ପ୍ରଣିଧୀ ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ରାଵଣସ୍ଯ ଭଵେଦଯମ୍। ଅନୁପ୍ରଵିଶ୍ଯ ସୋଽସ୍ମାସୁ ଭେଦଂ କୁର୍ଯାନ୍ନ ସଂଶଯଃ
ଏହିଜଣେ ରାବଣଙ୍କ ଚର ହେବା ସମ୍ଭାବନା ଅଛି; ସେ ଆମ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ଦ୍ୱେଷ ଓ ଭାଗ ଦେଇପାରେ।
ଅଥ ଵା ସ୍ଵଯମେଵୈଷ ଛିଦ୍ରମାସାଦ୍ଯ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍। ଅନୁପ୍ରଵିଶ୍ଯ ଵିଶ୍ଵସ୍ତେ କଦାଚିତ୍ ପ୍ରହରେଦପି
କିମ୍ବା, ଏହି ବୁଦ୍ଧିମାନ ନିଜେ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ଦୁର୍ବଳତା ଦେଖି, ବିଶ୍ୱାସ ହେଲେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ହୋଇ କେବେ ନା କେବେ ଆକ୍ରମଣ କରିପାରେ।
ମିତ୍ରାଟଵିବଲଂ ଚୈଵ ମୌଲଭୃତ୍ଯବଲଂ ତଥା। ସର୍ଵମେତଦ୍ ବଲଂ ଗ୍ରାହ୍ଯଂ ଵର୍ଜଯିତ୍ଵା ଦ୍ଵିଷଦ୍ବଲମ୍
ମିତ୍ର, ଅରଣ୍ୟବାସୀ ଓ ବିଶ୍ୱାସୁଯୋଗ୍ୟ ଦାସମାନଙ୍କର ଶକ୍ତିକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ୍, କିନ୍ତୁ ଶତ୍ରୁଙ୍କର ଶକ୍ତିକୁ ସଦା ବାଦ ଦେବା ଉଚିତ୍।
ପ୍ରକୃତ୍ଯା ରାକ୍ଷସୋ ହ୍ଯେଷ ଭ୍ରାତାମିତ୍ରସ୍ଯ ଵୈ ପ୍ରଭୋ। ଆଗତଶ୍ଚ ରିପୁଃ ସାକ୍ଷାତ୍ କଥମସ୍ମିଂଶ୍ଚ ଵିଶ୍ଵସେତ୍
ପ୍ରଭୁ, ସେ ସ୍ୱଭାବରେ ରାକ୍ଷସ ଓ ତୁମ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ଭାଇ; ଏବଂ ସେ ନିଜେ ଶତ୍ରୁ ଭାବେ ଆସିଛି—ଏଠାରେ କିପରି ବିଶ୍ୱାସ କରିବାଯିବ?
ରାଵଣସ୍ଯାନୁଜୋ ଭ୍ରାତା ଵିଭୀଷଣ ଇତି ଶ୍ରୁତଃ। ଚତୁର୍ଭିଃ ସହ ରକ୍ଷୋଭିର୍ଭଵନ୍ତଂ ଶରଣଂ ଗତଃ
ରାବଣଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ ବିଭୀଷଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସେ ଚାରିଜଣ ରାକ୍ଷସ ସହିତ ତୁମ ଶରଣକୁ ଆସିଛି।
ରାଵଣେନ ପ୍ରଣୀତଂ ହି ତମଵେହି ଵିଭୀଷଣମ୍। ତସ୍ଯାହଂ ନିଗ୍ରହଂ ମନ୍ଯେ କ୍ଷମଂ କ୍ଷମଵତାଂ ଵର
ଏହି ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ରାବଣ ପଠାଇଛନ୍ତି ବୋଲି ଜାଣ; ମୁଁ ଭାବୁଛି, ସେଠାରେ ତାଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ୍, ହେ ଧୈର୍ୟଶୀଳମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ରାକ୍ଷସୋ ଜିହ୍ମଯା ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ସଂଦିଷ୍ଟୋଽଯମିହାଗତଃ। ପ୍ରହର୍ତୁଂ ମାଯଯା ଛନ୍ନୋ ଵିଶ୍ଵସ୍ତେ ତ୍ଵଯି ଚାନଘ
ଏହି ରାକ୍ଷସ, ଚତୁର୍ ଚଳନାରେ ଶିକ୍ଷିତ, ଏଠାକୁ ମାୟାରେ ଲୁଚି ଆସିଛି, ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ବିଶ୍ୱାସ କରିବ, ସେତେବେଳେ ଆକ୍ରମଣ କରିପାରେ, ହେ ନିର୍ମଳ।
ଵଧ୍ଯତାମେଷ ତୀଵ୍ରେଣ ଦଣ୍ଡେନ ସଚିଵୈଃ ସହ। ରାଵଣସ୍ଯ ନୃଶଂସସ୍ଯ ଭ୍ରାତା ହ୍ଯେଷ ଵିଭୀଷଣଃ
ଏହି ବିଭୀଷଣ, ନିଷ୍ଠୁର ରାବଣଙ୍କ ଭାଇ, ତାଙ୍କ ସହଚରମାନେ ସହିତ କଠୋର ଶାସ୍ତି ଦେଇ ଦଣ୍ଡିତ ହେଉ।
