ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ସୌମିତ୍ରିରଭ୍ଯଷିଞ୍ଚଦ୍ ଵିଭୀଷଣମ୍। ମଧ୍ଯେ ଵାନରମୁଖ୍ଯାନାଂ ରାଜାନଂ ରାଜଶାସନାତ୍
ଏପରି କହିବା ପରେ, ସୌମିତ୍ରି ରାଜାଙ୍କର ଆଜ୍ଞାରେ, ମୁକ୍ୟ ବାନରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ରାଜା ଭାବରେ ଅଭିଷେକ କଲେ।
ତଂ ପ୍ରସାଦଂ ତୁ ରାମସ୍ଯ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସଦ୍ଯଃ ପ୍ଲଵଙ୍ଗମାଃ। ପ୍ରଚୁକ୍ରୁଶୁର୍ମହାତ୍ମାନଂ ସାଧୁସାଧ୍ଵିତି ଚାବ୍ରୁଵନ୍
ରାମଙ୍କର ଏହି ଦୟା ଦେଖି, ବାନରମାନେ ତୁରନ୍ତ ଉଲ୍ଲାସରେ ଚିତ୍କାର କରି, ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ 'ଭଲ କଲେ! ଭଲ କଲେ!' ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କଲେ।
ଅବ୍ରଵୀଚ୍ଚ ହନୂମାଂଶ୍ଚ ସୁଗ୍ରୀଵଶ୍ଚ ଵିଭୀଷଣମ୍। କଥଂ ସାଗରମକ୍ଷୋଭ୍ଯଂ ତରାମ ଵରୁଣାଲଯମ୍। ସୈନ୍ଯୈଃ ପରିଵୃତାଃ ସର୍ଵେ ଵାନରାଣାଂ ମହୌଜସାମ୍
ତାପରେ ହନୁମାନ ଓ ସୁଗ୍ରୀବ ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, 'ସମୁଦ୍ର, ଯାହାକୁ କେହି ହଲାଇପାରିବେନି, ଏହି ଭାରୀ ବାନର ସେନା ସହିତ କିପରି ଅଟଳ ସାଗରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବି?'
ଉପାଯୈରଭିଗଚ୍ଛାମ ଯଥା ନଦନଦୀପତିମ୍। ତରାମ ତରସା ସର୍ଵେ ସସୈନ୍ଯା ଵରୁଣାଲଯମ୍
କିଛି ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା ନଦୀ ଓ ନଦୀପତିଙ୍କୁ ଆଗକୁ ଯିବା ଉଚିତ, ଯେପରି ଆମେ ସମସ୍ତେ ସେନା ସହିତ ବେଗରେ ଏହି ସାଗରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବି।
ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ଧର୍ମାତ୍ମା ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ଵିଭୀଷଣଃ। ସମୁଦ୍ରଂ ରାଘଵୋ ରାଜା ଶରଣଂ ଗନ୍ତୁମର୍ହତି
ଏପରି ପ୍ରସ୍ନ ପାଇଁ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବିଭୀଷଣ କହିଲେ, 'ରାଘବ ରାଜାଙ୍କୁ ସମୁଦ୍ରର ଶରଣ ନେବା ଉଚିତ।'
ଖାନିତଃ ସଗରେଣାଯମପ୍ରମେଯୋ ମହୋଦଧିଃ। କର୍ତୁମର୍ହତି ରାମସ୍ଯ ଜ୍ଞାତେଃ କାର୍ଯଂ ମହୋଦଧିଃ
ଏହି ଅପାର ମହାସାଗର ସଗରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଖୋଡାଯାଇଛି; ଏହି ମହାସାଗର ରାମଙ୍କ, ତାଙ୍କର ବଂଶଜ, କାମ ପୂରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଏଵଂ ଵିଭୀଷଣେନୋକ୍ତୋ ରାକ୍ଷସେନ ଵିପଶ୍ଚିତା। ଆଜଗାମାଥ ସୁଗ୍ରୀଵୋ ଯତ୍ର ରାମଃ ସଲକ୍ଷ୍ମଣଃ
ଏପରି ଜ୍ଞାନୀ ରାକ୍ଷସ ବିଭୀଷଣଙ୍କ ଉପଦେଶ ପରେ, ସୁଗ୍ରୀବ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଯେଉଁଠି ରାମ ଅଛନ୍ତି, ସେଠାକୁ ଆସିଲେ।
