ରାଘଵସ୍ଯ ପ୍ରିଯାର୍ଥଂ ତୁ ସୁତରାଂ ଵୀର୍ଯଶାଲିନାମ୍। ହରୀଣାଂ କର୍ମଚେଷ୍ଟାଭିସ୍ତୁତୋଷ ରଘୁନନ୍ଦନଃ
ରାଘବଙ୍କ ପ୍ରୀତି ପାଇଁ, ରଘୁବଂଶର ନନ୍ଦନ ମାନ୍ଦ୍ରିଲମାନଙ୍କର ପ୍ରଭାବଶାଳୀ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚେଷ୍ଟା ଦେଖି ବହୁତ ଖୁସି ହେଲେ।
thumb|ଚତୁର୍ଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡେ ଚତୁର୍ଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୬-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକିୟ ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡର ଚବିଶିତମ ସର୍ଗ ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ସା ଵୀରସମିତୀ ରାଜ୍ଞା ଵିରରାଜ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତା। ଶଶିନା ଶୁଭନକ୍ଷତ୍ରା ପୌର୍ଣମାସୀଵ ଶାରଦୀ
ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ସେହି ବୀରମାନଙ୍କର ସଭା ଶୁଭ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଶୋଭିତ ଶରତ ପୌର୍ଣ୍ଣମୀ ରାତି ଭଳି ଆଲୋକିତ ହେଉଥିଲା।
ପ୍ରଚଚାଲ ଚ ଵେଗେନ ତ୍ରସ୍ତା ଚୈଵ ଵସୁଂଧରା। ପୀଡ୍ଯମାନା ବଲୌଘେନ ତେନ ସାଗରଵର୍ଚସା
ସେହି ସାମୁଦ୍ରିକ ତେଜ ଥିବା ବଡ଼ ସେନା ଦ୍ୱାରା ଭୂମି ଭୟରେ ତୀବ୍ର ଭାବରେ କମ୍ପିଉଥିଲା ଏବଂ ଦବାଯାଉଥିଲା।
ତତଃ ଶୁଶ୍ରୁଵୁରାକ୍ରୁଷ୍ଟଂ ଲଙ୍କାଯାଂ କାନନୌକସଃ। ଭେରୀମୃଦଙ୍ଗସଂଘୁଷ୍ଟଂ ତୁମୁଲଂ ଲୋମହର୍ଷଣମ୍
ତାପରେ ଲଙ୍କାରେ ବନବାସୀମାନେ ଏକ ଭୟଙ୍କର, ରୋମ ଖଡ଼ା କରାଉଥିବା ଢୋଳ ଓ ମୃଦଙ୍ଗ ର ଗଞ୍ଜନ ଶୁଣିଲେ।
ବଭୂଵୁସ୍ତେନ ଘୋଷେଣ ସଂହୃଷ୍ଟା ହରିଯୂଥପାଃ। ଅମୃଷ୍ଯମାଣାସ୍ତଦ୍ ଘୋଷଂ ଵିନେଦୁର୍ଘୋଷଵତ୍ତରମ୍
ସେଇ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ମାକଡ଼ାମାନଙ୍କର ମୁଖ୍ୟମାନେ ଖୁସି ହେଲେ; ସେ ଶବ୍ଦ ସହିପାରିଲେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ସେମାନେ ଆଉ ଉଚ୍ଚ ଗଞ୍ଜନ କଲେ।
ରାକ୍ଷସାସ୍ତତ୍ ପ୍ଲଵଂଗାନାଂ ଶୁଶ୍ରୁଵୁସ୍ତେଽପି ଗର୍ଜିତମ୍। ନର୍ଦତାମିଵ ଦୃପ୍ତାନାଂ ମେଘାନାମମ୍ବରେ ସ୍ଵନମ୍
ରାକ୍ଷସମାନେ ମଧ୍ୟ ମାକଡ଼ାମାନଙ୍କର ଗଞ୍ଜନ ଶୁଣିଲେ, ଯାହା ଆକାଶରେ ଗର୍ବିତ ମେଘ ଗଜ୍ଜନ କରୁଥିବା ପରି ଲାଗୁଥିଲା।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦାଶରଥିର୍ଲଙ୍କାଂ ଚିତ୍ରଧ୍ଵଜପତାକିନୀମ୍। ଜଗାମ ମନସା ସୀତାଂ ଦୂୂଯମାନେନ ଚେତସା
ଦଶରଥପୁତ୍ର ରାମ ଚିତ୍ର ଝଣ୍ଡା ଓ ପତାକାରେ ସଜିଥିବା ଲଙ୍କାକୁ ଦେଖି, ମନରେ ଦୁଃଖ ଭରି ସୀତାଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କଲେ।
