କିଂଚିଦାଵିଗ୍ନହୃଦଯୋ ଜାତକ୍ରୋଧଶ୍ଚ ରାଵଣଃ। ଭର୍ତ୍ସଯାମାସ ତୌ ଵୀରୌ କଥାନ୍ତେ ଶୁକସାରଣୌ
ରାବଣଙ୍କ ହୃଦୟ କିଛି ଅଶାନ୍ତ ହେଇ, କ୍ରୋଧ ଉପଜିଲା। ସେ ଶୁକ ଓ ସାରଣଙ୍କୁ, ତାଙ୍କ କଥା ଶେଷ ହେବା ପରେ, ଡାକି ତିବ୍ର ଭାବରେ ତାଙ୍କୁ ତାଡ଼ିଲେ।
ଅଧୋମୁଖୌ ତୌ ପ୍ରଣତାଵବ୍ରଵୀଚ୍ଛୁକସାରଣୌ। ରୋଷଗଦ୍ଗଦଯା ଵାଚା ସଂରବ୍ଧଂ ପରୁଷଂ ତଥା
ଶୁକ ଓ ସାରଣ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ, ଭୟଭୀତ ଭାବରେ ରାବଣଙ୍କ ପାଖରେ ଦଣ୍ଡବତ୍ କଲେ। ରାବଣ କ୍ରୋଧରେ ଭରି, କଣ୍ଠ ଭାବି ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ତିବ୍ର ଓ କଠୋର ଶବ୍ଦରେ ତାଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ।
ନ ତାଵତ୍ ସଦୃଶଂ ନାମ ସଚିଵୈରୁପଜୀଵିଭିଃ। ଵିପ୍ରିଯଂ ନୃପତେର୍ଵକ୍ତୁଂ ନିଗ୍ରହେ ପ୍ରଗ୍ରହେ ପ୍ରଭୋଃ
ରାଜାଙ୍କ ସଚିବ ଓ ଉପଜୀବୀମାନେ, ନିଜ ମାଲିକଙ୍କୁ ନିଗ୍ରହ କିମ୍ବା ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦେବା ବେଳେ, ଅପ୍ରିୟ କଥା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ରିପୂଣାଂ ପ୍ରତିକୂଲାନାଂ ଯୁଦ୍ଧାର୍ଥମଭିଵର୍ତତାମ୍। ଉଭାଭ୍ଯାଂ ସଦୃଶଂ ନାମ ଵକ୍ତୁମପ୍ରସ୍ତଵେ ସ୍ତଵମ୍
ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଆସିଥିବା ଶତ୍ରୁମାନେ, ତାଙ୍କୁ ଦୁଇଜଣେ ପ୍ରଶଂସା କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ହେବା ସମ୍ଭବ, କିନ୍ତୁ ଅନୁଚିତ ସମୟରେ ଏହା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଆଚାର୍ଯା ଗୁରଵୋ ଵୃଦ୍ଧା ଵୃଥା ଵାଂ ପର୍ଯୁପାସିତାଃ। ସାରଂ ଯଦ୍ ରାଜଶାସ୍ତ୍ରାଣାମନୁଜୀଵ୍ଯଂ ନ ଗୃହ୍ଯତେ
ଶିକ୍ଷକ, ଗୁରୁ ଓ ବୃଦ୍ଧମାନେ, ତୁମେ ସେମାନଙ୍କୁ ବ୍ୟର୍ଥ ଭାବରେ ସେବା କରିଛ। ରାଜନୀତିର ମୂଳ ଅର୍ଥ, ଯାହା ଉପରେ ଜୀବନ ଚାଲିଛ, ସେଥିରେ ତୁମେ ଅସାର ରହିଛ।
ଗୃହୀତୋ ଵା ନ ଵିଜ୍ଞାତୋ ଭାରୋଽଜ୍ଞାନସ୍ଯ ଵାହ୍ଯତେ। ଈଦୃଶୈଃ ସଚିଵୈର୍ଯୁକ୍ତୋ ମୂର୍ଖୈର୍ଦିଷ୍ଟ୍ଯା ଧରାମ୍ଯହମ୍
ତୁମେ ଏହା ଶିଖିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବୁଝିନାହାଁ। ଅଜ୍ଞାନର ଭାର ଉଠାଇ ଚାଲିଛ। ଭାଗ୍ୟରେ, ଏମିତି ମୂଢ଼ ସଚିବମାନେ ସହିବାକୁ ପଡ଼ୁଛି।