ତତଶ୍ଚାଖ୍ଯାତୁମାରେଭେ ଵିଭୀଷଣଵଚଃ ଶୁଭମ୍। ସୁଗ୍ରୀଵୋ ଵିପୁଲଗ୍ରୀଵଃ ସାଗରସ୍ଯୋପଵେଶନମ୍
ତାପରେ, ଚଉଡ଼ା ଗଳା ଥିବା ସୁଗ୍ରୀବ, ସାଗର କୂଳରେ ବସି, ବିଭୀଷଣଙ୍କର ଭଲ କଥା ରାମଙ୍କୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ପ୍ରକୃତ୍ଯା ଧର୍ମଶୀଲସ୍ଯ ରାମସ୍ଯାସ୍ଯାପ୍ଯରୋଚତ। ସଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ମହାତେଜାଃ ସୁଗ୍ରୀଵଂ ଚ ହରୀଶ୍ଵରମ୍
ଧର୍ମଶୀଳ ରାମଙ୍କ ପ୍ରକୃତିକୁ ଏହି ପ୍ରସ୍ତାବ ଭଲ ଲାଗିଲା, ଏହିପରି ମହାବଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ବାନରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକାଧିକ ରାଜା ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ।
ସତ୍କ୍ରିଯାର୍ଥଂ କ୍ରିଯାଦକ୍ଷଂ ସ୍ମିତପୂର୍ଵମଭାଷତ। ଵିଭୀଷଣସ୍ଯ ମନ୍ତ୍ରୋଽଯଂ ମମ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରୋଚତେ
ସତ୍କାର ନିମିତ୍ତରେ, କାର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରବୀଣ ରାମ ହସି ହସି କହିଲେ, 'ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ବିଭୀଷଣଙ୍କର ଏହି ମନ୍ତ୍ର ମୋତେ ଭଲ ଲାଗିଛି।'
ସୁଗ୍ରୀଵଃ ପଣ୍ଡିତୋ ନିତ୍ଯଂ ଭଵାନ୍ ମନ୍ତ୍ରଵିଚକ୍ଷଣଃ। ଉଭାଭ୍ଯାଂ ସମ୍ପ୍ରଧାର୍ଯାର୍ଥଂ ରୋଚତେ ଯତ୍ ତଦୁଚ୍ଯତାମ୍
ସୁଗ୍ରୀବ ସଦା ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ତୁମେ ମନ୍ତ୍ରରେ ନିପୁଣ; ଦୁଇଜଣ ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କରି, ଯାହା ଭଲ ଲାଗେ, ତାହା କହ।
ଏଵମୁକ୍ତୌ ତତୋ ଵୀରାଵୁଭୌ ସୁଗ୍ରୀଵଲକ୍ଷ୍ମଣୌ। ସମୁଦାଚାରସଂଯୁକ୍ତମିଦଂ ଵଚନମୂଚତୁଃ
ଏପରି ଉପଦେଶ ପାଇଁ, ଦୁଇ ଶୂର, ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଉଚିତ ଆଚରଣ ସହିତ ଏହି କଥା କହିଲେ।
କିମର୍ଥଂ ନୌ ନରଵ୍ଯାଘ୍ର ନ ରୋଚିଷ୍ଯତି ରାଘଵ। ଵିଭୀଷଣେନ ଯତ୍ ତୂକ୍ତମସ୍ମିନ୍ କାଲେ ସୁଖାଵହମ୍
'ନରମଧ୍ୟର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ଉତ୍ତମ ସମୟରେ ବିଭୀଷଣ ଯାହା କହିଛନ୍ତି, ଯାହା ସଫଳତା ଆଣିବ, ତାହା ଆମକୁ କିପରି ଭଲ ଲାଗିବ ନାହିଁ, ରାଘବ?'
ଅବଦ୍ଧ୍ଵା ସାଗରେ ସେତୁଂ ଘୋରେଽସ୍ମିନ୍ ଵରୁଣାଲଯେ। ଲଙ୍କା ନାସାଦିତୁଂ ଶକ୍ଯା ସେନ୍ଦ୍ରୈରପି ସୁରାସୁରୈଃ
'ଏହି ଭୟଙ୍କର ସାଗର, ଭଗବାନ ବରୁଣଙ୍କର ନିବାସ, ଉପରେ ସେତୁ ନ ହେଲେ, ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ମିଶି ମଧ୍ୟ ଲଙ୍କାକୁ ପହଞ୍ଚିପାରିବେନି।'
ଵିଭୀଷଣସ୍ଯ ଶୂରସ୍ଯ ଯଥାର୍ଥଂ କ୍ରିଯତାଂ ଵଚଃ। ଅଲଂ କାଲାତ୍ଯଯଂ କୃତ୍ଵା ସାଗରୋଽଯଂ ନିଯୁଜ୍ଯତାମ୍। ଯଥା ସୈନ୍ଯେନ ଗଚ୍ଛାମ ପୁରୀଂ ରାଵଣପାଲିତାମ୍
