thumb|ଏକଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡେ ଏକଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୬-
ଶୁଣ, ଏହା ହେଉଛି ଏକୋନବିଂଶତିତମ ସର୍ଗ।
ତତଃ ସାଗରଵେଲାଯାଂ ଦର୍ଭାନାସ୍ତୀର୍ଯ ରାଘଵଃ। ଅଞ୍ଜଲିଂ ପ୍ରାଙ୍ମୁଖଃ କୃତ୍ଵା ପ୍ରତିଶିଶ୍ଯେ ମହୋଦଧେଃ
ତାପରେ ରାଘବ ସାଗର କୂଳରେ ଦର୍ଭା ଘାସ ପିଛିଲେ, ପୂର୍ବଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି, ହାତ ଜୋଡି, ବଡ଼ ସମୁଦ୍ର ପାଖରେ ଶୋଇଲେ।
ବାହୁଂ ଭୁଜଙ୍ଗଭୋଗାଭମୁପଧାଯାରିସୂଦନଃ। ଜାତରୂପମଯୈଶ୍ଚୈଵ ଭୂଷଣୈର୍ଭୂଷିତଂ ପୁରା
ଶତ୍ରୁମାରିବାରେ ସମର୍ଥ, ସର୍ପର ଗୁଣ୍ଡି ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା ନିଜ ବାହୁ ତଳେ ରଖି, ସୁନାର ଗହନା ପିନ୍ଧିଥିଲେ।
ମଣିକାଞ୍ଚନକେଯୂରମୁକ୍ତାପ୍ରଵରଭୂଷଣୈଃ। ଭୁଜୈଃ ପରମନାରୀଣାମଭିମୃଷ୍ଟମନେକଧା
ମଣି ଓ କଞ୍ଚନର କେୟୂର, ମୁକ୍ତାର ଉତ୍ତମ ଗହନାରେ ତାଙ୍କର ବାହୁ ଶୋଭିତ, ଯାହାକୁ ଉତ୍ତମ ନାରୀମାନେ ପୁନିପୁନି ସ୍ପର୍ଶ କରିଥିଲେ।
ଚନ୍ଦନାଗୁରୁଭିଶ୍ଚୈଵ ପୁରସ୍ତାଦଭିସେଵିତମ୍। ବାଲସୂର୍ଯପ୍ରକାଶୈଶ୍ଚ ଚନ୍ଦନୈରୁପଶୋଭିତମ୍
ଚନ୍ଦନ ଓ ଅଗରୁ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବରୁ ସେବିତ, ଉଦୟମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ପରି ଚନ୍ଦନ ଲଗାଇ ଉଜ୍ୱଳ ହୋଇଥିଲା।
ଶଯନେ ଚୋତ୍ତମାଙ୍ଗେନ ସୀତାଯାଃ ଶୋଭିତଂ ପୁରା। ତକ୍ଷକସ୍ଯେଵ ସମ୍ଭୋଗଂ ଗଙ୍ଗାଜଲନିଷେଵିତମ୍
ଏହି ଶଯ୍ୟା ଉପରେ ପୂର୍ବରୁ ସୀତାଙ୍କର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ରୂପ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହୋଇଥିଲା, ଟକ୍ଷକଙ୍କର ଆନନ୍ଦ ପରି ଉପଭୋଗ କରାଯାଇଥିଲା, ଗଙ୍ଗା ଜଳ ଛିଟାଯାଇଥିଲା।
ସଂଯୁଗେ ଯୁଗସଂକାଶଂ ଶତ୍ରୂଣାଂ ଶୋକଵର୍ଧନମ୍। ସୁହୃଦାଂ ନନ୍ଦନଂ ଦୀର୍ଘଂ ସାଗରାନ୍ତଵ୍ଯପାଶ୍ରଯମ୍
ଯୁଦ୍ଧରେ ଯେଉଁ ବାହୁ ଯୁଗାନ୍ତ ପରି ଭୟଙ୍କର, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କର ଦୁଃଖ ବଢ଼ାଇଥିଲା, ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିଲା, ଦୀର୍ଘ ଓ ସାଗର ତଟରେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଥିଲା।
ଅସ୍ଯତା ଚ ପୁନଃ ସଵ୍ଯଂ ଜ୍ଯାଘାତଵିହତତ୍ଵଚମ୍। ଦକ୍ଷିଣୋ ଦକ୍ଷିଣଂ ବାହୁଂ ମହାପରିଘସଂନିଭମ୍