କିଂ ନୁ ମୃତ୍ଯୋର୍ଭଯଂ ନାସ୍ତି ମାଂ ଵକ୍ତୁଂ ପରୁଷଂ ଵଚଃ। ଯସ୍ଯ ମେ ଶାସତୋ ଜିହ୍ଵା ପ୍ରଯଚ୍ଛତି ଶୁଭାଶୁଭମ୍
ମୃତ୍ୟୁର ଭୟ ନାହିଁ କି, ଯେ ତୁମେ ମୋତେ କଠୋର କଥା କହିବାକୁ ସାହସ କରୁଛ? ମୁଁ ଆଜ୍ଞା ଦେଉଛି, ତୁମର ଜିହ୍ବା ଭଲ କିମ୍ବା ମନ୍ଦ କଥା ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁଛ।
ଅପ୍ଯେଵ ଦହନଂ ସ୍ପୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵନେ ତିଷ୍ଠନ୍ତି ପାଦପାଃ। ରାଜଦଣ୍ଡପରାମୃଷ୍ଟାସ୍ତିଷ୍ଠନ୍ତେ ନାପରାଧିନଃ
ବନରେ ଗଛମାନେ ଅଗ୍ନିରେ ଜଳିଲେ ମଧ୍ୟ ଅଟୁଟ ରହିଥାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ରାଜାଙ୍କ ଦଣ୍ଡରେ ଦଣ୍ଡିତ ହେଲେ ଅପରାଧୀମାନେ ଅଟୁଟ ରହିପାରିନାହାନ୍ତି।
ହନ୍ଯାମହଂ ତ୍ଵିମୌ ପାପୌ ଶତ୍ରୁପକ୍ଷପ୍ରଶଂସିନୌ। ଯଦି ପୂର୍ଵୋପକାରୈର୍ମେ କ୍ରୋଧୋ ନ ମୃଦୁତାଂ ଵ୍ରଜେତ୍
ଶତ୍ରୁପକ୍ଷର ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିବା ଏହି ଦୁଇ ଦୁଷ୍ଟକୁ ମୁଁ ମାରିଦେଇଥାନ୍ତି, ଯଦି ତାଙ୍କର ପୂର୍ବ ଉପକାର ମୋ କ୍ରୋଧକୁ ଶାନ୍ତ କରିନଥାନ୍ତି।
ଅପଧ୍ଵଂସତ ନଶ୍ଯଧ୍ଵଂ ସଂନିକର୍ଷାଦିତୋ ମମ। ନହି ଵାଂ ହନ୍ତୁମିଚ୍ଛାମି ସ୍ମରାମ୍ଯୁପକୃତାନି ଵାମ୍। ହତାଵେଵ କୃତଘ୍ନୌ ଦ୍ଵୌ ମଯି ସ୍ନେହପରାଙ୍ମୁଖୌ
ମୋ ସମ୍ନିକଟରୁ ଦୂର ହେଉ, ନଷ୍ଟ ହେଉ, ଏଠାରୁ ହଟିଯାଉ। ମୁଁ ତୁମେମାନେକୁ ମାରିବାକୁ ଚାହେଁ ନାହିଁ, କାରଣ ମୁଁ ତୁମେମାନେର ଉପକାର ମନେ ରଖିଛି। ତଥାପି, ମୋ ପ୍ରେମରୁ ଦୂର ହୋଇ, ଅପକୃତି ଦେଖାଇ, ତୁମେମାନେ ମୋ ପାଇଁ ମୃତ ଭଳି।
ଏଵମୁକ୍ତୌ ତୁ ସଵ୍ରୀଡୌ ତୌ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶୁକସାରଣୌ। ରାଵଣଂ ଜଯଶବ୍ଦେନ ପ୍ରତିନନ୍ଦ୍ଯାଭିନିଃସୃତୌ
ଏଭଳି କଥା ଶୁଣି, ଶୁକ ଓ ସାରଣ ଲଜ୍ଜିତ ହେଇ, ଏକାଉଁଠି ଦେଖିଲେ। ପରେ, ରାବଣଙ୍କୁ 'ଜୟ' ଶବ୍ଦ ଦେଇ, ବାହାରିଗଲେ।
ଅବ୍ରଵୀଚ୍ଚ ଦଶଗ୍ରୀଵଃ ସମୀପସ୍ଥଂ ମହୋଦରମ୍। ଉପସ୍ଥାପଯ ମେ ଶୀଘ୍ରଂ ଚାରାନିତି ନିଶାଚରଃ। ମହୋଦରସ୍ତଥୋକ୍ତସ୍ତୁ ଶୀଘ୍ରମାଜ୍ଞାପଯଚ୍ଚରାନ୍