ବିଭୀଷଣଙ୍କର ସହସିକ କଥା ଯଥାଯଥିକ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯିଉ। ଅଧିକ ବିଳମ୍ବ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ। ସାଗରକୁ ଆଦେଶ ଦିଅ, ଯେପରି ଆମର ସେନା ରାବଣ ଶାସିତ ନଗରକୁ ଯାଇପାରିବ।
ଏଵମୁକ୍ତଃ କୁଶାସ୍ତୀର୍ଣେ ତୀରେ ନଦନଦୀପତେଃ। ସଂଵିଵେଶ ତଦା ରାମୋ ଵେଦ୍ଯାମିଵ ହୁତାଶନଃ
ଏଭଳି କଥା ଶୁଣି, ରାମ ତାଳପତ୍ର ଭରିଥିବା ନଦୀପତିର ତଟରେ ଶୟନ କଲେ, ଯେପରି ହୁତାଶନ ବେଦୀରେ ବସିଥାଏ।
thumb|ଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡେ ଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୬-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ଵାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡର ବିଶ ଶର୍ଗ ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତତୋ ନିଵିଷ୍ଟାଂ ଧ୍ଵଜିନୀଂ ସୁଗ୍ରୀଵେଣାଭିପାଲିତାମ୍। ଦଦର୍ଶ ରାକ୍ଷସୋଽଭ୍ଯେତ୍ଯ ଶାର୍ଦୂଲୋ ନାମ ଵୀର୍ଯଵାନ୍
ତାପରେ, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ ଥିବା ସେନା ଶିବିରକୁ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାକ୍ଷସ ନାମ ଶାର୍ଦୂଳ ଆସି ଦେଖିଲେ।
ଚାରୋ ରାକ୍ଷସରାଜସ୍ଯ ରାଵଣସ୍ଯ ଦୁରାତ୍ମନଃ। ତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସର୍ଵତୋଽଵ୍ଯଗ୍ରାଂ ପ୍ରତିଗମ୍ଯ ସ ରାକ୍ଷସଃ
ସେ ରାବଣ ରାକ୍ଷସ ରାଜାଙ୍କର ଚର ଥିଲେ, ଦୁଷ୍ଟ ମନ ଥିଲା। ସେ ସେନାକୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଶାନ୍ତ ଦେଖି, ପୁନି ଫେରିଗଲେ।
ଆଵିଶ୍ଯ ଲଙ୍କାଂ ଵେଗେନ ରାଜାନମିଦମବ୍ରଵୀତ୍। ଏଷ ଵୈ ଵାନରର୍କ୍ଷୌଘୋ ଲଙ୍କାଂ ସମଭିଵର୍ତତେ
ଲଙ୍କାକୁ ତୁରନ୍ତ ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ: “ବାନର ଓ ଭାଲୁ ଦଳ ଲଙ୍କାକୁ ଆଗକୁ ବଢ଼ୁଛି।”
ଅଗାଧଶ୍ଚାପ୍ରମେଯଶ୍ଚ ଦ୍ଵିତୀଯ ଇଵ ସାଗରଃ। ପୁତ୍ରୌ ଦଶରଥସ୍ଯେମୌ ଭ୍ରାତରୌ ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣୌ
ଦଶରଥଙ୍କର ଏହି ଦୁଇ ପୁଅ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଅପାର ଓ ଅପରିମାପ, ଦ୍ୱିତୀୟ ସାଗର ପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ।
ଉତ୍ତମୌ ରୂପସମ୍ପନ୍ନୌ ସୀତାଯାଃ ପଦମାଗତୌ। ଏତୌ ସାଗରମାସାଦ୍ଯ ସଂନିଵିଷ୍ଟୌ ମହାଦ୍ଯୁତେ
ସେମାନେ ରୂପରେ ଉତ୍ତମ, ସୀତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଛନ୍ତି। ଏହି ଦୁଇ ମହାତ୍ୱର୍ଯ୍ୟ, ସାଗର ପାଖରେ ଶିବିର କରିଛନ୍ତି।
ବଲଂ ଚାକାଶମାଵୃତ୍ଯ ସର୍ଵତୋ ଦଶଯୋଜନମ୍। ତତ୍ତ୍ଵଭୂତଂ ମହାରାଜ କ୍ଷିପ୍ରଂ ଵେଦିତୁମର୍ହସି