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ତୁ ତଂ ରାମଂ ସଂରବ୍ଧୋ ଵାହିନୀପତିଃ। ଵାକ୍ଯଜ୍ଞୋ ଵାକ୍ଯକୁଶଲଂ ତତୋ ମୌନମୁପାଗମତ୍
ଏପରି କହି, ସେନାପତି ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ; ଯିଏ କଥାରେ ଦକ୍ଷ ଓ ପ୍ରବୀଣ, ସେ ପରେ ନିରବ ହେଲେ।
ସୁଗ୍ରୀଵସ୍ଯ ତୁ ତଦ୍ ଵାକ୍ଯଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାମୋ ମହାବଲଃ। ସମୀପସ୍ଥାନୁଵାଚେଦଂ ହନୁମତ୍ପ୍ରମୁଖାନ୍ କପୀନ୍
ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ ନିକଟରେ ଥିବା ହନୁମାନଙ୍କ ଆଦି ବାନରମାନେକୁ କହିଲେ।
ଯଦୁକ୍ତଂ କପିରାଜେନ ରାଵଣାଵରଜଂ ପ୍ରତି। ଵାକ୍ଯଂ ହେତୁମଦତ୍ଯର୍ଥଂ ଭଵଦ୍ଭିରପି ଚ ଶ୍ରୁତମ୍
ବାନରରାଜ ସୁଗ୍ରୀବ ଯାହା କହିଛନ୍ତି ରାବଣଙ୍କ ଭାଇ ବିଷୟରେ, ସେହି ଯୁକ୍ତିସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ତୁମେମାନେ ମଧ୍ୟ ଶୁଣିଛ।
ସୁହୃଦାମର୍ଥକୃଚ୍ଛ୍ରେଷୁ ଯୁକ୍ତଂ ବୁଦ୍ଧିମତା ସଦା। ସମର୍ଥେନୋପସଂଦେଷ୍ଟୁଂ ଶାଶ୍ଵତୀଂ ଭୂତିମିଚ୍ଛତା
ସମୟରେ ଦୁଃଖ ଆସିଲେ, ଯିଏ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ମଙ୍ଗଳ ଚାହେ, ସେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ସଦା ସାମର୍ଥ୍ୟଶାଳୀ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ସହ କଳାହା କରିବା ଉଚିତ୍।
ଇତ୍ଯେଵଂ ପରିପୃଷ୍ଟାସ୍ତେ ସ୍ଵଂ ସ୍ଵଂ ମତମତନ୍ଦ୍ରିତାଃ। ସୋପଚାରଂ ତଦା ରାମମୂଚୁଃ ପ୍ରିଯଚିକୀର୍ଷଵଃ
ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ପରେ, ସେମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକେ ସଚେତନ ଓ ରାମଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଚାହିଁ, ଆଦର ସହିତ ନିଜ ମତ ରଖିଲେ।
ଅଜ୍ଞାତଂ ନାସ୍ତି ତେ କିଂଚିତ୍ ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ରାଘଵ। ଆତ୍ମାନଂ ପୂଜଯନ୍ ରାମ ପୃଚ୍ଛସ୍ଯସ୍ମାନ୍ ସୁହୃତ୍ତଯା
ତିନି ଲୋକରେ ତୁମ ପାଖରେ କିଛି ଅଜ୍ଞାତ ନାହିଁ, ହେ ରାଘବ; ତଥାପି ବନ୍ଧୁଭାବରେ ଆମକୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ ପଚାରୁଛ।
ତ୍ଵଂ ହି ସତ୍ଯଵ୍ରତଃ ଶୂରୋ ଧାର୍ମିକୋ ଦୃଢଵିକ୍ରମଃ। ପରୀକ୍ଷ୍ଯକାରୀ ସ୍ମୃତିମାନ୍ ନିସୃଷ୍ଟାତ୍ମା ସୁହୃତ୍ସୁ ଚ
ତୁମେ ସତ୍ୟବ୍ରତ, ସୂର, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଦୃଢ଼ ପ୍ରତିଜ୍ଞାଶୀଳ, କାର୍ଯ୍ୟରେ ସାବଧାନ, ସ୍ମୃତିଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ମୌଳିକ।
ତସ୍ମାଦେକୈକଶସ୍ତାଵଦ୍ ବ୍ରୁଵନ୍ତୁ ସଚିଵାସ୍ତଵ। ହେତୁତୋ ମତିସମ୍ପନ୍ନାଃ ସମର୍ଥାଶ୍ଚ ପୁନଃ ପୁନଃ
ସେହିପାଇଁ, ତୁମର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକେ ତାଙ୍କର ମତ ଯଥାଯଥ ଯୁକ୍ତି ଦେଇ, ପୁନିପୁନି କହୁନ୍ତୁ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତେ ରାଘଵାଯାଥ ମତିମାନଙ୍ଗଦୋଽଗ୍ରତଃ। ଵିଭୀଷଣପରୀକ୍ଷାର୍ଥମୁଵାଚ ଵଚନଂ ହରିଃ