ତାପରେ ଦଶମୁଖୀ ରାବଣ, ନିକଟରେ ଥିବା ମହୋଦରଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ତୁରନ୍ତ ମୋ ପାଖକୁ ଚରମାନେକୁ ନେଇଆ।' ମହୋଦର ଏହି ଆଜ୍ଞା ପାଇ, ଶୀଘ୍ର ଚରମାନେକୁ ଡାକିଲେ।
ତତଶ୍ଚାରାଃ ସଂତ୍ଵରିତାଃ ପ୍ରାପ୍ତାଃ ପାର୍ଥିଵଶାସନାତ୍। ଉପସ୍ଥିତାଃ ପ୍ରାଞ୍ଜଲଯୋ ଵର୍ଧଯିତ୍ଵା ଜଯାଶିଷଃ
ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଚରମାନେ ତୁରନ୍ତ ଆସି, ହାତ ଜୋଡି ରାବଣଙ୍କ ସମ୍ନିକଟରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ, ଜୟ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ।
ତାନବ୍ରଵୀତ୍ ତତୋ ଵାକ୍ଯଂ ରାଵଣୋ ରାକ୍ଷସାଧିପଃ। ଚାରାନ୍ ପ୍ରତ୍ଯାଯିକାନ୍ ଶୂରାନ୍ ଧୀରାନ୍ ଵିଗତସାଧ୍ଵସାନ୍
ତାପରେ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ରାବଣ, ସେମାନେ ଚରମାନେକୁ—ଏକାଗ୍ର, ବିଶ୍ୱାସୀ, ସାହସୀ ଓ ଭୟହୀନ—କଥା କହିଲେ।
ଇତୋ ଗଚ୍ଛତ ରାମସ୍ଯ ଵ୍ଯଵସାଯଂ ପରୀକ୍ଷିତୁମ୍। ମନ୍ତ୍ରେଷ୍ଵଭ୍ଯନ୍ତରା ଯେଽସ୍ଯ ପ୍ରୀତ୍ଯା ତେନ ସମାଗତାଃ
ଏଠାରୁ ଯାଇ, ରାମଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ତଦନ୍ତ କର। ଯେମାନେ ତାଙ୍କ ପ୍ରେମରେ ନିକଟ ଓ ମନ୍ତ୍ରଣାରେ ଅଂଶୀ, ସେମାନେ ଏହି କଥା ଜାଣିବାକୁ।
କଥଂ ସ୍ଵପିତି ଜାଗର୍ତି କିମଦ୍ଯ ଚ କରିଷ୍ଯତି। ଵିଜ୍ଞାଯ ନିପୁଣଂ ସର୍ଵମାଗନ୍ତଵ୍ଯମଶେଷତଃ
ସେ କିପରି ଶୁଏ, କିପରି ଜାଗେ, ଆଜି କଣ କରିବେ, ଏହା ସବୁ ଭଲଭାବେ ଜାଣି, କିଛି ଛାଡ଼ି ନାହିଁ, ଫେରିଆସ।
ଚାରେଣ ଵିଦିତଃ ଶତ୍ରୁଃ ପଣ୍ଡିତୈର୍ଵସୁଧାଧିପୈଃ। ଯୁଦ୍ଧେ ସ୍ଵଲ୍ପେନ ଯତ୍ନେନ ସମାସାଦ୍ଯ ନିରସ୍ଯତେ
ଚରମାନେ ଦ୍ୱାରା ଶତ୍ରୁ ଜଣାଯିବା ପରେ, ଜ୍ଞାନୀ ରାଜାମାନେ ଅଳ୍ପ ପ୍ରୟାସରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ତାଙ୍କୁ ମୁକାବିଲା କରି, ଜୟ ପାଇଥାନ୍ତି।
ଚାରାସ୍ତୁ ତେ ତଥେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ପ୍ରହୃଷ୍ଟା ରାକ୍ଷସେଶ୍ଵରମ୍। ଶାର୍ଦୂଲମଗ୍ରତଃ କୃତ୍ଵା ତତଶ୍ଚକ୍ରୁଃ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣମ୍
ଚରମାନେ 'ଏମିତି ହେଉ' ବୋଲି ଉତ୍ସାହରେ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ, ଏକ ହାତୀକୁ ଆଗରେ ରଖି, ପରିକ୍ରମା କଲେ।