ତାଙ୍କ ସେନା ଦଶ ଯୋଜନ ଦୂରରେ ଆକାଶକୁ ଆବୃତ କରିଛି। ମହାରାଜ, ଆପଣ ତୁରନ୍ତ ଏହି ପ୍ରକୃତ ଅବସ୍ଥା ଜାଣିବା ଦରକାର।
ତଵ ଦୂତା ମହାରାଜ କ୍ଷିପ୍ରମର୍ହନ୍ତି ଵେଦିତୁମ୍। ଉପପ୍ରଦାନଂ ସାନ୍ତ୍ଵଂ ଵା ଭେଦୋ ଵାତ୍ର ପ୍ରଯୁଜ୍ଯତାମ୍
ମହାରାଜ, ଆପଣଙ୍କ ଦୂତମାନେ ତୁରନ୍ତ ଏହି ଅବସ୍ଥା ଜାଣିବା ଉଚିତ। ଏଠି ଉପହାର ଦେବା, ମନସାନ୍ତି କରିବା କିମ୍ବା ଫୁଟ ଦେବା ମଧ୍ୟରୁ ଯାହା ଯୋଗ୍ୟ, ତାହା କରନ୍ତୁ।
ଶାର୍ଦୂଲସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାଵଣୋ ରାକ୍ଷସେଶ୍ଵରଃ। ଉଵାଚ ସହସା ଵ୍ଯଗ୍ରଃ ସମ୍ପ୍ରଧାର୍ଯାର୍ଥମାତ୍ମନଃ। ଶୁକଂ ସାଧୁ ତଦା ରକ୍ଷୋ ଵାକ୍ଯମର୍ଥଵିଦାଂ ଵରମ୍
ଶାର୍ଦୂଳଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରାବଣ ରାକ୍ଷସ ରାଜା ଅତି ଉତ୍ତେଜିତ ହେଇ, ଭଲଭାବେ ଭାବି, ଅର୍ଥ ଜଣା ଶୁକାକୁ କହିଲେ।
ସୁଗ୍ରୀଵଂ ବ୍ରୂହି ଗତ୍ଵାଽଽଶୁ ରାଜାନଂ ଵଚନାନ୍ମମ। ଯଥାସଂଦେଶମକ୍ଲୀବଂ ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣଯା ପରଯା ଗିରା
ତୁମେ ତୁରନ୍ତ ସୁଗ୍ରୀବ ରାଜାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ, ମୋର କଥା ନିଜର ମୃଦୁ ଓ ଦୃଢ଼ ଭାସାରେ, କୌଣସି ଦୁର୍ବଳତା ନ ରଖି, ସଠିକ୍ ଭାବରେ କହ।
ତ୍ଵଂ ଵୈ ମହାରାଜକୁଲପ୍ରସୂତୋ ମହାବଲଶ୍ଚର୍କ୍ଷରଜଃସୁତଶ୍ଚ। ନ କଶ୍ଚନାର୍ଥସ୍ତଵ ନାସ୍ତ୍ଯନର୍ଥ- ସ୍ତଥାପି ମେ ଭ୍ରାତୃସମୋ ହରୀଶ
ତୁମେ ମହାରାଜ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛ, ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ରିକ୍ଷରାଜଙ୍କ ପୁଅ। ତୁମର କୌଣସି ଅଭାବ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ନାହିଁ, ତଥାପି, ମୋ ପାଇଁ ହରିରାଜ, ତୁମେ ଭାଇ ପରି ପ୍ରିୟ।
ଅହଂ ଯଦ୍ଯହରଂ ଭାର୍ଯାଂ ରାଜପୁତ୍ରସ୍ଯ ଧୀମତଃ। କିଂ ତତ୍ର ତଵ ସୁଗ୍ରୀଵ କିଷ୍କିନ୍ଧାଂ ପ୍ରତି ଗମ୍ଯତାମ୍
ମୁଁ ଯଦି ବୁଦ୍ଧିମାନ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ନେଇଛି, ତେବେ ଏଥିରେ ତୁମର କଣ ସମ୍ପୃକ୍ତି, ସୁଗ୍ରୀବ? କିଶ୍କିନ୍ଧାକୁ ଫେରିଯାଅ।
ନହୀଯଂ ହରିଭିର୍ଲଙ୍କା ପ୍ରାପ୍ତୁଂ ଶକ୍ଯା କଥଂଚନ। ଦେଵୈରପି ସଗନ୍ଧର୍ଵୈଃ କିଂ ପୁନର୍ନରଵାନରୈଃ
ଲଙ୍କାକୁ କେହି ବାନର ଯେପରି ନାହିଁ ପହଞ୍ଚିପାରିବେ; ଦେବତା ଓ ଗନ୍ଧର୍ବ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, ତେବେ ମନୁଷ୍ୟ କିମ୍ବା ବାନର ତ କିପରି ପାରିବେ?
ସ ତଦା ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ରେଣ ସଂଦିଷ୍ଟୋ ରଜନୀଚରଃ। ଶୁକୋ ଵିହଂଗମୋ ଭୂତ୍ଵା ତୂର୍ଣମାପ୍ଲୁତ୍ଯ ଚାମ୍ବରମ୍
ତାପରେ, ରାକ୍ଷସ ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶରେ, ରାତିରେ ଚଳିଥିବା ଶୁକା ଏକ ପକ୍ଷୀ ରୂପ ନେଇ, ତୁରନ୍ତ ଆକାଶକୁ ଉଡ଼ିଗଲେ।