ଏହିପରି କୁହାଯିବା ପରେ, ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଅଙ୍ଗଦ ଆଗରେ ଥିଏ, ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ପରୀକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ରାଘବଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଶତ୍ରୋଃ ସକାଶାତ୍ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତଃ ସର୍ଵଥା ତର୍କ୍ଯ ଏଵ ହି। ଵିଶ୍ଵାସନୀଯଃ ସହସା ନ କର୍ତଵ୍ଯୋ ଵିଭୀଷଣଃ
ଶତ୍ରୁଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ ଆସିଥିବାରୁ, ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ଦେହରେ ଦେଖିବା ଉଚିତ୍; ସହଜରେ ଭରସା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଛାଦଯିତ୍ଵାଽଽତ୍ମଭାଵଂ ହି ଚରନ୍ତି ଶଠବୁଦ୍ଧଯଃ। ପ୍ରହରନ୍ତି ଚ ରନ୍ଧ୍ରେଷୁ ସୋଽନର୍ଥଃ ସୁମହାନ୍ ଭଵେତ୍
ଠକିବା ମନସ୍କ ଲୋକେ ନିଜ ଭାବକୁ ଲୁଚାଇ ଚଳନ୍ତି; ସେମାନେ ଦୁର୍ବଳ ସ୍ଥାନରେ ଆଘାତ କରନ୍ତି, ଏହିପରି କ୍ଷତି ବହୁତ ଭୟଙ୍କର ହୋଇପାରେ।
ଅର୍ଥାନର୍ଥୌ ଵିନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ଵ୍ଯଵସାଯଂ ଭଜେତ ହ। ଗୁଣତଃ ସଂଗ୍ରହଂ କୁର୍ଯାଦ୍ ଦୋଷତସ୍ତୁ ଵିସର୍ଜଯେତ୍
ଲାଭ ଓ ଅଲାଭକୁ ବୁଝି, ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବା ଉଚିତ୍; ଗୁଣ ଥିଲେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଓ ଦୋଷ ଥିଲେ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ୍।
ଯଦି ଦୋଷୋ ମହାଂସ୍ତସ୍ମିଂସ୍ତ୍ଯଜ୍ଯତାମଵିଶଙ୍କିତମ୍। ଗୁଣାନ୍ ଵାପି ବହୂନ୍ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ସଂଗ୍ରହଃ କ୍ରିଯତାଂ ନୃପ
ଯଦି ତାଙ୍କର ବଡ଼ ଦୋଷ ଥାଏ, ନିର୍ଭୟରେ ଛାଡ଼ିଦିଅ; କିମ୍ବା ତାଙ୍କର ବହୁତ ଗୁଣ ଜାଣି, ସ୍ୱୀକାର କର, ରାଜା।
ଶରଭସ୍ତ୍ଵଥ ନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ସାର୍ଥଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍। କ୍ଷିପ୍ରମସ୍ମିନ୍ ନରଵ୍ଯାଘ୍ର ଚାରଃ ପ୍ରତିଵିଧୀଯତାମ୍
ତାପରେ ଶରଭ ବିଚାର କରି, ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହିଲେ: 'ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହାରେ ତୁରନ୍ତ ଗୁପ୍ତଚର ଲଗାଅ।'
ପ୍ରଣିଧାଯ ହି ଚାରେଣ ଯଥାଵତ୍ ସୂକ୍ଷ୍ମବୁଦ୍ଧିନା। ପରୀକ୍ଷ୍ଯ ଚ ତତଃ କାର୍ଯୋ ଯଥାନ୍ଯାଯଂ ପରିଗ୍ରହଃ
କୌଶଳୀ ଗୁପ୍ତଚର ଦ୍ୱାରା ଭଲଭାବେ ତଦନ୍ତ କରି, ଠିକ୍ ଭାବେ ପରୀକ୍ଷା କରି, ନ୍ୟାୟଅନୁସାରେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ୍।