ତତସ୍ତଂ ତୁ ମହାତ୍ମାନଂ ଚାରା ରାକ୍ଷସସତ୍ତମମ୍। କୃତ୍ଵା ପ୍ରଦକ୍ଷିଣଂ ଜଗ୍ମୁର୍ଯତ୍ର ରାମଃ ସଲକ୍ଷ୍ମଣଃ
ତାପରେ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ସେଇ ଚାରାମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅଛନ୍ତି, ସେଠାକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ତେ ସୁଵେଲସ୍ଯ ଶୈଲସ୍ଯ ସମୀପେ ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣୌ। ପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନା ଦଦୃଶୁର୍ଗତ୍ଵା ସସୁଗ୍ରୀଵଵିଭୀଷଣୌ
ସେମାନେ ସୁଵେଳ ପାହାଡ଼ ନିକଟରେ ଲୁଚି ରହି, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ବିଭୀଷଣ ସହିତ ଦେଖିଲେ।
ପ୍ରେକ୍ଷମାଣାଶ୍ଚମୂଂ ତାଂ ଚ ବଭୂଵୁର୍ଭଯଵିହ୍ଵଲାଃ। ତେ ତୁ ଧର୍ମାତ୍ମନା ଦୃଷ୍ଟା ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ରେଣ ରାକ୍ଷସାଃ
ସେମାନେ ସେ ସେନାକୁ ଦେଖି, ଭୟରେ ଅସ୍ଥିର ହେଇଗଲେ; ତଥାପି ଧର୍ମପରାୟଣ ବିଭୀଷଣ ତାଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିଲେ।
ଵିଭୀଷଣେନ ତତ୍ରସ୍ଥା ନିଗୃହୀତା ଯଦୃଚ୍ଛଯା। ଶାର୍ଦୂଲୋ ଗ୍ରାହିତସ୍ତ୍ଵେକଃ ପାପୋଽଯମିତି ରାକ୍ଷସଃ
ସେଠାରେ ବିଭୀଷଣ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିବା ବେଳେ, ଏକ ରାକ୍ଷସକୁ ଅପରାଧୀ ବୋଲି ଧରିଲେ।
ମୋଚିତଃ ସୋଽପି ରାମେଣ ଵଧ୍ଯମାନଃ ପ୍ଲଵଂଗମୈଃ। ଆନୃଶଂସ୍ଯେନ ରାମେଣ ମୋଚିତା ରାକ୍ଷସାଃ ପରେ
ସେ ରାକ୍ଷସ ମକଡ଼ମାନେ ମାରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିବା ବେଳେ ରାମ ଦୟା କରି ଛାଡିଦେଲେ; ଅନ୍ୟ ରାକ୍ଷସମାନେ ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କ ଦୟାରେ ମୁକ୍ତ ହେଲେ।
ଵାନରୈରର୍ଦିତାସ୍ତେ ତୁ ଵିକ୍ରାନ୍ତୈର୍ଲଘୁଵିକ୍ରମୈଃ। ପୁନର୍ଲଙ୍କାମନୁପ୍ରାପ୍ତାଃ ଶ୍ଵସନ୍ତୋ ନଷ୍ଟଚେତସଃ
ସେ ଚାରାମାନେ ସାହସୀ ଓ ତେଜସ୍ବୀ ବାନରମାନେ ଦ୍ୱାରା ଅତିକ୍ଷୁଭ୍ର ହେଇ, ଫୁସିଫୁସି କରି ବିଭ୍ରାନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ପୁଣି ଲଙ୍କାକୁ ଫେରିଗଲେ।