ପୁନି ତାଙ୍କର ବାମ ବାହୁ, ଧନୁଷ ତାରର ଚିହ୍ନ ଥିବା, ଓ ଡାହାଣ ବାହୁ ବଡ଼ ଲୋହା ଦଣ୍ଡ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ଗୋସହସ୍ରପ୍ରଦାତାରଂ ହ୍ଯୁପଧାଯ ଭୁଜଂ ମହତ୍। ଅଦ୍ଯ ମେ ତରଣଂ ଵାଥ ମରଣଂ ସାଗରସ୍ଯ ଵା
ହଜାର ଗାଈ ଦାନ କରିଥିବା ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁ ତଳେ ରଖି, ସେ କହିଲେ: 'ଆଜି ମୁଁ ସାଗର ଅଟିଯିବି କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରିବି।'
ଇତି ରାମୋ ଧୃତିଂ କୃତ୍ଵା ମହାବାହୁର୍ମହୋଦଧିମ୍। ଅଧିଶିଷ୍ଯେ ଚ ଵିଧିଵତ୍ ପ୍ରଯତୋ ନିଯତୋ ମୁନିଃ
ଏଭଳି ଧୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ କରି, ବିଶାଳ ବାହୁ ବିଶିଷ୍ଟ ରାମ, ମହାସମୁଦ୍ର ପାଖରେ ମୁନିମାନଙ୍କ ପରି ନିୟମ ଓ ଭକ୍ତି ସହ ଠିକ୍ ଭାବେ ଶୋଇଲେ।
ତସ୍ଯ ରାମସ୍ଯ ସୁପ୍ତସ୍ଯ କୁଶାସ୍ତୀର୍ଣେ ମହୀତଲେ। ନିଯମାଦପ୍ରମତ୍ତସ୍ଯ ନିଶାସ୍ତିସ୍ରୋଽଭିଜଗ୍ମତୁଃ
କୁଶ ଘାସ ପିଛିଥିବା ଭୂମିରେ ନିୟମିତ ଓ ସତର୍କ ରାମ ଶୋଇଥିବା ବେଳେ, ତିନି ରାତି କଟିଗଲା।
ସ ତ୍ରିରାତ୍ରୋଷିତସ୍ତତ୍ର ନଯଜ୍ଞୋ ଧର୍ମଵତ୍ସଲଃ। ଉପାସତ ତଦା ରାମଃ ସାଗରଂ ସରିତାଂ ପତିମ୍
ସେଠାରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ନୟଜ୍ଞ ରାମ, ତିନି ରାତି ଉପବାସ କରି, ନଦୀମାନଙ୍କର ନାଥ ସାଗରଙ୍କୁ ପୂଜା କରିଥିଲେ।
ନ ଚ ଦର୍ଶଯତେ ରୂପଂ ମନ୍ଦୋ ରାମସ୍ଯ ସାଗରଃ। ପ୍ରଯତେନାପି ରାମେଣ ଯଥାର୍ହମଭିପୂଜିତଃ
ରାମ ଯଥାଯଥ ଆଦର ଓ ପ୍ରୟାସ ସହ ପୂଜା କଲେ ମଧ୍ୟ, ଅଲସ ସାଗର ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ରୂପ ଦେଖାଇଲେ ନାହିଁ।
ସମୁଦ୍ରସ୍ଯ ତତଃ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ରାମୋ ରକ୍ତାନ୍ତଲୋଚନଃ। ସମୀପସ୍ଥମୁଵାଚେଦଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ଶୁଭଲକ୍ଷଣମ୍
ତାପରେ, କ୍ରୋଧରେ ଚକ୍ଷୁ ରକ୍ତ ହୋଇଥିବା ରାମ, ପାଖରେ ଦଢ଼ିଆ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଅଵଲେପଃ ସମୁଦ୍ରସ୍ଯ ନ ଦର୍ଶଯତି ଯଃ ସ୍ଵଯମ୍। ପ୍ରଶମଶ୍ଚ କ୍ଷମା ଚୈଵ ଆର୍ଜଵଂ ପ୍ରିଯଵାଦିତା
ଅଭିମାନ ଦ୍ୱାରା ସାଗର ନିଜେ ଆସି ଦେଖାଉନାହିଁ; ଶାନ୍ତି, ଧୈର୍ଯ୍ୟ, ସରଳତା ଓ ମିଷ୍ଟି କଥା—
ଅସାମର୍ଥ୍ଯଫଲା ହ୍ଯେତେ ନିର୍ଗୁଣେଷୁ ସତାଂ ଗୁଣାଃ। ଆତ୍ମପ୍ରଶଂସିନଂ ଦୁଷ୍ଟଂ ଧୃଷ୍ଟଂ ଵିପରିଧାଵକମ୍
—ଏହି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ଦୟାଳୁ ଲୋକଙ୍କ ପାଖରେ ଫଳ ଦିଏ, ଅପାତ୍ରଙ୍କୁ ନୁହେଁ; ନିଜକୁ ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିବା, ଦୁଷ୍ଟ, ଅଭିମାନୀ ଓ ଅନିୟମିତ ଲୋକଙ୍କୁ ନୁହେଁ।