ଜାମ୍ବଵାଂସ୍ତ୍ଵଥ ସମ୍ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଶାସ୍ତ୍ରବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଵିଚକ୍ଷଣଃ। ଵାକ୍ଯଂ ଵିଜ୍ଞାପଯାମାସ ଗୁଣଵଦ୍ ଦୋଷଵର୍ଜିତମ୍
ତାପରେ ଜାମ୍ବବାନ୍, ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍, ଭଲଭାବେ ବିଚାର କରି, ଦୋଷରହିତ ଓ ଗୁଣମୟ କଥା କହିଲେ।
ବଦ୍ଧଵୈରାଚ୍ଚ ପାପାଚ୍ଚ ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ରାଦ୍ ଵିଭୀଷଣଃ। ଅଦେଶକାଲେ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତଃ ସର୍ଵଥା ଶଂକ୍ଯତାମଯମ୍
ଶତ୍ରୁତା ଓ ରାକ୍ଷସରାଜଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟତା ଦ୍ୱାରା, ବିଭୀଷଣ ଅସମୟରେ ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି; ସେଥିପାଇଁ ସେଠି ସନ୍ଦେହ କରିବା ଉଚିତ୍।
ତତୋ ମୈନ୍ଦସ୍ତୁ ସମ୍ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ନଯାପନଯକୋଵିଦଃ। ଵାକ୍ଯଂ ଵଚନସମ୍ପନ୍ନୋ ବଭାଷେ ହେତୁମତ୍ତରମ୍
ତାପରେ ମୈନ୍ଦ, ନୀତି ଓ ପ୍ରତିନୀତିରେ ପାରଙ୍ଗତ, ବିଚାର କରି, ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଭଲ କଥା କହିଲେ।
ଅନୁଜୋ ନାମ ତସ୍ଯୈଷ ରାଵଣସ୍ଯ ଵିଭୀଷଣଃ। ପୃଚ୍ଛ୍ଯତାଂ ମଧୁରେଣାଯଂ ଶନୈର୍ନରପତୀଶ୍ଵର
ଏହି ବିଭୀଷଣ ରାବଣଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହାକୁ ମଧୁର ଭାବରେ ଓ ଧୀରେ ଧୀରେ ପଚାର, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଭାଵମସ୍ଯ ତୁ ଵିଜ୍ଞାଯ ତତ୍ତ୍ଵତସ୍ତଂ କରିଷ୍ଯସି। ଯଦି ଦୁଷ୍ଟୋ ନ ଦୁଷ୍ଟୋ ଵା ବୁଦ୍ଧିପୂର୍ଵଂ ନରର୍ଷଭ
ପ୍ରଥମେ ତାଙ୍କର ମନୋଭାବକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ବୁଝି, ସେ ଦୁଷ୍ଟ କି ନୁହେଁ, ବିଚାର କରି, ପରେ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କର, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଅଥ ସଂସ୍କାରସମ୍ପନ୍ନୋ ହନୂମାନ୍ ସଚିଵୋତ୍ତମଃ। ଉଵାଚ ଵଚନଂ ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣମର୍ଥଵନ୍ମଧୁରଂ ଲଘୁ
ତାପରେ ଶିଷ୍ଟ ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ହନୁମାନ୍, ମୃଦୁ, ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ, ମଧୁର ଓ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କଥା କହିଲେ।
ନ ଭଵନ୍ତଂ ମତିଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ସମର୍ଥଂ ଵଦତାଂ ଵରମ୍। ଅତିଶାଯଯିତୁଂ ଶକ୍ତୋ ବୃହସ୍ପତିରପି ବ୍ରୁଵନ୍
ମତିରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ କଥା କହିବାରେ ସମର୍ଥ, ଆପଣଙ୍କୁ ବଡ଼ କହିବାରେ ବ୍ରହ୍ମସ୍ପତି ମଧ୍ୟ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ।