାଚରଃ। ଦର୍ଶଯାମାସ ତାଂ ମାଯାଂ ସୁପ୍ରଯୁକ୍ତାଂ ସ ରାଵଣେ
ଏପରି କହିବା ପରେ ଵିଦ୍ୟୁଜ୍ଝିହ୍ୱ 'ଠିକ୍ ଅଛି' ବୋଲି ଉତ୍ତର ଦେଲେ ଏବଂ ରାବଣଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଏହି ମାୟାକୁ ଚତୁର୍ତ୍ତାରେ ପ୍ରଦର୍ଶନ କଲେ।
ତସ୍ଯ ତୁଷ୍ଟୋଽଭଵଦ୍ ରାଜା ପ୍ରଦଦୌ ଚ ଵିଭୂଷଣମ୍। ଅଶୋକଵନିକାଯାଂ ଚ ସୀତାଦର୍ଶନଲାଲସଃ
ରାଜା ତାପରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ପୁରସ୍କାର ଦେଲେ; ଅଶୋକ ଵନିକାରେ ସୀତାକୁ ଦେଖିବାକୁ ଅତି ଆଗ୍ରହୀ ହେଲେ।
ନୈର୍ଋତାନାମଧିପତିଃ ସଂଵିଵେଶ ମହାବଲଃ। ତତୋ ଦୀନାମଦୈନ୍ଯାର୍ହାଂ ଦଦର୍ଶ ଧନଦାନୁଜଃ
ନିରୃତମାନଙ୍କ ଅଧିପତି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାବଣ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ତାପରେ କୁବେରଙ୍କ ଭାଇ ଦୁଃଖ ଓ ଦୟାର ଯୋଗ୍ୟ ସୀତାକୁ ଦେଖିଲେ।