thumb|ତ୍ରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡେ ତ୍ରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୬-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡର ତିରିଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତତସ୍ତମକ୍ଷୋଭ୍ଯବଲଂ ଲଙ୍କାଧିପତଯେ ଚରାଃ। ସୁଵେଲେ ରାଘଵଂ ଶୈଲେ ନିଵିଷ୍ଟଂ ପ୍ରତ୍ଯଵେଦଯନ୍
ତାପରେ ଚାରାମାନେ ଲଙ୍କାର ରାଜାଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ ଯେ, ରାମ ତାଙ୍କ ଅଦୃଢ଼ ସେନା ସହିତ ସୁଵେଳ ପାହାଡ଼ରେ ଶିବିର କରିଛନ୍ତି।
ଚାରାଣାଂ ରାଵଣଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପ୍ରାପ୍ତଂ ରାମଂ ମହାବଲମ୍। ଜାତୋଦ୍ଵେଗୋଽଭଵତ୍ କିଂଚିଚ୍ଛାର୍ଦୂଲଂ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍
ଚାରାମାନେ ରାମଙ୍କ ଆଗମନ ବିଷୟରେ କହିବା ପରେ, ରାବଣ ଅଳ୍ପ ଭୟ ଅନୁଭବ କରି, ଶାର୍ଦୂଳଙ୍କୁ କିଛି କଥା କହିଲେ।
ଅଯଥାଵଚ୍ଚ ତେ ଵର୍ଣୋ ଦୀନଶ୍ଚାସି ନିଶାଚର। ନାସି କଚ୍ଚିଦମିତ୍ରାଣାଂ କ୍ରୁଦ୍ଧାନାଂ ଵଶମାଗତଃ
ତୁମର ଦେହ ଠିକ୍ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଉନାହିଁ, ତୁମେ ଦୁଃଖି ଲାଗୁଛ; ନିଶାଚର, କି ତୁମେ ଶତ୍ରୁମାନେ ରୋଷରେ ଧରିନାହାନ୍ତି?
ଇତି ତେନାନୁଶିଷ୍ଟସ୍ତୁ ଵାଚଂ ମନ୍ଦମୁଦୀରଯନ୍। ତଦା ରାକ୍ଷସଶାର୍ଦୂଲଂ ଶାର୍ଦୂଲୋ ଭଯଵିକ୍ଲଵଃ
ସେ କଥା ଶୁଣି ଶାର୍ଦୂଳ, ରାକ୍ଷସମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଭୟରେ କମ୍ ଭାବରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ।
ନ ତେ ଚାରଯିତୁଂ ଶକ୍ଯା ରାଜନ୍ ଵାନରପୁଙ୍ଗଵାଃ। ଵିକ୍ରାନ୍ତା ବଲଵନ୍ତଶ୍ଚ ରାଘଵେଣ ଚ ରକ୍ଷିତାଃ
ରାଜା, ବାନରମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ଚାରା କରିବାକୁ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; ସେମାନେ ସାହସୀ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ରାଘବଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ ଅଛନ୍ତି।