ସର୍ଵତ୍ରୋତ୍ସୃଷ୍ଟଦଣ୍ଡଂ ଚ ଲୋକଃ ସତ୍କୁରୁତେ ନରମ୍। ନ ସାମ୍ନା ଶକ୍ଯତେ କୀର୍ତିର୍ନ ସାମ୍ନା ଶକ୍ଯତେ ଯଶଃ
ଯେଉଁ ଲୋକ ସବୁଠାରେ ଦଣ୍ଡ ବ୍ୟବହାର କରେ, ସମାଜ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରେ; କେବଳ ମିଷ୍ଟି କଥା ଦ୍ୱାରା କି ମହିମା, କି ଖ୍ୟାତି ମିଳିପାରେ ନାହିଁ।
ପ୍ରାପ୍ତୁଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଲୋକେଽସ୍ମିଞ୍ଜଯୋ ଵା ରଣମୂର୍ଧନି। ଅଦ୍ଯ ମଦ୍ବାଣନିର୍ଭଗ୍ନୈର୍ମକରୈର୍ମକରାଲଯମ୍
ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ଜଗତରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ବିଜୟ ମିଳେ ନାହିଁ କେବଳ ମୃଦୁତା ଦ୍ୱାରା; ଆଜି ମୋର ବାଣରେ ମୁଁ ମକର ଓ ତାଙ୍କର ନିବାସକୁ ଭଙ୍ଗ କରିଦେବି।
ନିରୁଦ୍ଧତୋଯଂ ସୌମିତ୍ରେ ପ୍ଲଵଦ୍ଭିଃ ପଶ୍ଯ ସର୍ଵତଃ। ଭୋଗିନାଂ ପଶ୍ଯ ଭୋଗାନି ମଯା ଭିନ୍ନାନି ଲକ୍ଷ୍ମଣ
ହେ ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ, ଦେଖ, ଏଠାରେ ଚାରିପାଖରେ ଯେଉଁ ଜଳ ଅଟକିଯାଇଛି, ଏହା ସବୁ ଉଡ଼ୁଥିବା ପଶୁମାନେ ଦ୍ୱାରା ହେଉଛି। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୋ ଦ୍ୱାରା ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ସର୍ପମାନଙ୍କର ଦେହ ଦେଖ।
ମହାଭୋଗାନି ମତ୍ସ୍ଯାନାଂ କରିଣାଂ ଚ କରାନିହ। ସଶଙ୍ଖଶୁକ୍ତିକାଜାଲଂ ସମୀନମକରଂ ତଥା
ଏଠାରେ ବଡ଼ ବଡ଼ ମାଛମାନଙ୍କ ଦେହ, ହାତୀମାନଙ୍କ ଦଣ୍ଡ, ଶଂଖ ଓ ଚିପିର ଝୁଣ୍ଡ, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ମାଛ ଓ ମକର ଅଛି।
ଅଦ୍ଯ ଯୁଦ୍ଧେନ ମହତା ସମୁଦ୍ରଂ ପରିଶୋଷଯେ। କ୍ଷମଯା ହି ସମାଯୁକ୍ତଂ ମାମଯଂ ମକରାଲଯଃ
ଆଜି ଏକ ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ସମୁଦ୍ରକୁ ଶୁଖାଇଦେବି; କାରଣ ଏହି ମକରମାନଙ୍କର ଆଶ୍ରୟସ୍ଥଳୀ ମୋର ସହିଷ୍ଣୁତାକୁ ଦୁର୍ବଳତା ଭାବିଛି।
ଚାପମାନଯ ସୌମିତ୍ରେ ଶରାଂଶ୍ଚାଶୀଵିଷୋପମାନ୍। ସମୁଦ୍ରଂ ଶୋଷଯିଷ୍ଯାମି ପଦ୍ଭ୍ଯାଂ ଯାନ୍ତୁ ପ୍ଲଵଂଗମାଃ
ହେ ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ, ମୋ ଧନୁଷ ଏବଂ ବିଷାକ୍ତ ସରମାନେ ଆଣ; ମୁଁ ସମୁଦ୍ରକୁ ଶୁଖାଇଦେବି—ବାନରମାନେ ପାଇଁ ପଦେପଦେ ଚାଲିଯିବେ।
ଅଦ୍ଯାକ୍ଷୋଭ୍ଯମପି କ୍ରୁଦ୍ଧଃ କ୍ଷୋଭଯିଷ୍ଯାମି ସାଗରମ୍। ଵେଲାସୁ କୃତମର୍ଯାଦଂ ସହସ୍ରୋର୍ମିସମାକୁଲମ୍
ଆଜି ମୁଁ କ୍ରୋଧରେ ଅପରିବାର୍ତ୍ତନୀୟ ସମୁଦ୍ରକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରିଦେବି, ଯାହାର ସୀମା ତଟରେ ଚିହ୍ନିତ ଏବଂ ହଜାର ତରଙ୍ଗରେ ଭରିଆ।