ଅତ୍ର ସା ମୃଗଶାଵାକ୍ଷୀ ରାଵଣେନୋପରୁଧ୍ଯତେ। ଅଭିଭୂତା ଗ୍ରହେଣେଵ ଲୋହିତାଙ୍ଗେନ ରୋହିଣୀ
ଏଠି, ସେ ମୃଗଶାବାକ୍ଷୀ ସୀତା ରାବଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୀଡ଼ିତ, ଯେପରି ଲୋହିତ ଗ୍ରହ ରୋହିଣୀକୁ ଆବର୍ଜିତ କରେ।
ଦୀର୍ଘମୁଷ୍ଣଂ ଚ ନିଃଶ୍ଵସ୍ଯ ସମୁଦ୍ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଚ ଲକ୍ଷ୍ମଣମ୍। ଉଵାଚ ଵଚନଂ ଵୀରସ୍ତତ୍କାଲହିତମାତ୍ମନଃ
ଦୀର୍ଘ ଏବଂ ଉଷ୍ଣ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖି, ସେ ବୀର ଏହି ସମୟ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ଓ ନିଜ ପାଇଁ ଉଚିତ କଥା କହିଲେ।
ଆଲିଖନ୍ତୀମିଵାକାଶମୁତ୍ଥିତାଂ ପଶ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣ। ମନସେଵ କୃତାଂ ଲଙ୍କାଂ ନଗାଗ୍ରେ ଵିଶ୍ଵକର୍ମଣା
ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଦେଖ, ପାହାଡ଼ ଶିଖର ଉପରେ ବସିଥିବା ଏହି ଲଙ୍କା ଏମିତି ଲାଗୁଛି ଯେ, ଆକାଶରେ ଅଙ୍କିତ ହୋଇଛି, ମନରେ ଭାବିଥିବା ପରି ବିଶ୍ୱକର୍ମା ତିଆରି କରିଛନ୍ତି।
ଵିମାନୈର୍ବହୁଭିର୍ଲଙ୍କା ସଂକୀର୍ଣା ରଚିତା ପୁରା। ଵିଷ୍ଣୋଃ ପଦମିଵାକାଶଂ ଛାଦିତଂ ପାଣ୍ଡୁଭିର୍ଘନୈଃ
ଅନେକ ରୂପାଳି ମହଳ ଭରିଥିବା ଲଙ୍କା ପୁରାତନ କାଳରେ ତିଆରି ହୋଇଥିଲା, ଯେପରି ଆକାଶରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଧାମ ପାଣ୍ଡୁ ମେଘରେ ଢାକାଯାଇଥାଏ।
ପୁଷ୍ପିତୈଃ ଶୋଭିତା ଲଙ୍କା ଵନୈଶ୍ଚିତ୍ରରଥୋପମୈଃ। ନାନାପତଗସଂଘୁଷ୍ଟଫଲପୁଷ୍ପୋପଗୈଃ ଶୁଭୈଃ
ଫୁଲେଇଥିବା ଉଦ୍ୟାନ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପକ୍ଷୀର ଶବ୍ଦରେ ଗଞ୍ଜିଥିବା, ଶୁଭ୍ର ଫଳ ଓ ଫୁଲରେ ଭରିଥିବା ଲଙ୍କା ଚିତ୍ରରଥ ଉଦ୍ୟାନ ପରି ଶୋଭା ପାଉଛି।
ପଶ୍ଯ ମତ୍ତଵିହଂଗାନି ପ୍ରଲୀନଭ୍ରମରାଣି ଚ। କୋକିଲାକୁଲଖଣ୍ଡାନି ଦୋଧଵୀତି ଶିଵୋଽନିଲଃ
ଦେଖ, ମଦମସ୍ତ ପକ୍ଷୀମାନେ ଓ ଗୁପ୍ତ ଭୃଙ୍ଗମାନେ, କୋଇଲିର ଶବ୍ଦରେ ଭରିଥିବା ଉଦ୍ୟାନ ଓ ଶିତଳ ଶୁଭ ପବନ ବହୁଛି।
ଇତି ଦାଶରଥୀ ରାମୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ସମଭାଷତ। ବଲଂ ଚ ତତ୍ର ଵିଭଜଚ୍ଛାସ୍ତ୍ରଦୃଷ୍ଟେନ କର୍ମଣା
ଏଭଳି ଦଶରଥନନ୍ଦନ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ସେଠାରେ ସେନାକୁ ବିଭାଜନ କଲେ।
ଶଶାସ କପିସେନାଂ ତାଂ ବଲାଦାଦାଯ ଵୀର୍ଯଵାନ୍। ଅଙ୍ଗଦଃ ସହ ନୀଲେନ ତିଷ୍ଠେଦୁରସି ଦୁର୍ଜଯଃ
ଶୂର ଅଙ୍ଗଦ ନୀଳଙ୍କ ସହିତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବେ ସେଇ ବାନର ସେନାକୁ ନେଇ ଅଗ୍ରଭାଗରେ ଅଦମ୍ୟ ଭାବେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ।
ତିଷ୍ଠେଦ୍ ଵାନରଵାହିନ୍ଯା ଵାନରୌଘସମାଵୃତଃ। ଆଶ୍ରିତୋ ଦକ୍ଷିଣଂ ପାର୍ଶ୍ଵମୃଷଭୋ ନାମ ଵାନରଃ
ବାନର ସେନାର ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ, ଅନେକ ବାନର ଘେରାଉରେ, ଋଷଭ ନାମକ ବାନର ଦଢ଼ି ରହିଲେ।
ଗନ୍ଧହସ୍ତୀଵ ଦୁର୍ଧର୍ଷସ୍ତରସ୍ଵୀ ଗନ୍ଧମାଦନଃ। ତିଷ୍ଠେଦ୍ ଵାନରଵାହିନ୍ଯାଃ ସଵ୍ଯଂ ପାର୍ଶ୍ଵମଧିଷ୍ଠିତଃ
ବନ୍ୟ ହାତୀ ପରି ଅଦମ୍ୟ ଓ ତୀବ୍ର ଗନ୍ଧମାଦନ ବାନର ସେନାର ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ।
ମୂର୍ଧ୍ନି ସ୍ଥାସ୍ଯାମ୍ଯହଂ ଯତ୍ତୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ସମନ୍ଵିତଃ। ଜାମ୍ବଵାଂଶ୍ଚ ସୁଷେଣଶ୍ଚ ଵେଗଦର୍ଶୀ ଚ ଵାନରଃ
ମୁଁ ନିଜେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଜାମ୍ବବାନ୍, ସୁଷେଣ ଓ ତୀବ୍ର ଗତିର ବାନର ବେଗଦର୍ଶୀ ସହିତ ସେନାର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ସଚେତନ ରହିବି।
ଋକ୍ଷମୁଖ୍ଯା ମହାତ୍ମାନଃ କୁକ୍ଷିଂ ରକ୍ଷନ୍ତୁ ତେ ତ୍ରଯଃ। ଜଘନଂ କପିସେନାଯାଃ କପିରାଜୋଽଭିରକ୍ଷତୁ। ପଶ୍ଚାର୍ଧମିଵ ଲୋକସ୍ଯ ପ୍ରଚେତାସ୍ତେଜସା ଵୃତଃ
ମଧ୍ୟଭାଗକୁ ସେଇ ତିନି ମହାତ୍ମା ଭାଲୁମାନେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ, ଏବଂ ବାନରରାଜା ସେନାର ପଛଭାଗକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ, ଯେପରି ଜଳର ଦେବତା ତାଙ୍କ ତେଜରେ ଆବୃତ।
ସୁଵିଭକ୍ତମହାଵ୍ଯୂହା ମହାଵାନରରକ୍ଷିତା। ଅନୀକିନୀ ସା ଵିବଭୌ ଯଥା ଦ୍ଯୌଃ ସାଭ୍ରସମ୍ପ୍ଲଵା
ସେଇ ସେନା ଭଲ ଭାବେ ବିନ୍ୟାସ ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାନରମାନେ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ମେଘରେ ଢାକାଯାଇଥିବା ଆକାଶ ଦେଖାଯାଏ।
ପ୍ରଗୃହ୍ଯ ଗିରିଶୃଙ୍ଗାଣି ମହତଶ୍ଚ ମହୀରୁହାନ୍। ଆସେଦୁର୍ଵାନରା ଲଙ୍କାଂ ମିମର୍ଦଯିଷଵୋ ରଣେ
ପାହାଡ଼ ଶିଖର ଓ ବଡ଼ ବଡ଼ ଗଛ ଧରି, ବାନରମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଲଙ୍କାକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିବାକୁ ଆଗେଇ ଯାଇଥିଲେ।
ଶିଖରୈର୍ଵିକିରାମୈନାଂ ଲଙ୍କାଂ ମୁଷ୍ଟିଭିରେଵ ଵା। ଇତି ସ୍ମ ଦଧିରେ ସର୍ଵେ ମନାଂସି ହରିପୁଙ୍ଗଵାଃ
ସମସ୍ତ ବାନରମାନେ ମନରେ ଏହିପରି ନିଶ୍ଚୟ କଲେ—‘ଆମେ ଶିଖର ଦେଇ କିମ୍ବା ମୁଠି ଦେଇ ଲଙ୍କାକୁ ଭଙ୍ଗ କରିଦେବୁ।’
ତତୋ ରାମୋ ମହାତେଜାଃ ସୁଗ୍ରୀଵମିଦମବ୍ରଵୀତ୍। ସୁଵିଭକ୍ତାନି ସୈନ୍ଯାନି ଶୁକ ଏଷ ଵିମୁଚ୍ଯତାମ୍
ତାପରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ରାମ ଶୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ କହିଲେ—‘ସେନାଗୁଡିକ ଭଲଭାବେ ବିନ୍ୟାସ ହୋଇଛି; ଏହି ଶୁକକୁ ଛାଡିଦିଅ।’
ରାମସ୍ଯ ତୁ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵାନରେନ୍ଦ୍ରୋ ମହାବଲଃ। ମୋଚଯାମାସ ତଂ ଦୂତଂ ଶୁକଂ ରାମସ୍ଯ ଶାସନାତ୍
ରାମଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ବଳଶାଳୀ ବାନରରାଜ ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଦୂତ ଶୁକକୁ ମୁକ୍ତ କରିଦେଲେ।
ରାଵଣଃ ପ୍ରହସନ୍ନେଵ ଶୁକଂ ଵାକ୍ଯମୁଵାଚ ହ। କିମିମୌ ତେ ସିତୌ ପକ୍ଷୌ ଲୂନପକ୍ଷଶ୍ଚ ଦୃଶ୍ଯସେ
ରାବଣ ହସିହସି ଶୁକକୁ ପଚାରିଲେ—‘ତୋର ପାଖ ରଙ୍ଗ ଧଳା ଦେଖାଯାଉଛି, କିନ୍ତୁ ତୁ ଏମିତି ଦେଖାଯାଉଛୁ ଯେ ପାଖ ଉଡ଼ିଗଲା ଭଳି।’
କଚ୍ଚିନ୍ନାନେକଚିତ୍ତାନାଂ ତେଷାଂ ତ୍ଵଂ ଵଶମାଗତଃ। ତତଃ ସ ଭଯସଂଵିଗ୍ନସ୍ତେନ ରାଜ୍ଞାଭିଚୋଦିତଃ। ଵଚନଂ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚେଦଂ ରାକ୍ଷସାଧିପମୁତ୍ତମମ୍
ତୁ ଅନେକ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ମନ ଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ଅଧୀନ ହୋଇନାହୁଅଛୁ ତୋ? ଏହାପରେ ରାଜାଙ୍କ ଉତ୍ତେଜନାରେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଶୁକ ରାକ୍ଷସମୁକ୍ୟ ରାବଣଙ୍କୁ ଏହି କଥା ଦେଲେ।
ସାଗରସ୍ଯୋତ୍ତରେ ତୀରେଽବ୍ରୁଵଂ ତେ ଵଚନଂ ତଥା। ଯଥା ସଂଦେଶମକ୍ଲିଷ୍ଟଂ ସାନ୍ତ୍ଵଯନ୍ ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣଯା ଗିରା
ସାଗରର ଉତ୍ତର ତୀରରେ ମୁଁ ତୁମର ସନ୍ଦେଶଟିକୁ ଠିକ ଭାବେ, ମୃଦୁ ଓ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ କହିଥିଲି।
କ୍ରୁଦ୍ଧୈସ୍ତୈରହମୁତ୍ପ୍ଲୁତ୍ଯ ଦୃଷ୍ଟମାତ୍ରଃ ପ୍ଲଵଂଗମୈଃ। ଗୃହୀତୋଽସ୍ମ୍ଯପି ଚାରବ୍ଧୋ ହନ୍ତୁଂ ଲୋପ୍ତୁଂ ଚ ମୁଷ୍ଟିଭିଃ
କିନ୍ତୁ ରୁଷ୍ଟ ବାନରମାନେ ମୋତେ ଦେଖିବା ସହିତ, ମୁଁ ଉଡ଼ିଲି, ତେବେ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଧରାଯାଇ, ମୁଠି ଦେଇ ମାରିବା ଓ ଚେରିବା ଆରମ୍ଭ କରିଲେ।
ନ ତେ ସଂଭାଷିତୁଂ ଶକ୍ଯାଃ ସମ୍ପ୍ରଶ୍ନୋଽତ୍ର ନ ଵିଦ୍ଯତେ। ପ୍ରକୃତ୍ଯା କୋପନାସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣା ଵାନରା ରାକ୍ଷସାଧିପ
ସେମାନେ ସହିତ କଥାବାର୍ତ୍ତା କରିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାର ଅବସର ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ପ୍ରକୃତିରେ ବାନରମାନେ ରାକ୍ଷସମୁକ୍ୟ, ଖୁବ ରୁଷ୍ଟ ଓ ତୀବ୍ର।