ନିର୍ମର୍ଯାଦଂ କରିଷ୍ଯାମି ସାଯକୈର୍ଵରୁଣାଲଯମ୍। ମହାର୍ଣଵଂ କ୍ଷୋଭଯିଷ୍ଯେ ମହାଦାନଵସଂକୁଲମ୍
ମୋ ସରମାନେ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଏହି ବଡ଼ ସମୁଦ୍ରର ସୀମା ଭଙ୍ଗ କରିଦେବି ଏବଂ ବଡ଼ ଦାନବମାନେ ଥିବା ବଡ଼ ସମୁଦ୍ରକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରିଦେବି।
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ଧନୁଷ୍ପାଣିଃ କ୍ରୋଧଵିସ୍ଫାରିତେକ୍ଷଣଃ। ବଭୂଵ ରାମୋ ଦୁର୍ଧର୍ଷୋ ଯୁଗାନ୍ତାଗ୍ନିରିଵ ଜ୍ଵଲନ୍
ଏଭଳି କହି, ଧନୁଷ ହାତରେ ଧରି, କ୍ରୋଧରେ ଆଖି ଜଳୁଥିବା ରାମ ଅପରାଜେୟ ହେଲେ, ଯେପରି ଯୁଗାନ୍ତର ଅଗ୍ନି ଦହୁଛି।
ସମ୍ପୀଡ୍ଯ ଚ ଧନୁର୍ଘୋରଂ କମ୍ପଯିତ୍ଵା ଶରୈର୍ଜଗତ୍। ମୁମୋଚ ଵିଶିଖାନୁଗ୍ରାନ୍ ଵଜ୍ରାନିଵ ଶତକ୍ରତୁଃ
ସେ ଭୟଙ୍କର ଧନୁଷକୁ ଟାଣି, ସରମାନେ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ କମ୍ପିତ କଲେ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବଜ୍ର ପରି ଭୟଙ୍କର ସରମାନେ ଛାଡ଼ିଲେ।
ତେ ଜ୍ଵଲନ୍ତୋ ମହାଵେଗାସ୍ତେଜସା ସାଯକୋତ୍ତମାଃ। ପ୍ରଵିଶନ୍ତି ସମୁଦ୍ରସ୍ଯ ଜଲଂ ଵିତ୍ରସ୍ତପନ୍ନଗମ୍
ସେଇ ଜ୍ୱଳନ୍ତ, ତୀବ୍ର ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସରମାନେ ସମୁଦ୍ରର ଜଳକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯାହା ଭିତରେ ସର୍ପମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ।
ତୋଯଵେଗଃ ସମୁଦ୍ରସ୍ଯ ସମୀନମକରୋ ମହାନ୍। ସ ବଭୂଵ ମହାଘୋରଃ ସମାରୁତରଵସ୍ତଥା
ମାଛ ଓ ମକରରେ ଭରିଆ ବଡ଼ ସମୁଦ୍ର ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ଉତ୍ତେଜିତ ହେଲା, ପବନର ଶବ୍ଦରେ ଗଜଗଜାଇ ଉଠିଲା।
ମହୋର୍ମିମାଲାଵିତତଃ ଶଙ୍ଖଶୁକ୍ତିସମାଵୃତଃ। ସଧୂମଃ ପରିଵୃତ୍ତୋର୍ମିଃ ସହସାସୀନ୍ମହୋଦଧିଃ
ବଡ଼ ବଡ଼ ତରଙ୍ଗର ଶୃଙ୍ଖଳା ଓ ଶଂଖ ଚିପିରେ ଢାକିଯାଇଥିବା ବଡ଼ ସମୁଦ୍ର ଧୂଆଁ ଓ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ତରଙ୍ଗରେ ଏକାଏକି ଅଶାନ୍ତ ହେଲା।
ଵ୍ଯଥିତାଃ ପନ୍ନଗାଶ୍ଚାସନ୍ ଦୀପ୍ତାସ୍ଯା ଦୀପ୍ତଲୋଚନାଃ। ଦାନଵାଶ୍ଚ ମହାଵୀର୍ଯାଃ ପାତାଲତଲଵାସିନଃ
ଜ୍ୱଳନ୍ତ ମୁଁହ ଓ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ସର୍ପମାନେ ଏବଂ ପାତାଳରେ ବସୁଥିବା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦାନବମାନେ ଅସ୍ଥିର ହେଇଯାଇଥିଲେ।