ମୂଢୋଽପ୍ରଗଲ୍ଭୋଽଵିନଯୋପପନ୍ନ- ସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣସ୍ଵଭାଵୋଽଲ୍ପମତିର୍ଦୁରାତ୍ମା। ମୂର୍ଖସ୍ତ୍ଵମତ୍ଯନ୍ତସୁଦୁର୍ମତିଶ୍ଚ ତ୍ଵମିନ୍ଦ୍ରଜିଦ୍ ବାଲତଯା ବ୍ରଵୀଷି
ତୁମେ ମୂଢ, ଅସାହସିକ, ଅବିନୟୀ, କଠୋର ସ୍ୱଭାବର, ଅଳ୍ପ ବୁଦ୍ଧିର ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟ ଚିତ୍ତର। ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ, ତୁମେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଷ୍ଟ ଏବଂ ଶିଶୁତ୍ୱରେ ଏହିପରି କଥା କହୁଛ।
କୋ ବ୍ରହ୍ମଦଣ୍ଡପ୍ରତିମପ୍ରକାଶା- ନର୍ଚିଷ୍ମତଃ କାଲନିକାଶରୂପାନ୍। ସହେତ ବାଣାନ୍ ଯମଦଣ୍ଡକଲ୍ପାନ୍ ସମକ୍ଷମୁକ୍ତାନ୍ ଯୁଧି ରାଘଵେଣ
ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ରାଘବଙ୍କର ବ୍ରହ୍ମଦଣ୍ଡ ସମାନ ଜ୍ୱଳନ୍ତ, ଦୀପ୍ତିମାନ, କାଳ ସମାନ ଏବଂ ଯମଦଣ୍ଡ ପରି ତୀବ୍ର ବାଣମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଚାଲିଥିବା, ସେମାନେକୁ କିଏ ସହିପାରିବ?
ଧନାନି ରତ୍ନାନି ସୁଭୂଷଣାନି ଵାସାଂସି ଦିଵ୍ଯାନି ମଣୀଂଶ୍ଚ ଚିତ୍ରାନ୍। ସୀତାଂ ଚ ରାମାଯ ନିଵେଦ୍ଯ ଦେଵୀଂ ଵସେମ ରାଜନ୍ନିହ ଵୀତଶୋକାଃ
ଆମେ ଧନ, ରତ୍ନ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭୂଷଣ, ଦିବ୍ୟ ପୋଷାକ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ମୂଲ୍ୟବାନ ମଣି, ଏହାସହ ଦେବୀ ସୀତାକୁ ରାମଙ୍କୁ ଦେଇଦେବା। ତେଣୁ ରାଜା, ଆମେ ଏଠାରେ ଦୁଃଖ ଚିନ୍ତା ଛାଡି ରହିପାରିବା।
thumb|ଷୋଡଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡେ ଷୋଡଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୬-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ଵାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡର ଶୋଡଶ ସର୍ଗ ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ସୁନିଵିଷ୍ଟଂ ହିତଂ ଵାକ୍ଯମୁକ୍ତଵନ୍ତଂ ଵିଭୀଷଣମ୍। ଅବ୍ରଵୀତ୍ ପରୁଷଂ ଵାକ୍ଯଂ ରାଵଣଃ କାଲଚୋଦିତଃ
ବିଭୀଷଣ ଯେଉଁ କଥା ଭଲ ଭାବରେ ବିଚାର କରି ଉପକାରୀ ଭାବରେ କହିଥିଲେ, ରାବଣ ଭାଗ୍ୟର ପ୍ରେରଣାରେ ତାଙ୍କୁ କଠୋର କଥା କହିଲେ।
ଵସେତ୍ ସହ ସପତ୍ନେନ କ୍ରୁଦ୍ଧେନାଶୀଵିଷେଣ ଚ। ନ ତୁ ମିତ୍ରପ୍ରଵାଦେନ ସଂଵସେଚ୍ଛତ୍ରୁସେଵିନା
ଏକ ସପତ୍ନୀ କିମ୍ବା କ୍ରୋଧିତ ବିଷାକ୍ତ ସାପ ସହିତ ରହିପାରିବ, କିନ୍ତୁ ମିତ୍ର ଭାବେ ଅନ୍ୟର ଶତ୍ରୁ ସହିତ କେବେ ରହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଜାନାମି ଶୀଲଂ ଜ୍ଞାତୀନାଂ ସର୍ଵଲୋକେଷୁ ରାକ୍ଷସ। ହୃଷ୍ଯନ୍ତି ଵ୍ଯସନେଷ୍ଵେତେ ଜ୍ଞାତୀନାଂ ଜ୍ଞାତଯଃ ସଦା
ମୁଁ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଜ୍ଞାତିମାନେର ସ୍ୱଭାବକୁ ଜାଣିଛି, ରାକ୍ଷସ। ଦୁଃଖ ଦେଖିଲେ ଜ୍ଞାତିମାନେ ସଦା ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି।
ପ୍ରଧାନଂ ସାଧକଂ ଵୈଦ୍ଯଂ ଧର୍ମଶୀଲଂ ଚ ରାକ୍ଷସ। ଜ୍ଞାତଯୋଽପ୍ଯଵମନ୍ଯନ୍ତେ ଶୂରଂ ପରିଭଵନ୍ତି ଚ
ଏକ ପ୍ରଧାନ, କୌଶଳୀ, ଚିକିତ୍ସକ କିମ୍ବା ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ରାକ୍ଷସ, ଜ୍ଞାତିମାନେ ଏକ ଶୂରକୁ ଅବମାନ କରନ୍ତି ଏବଂ ଉପେକ୍ଷା କରନ୍ତି।
ନିତ୍ଯମନ୍ଯୋନ୍ଯସଂହୃଷ୍ଟା ଵ୍ଯସନେଷ୍ଵାତତାଯିନଃ। ପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନହୃଦଯା ଘୋରା ଜ୍ଞାତଯସ୍ତୁ ଭଯାଵହାଃ
ସେମାନେ ସଦା ପରସ୍ପରର ଦୁଃଖରେ ଆନନ୍ଦିତ, ଶତ୍ରୁତାପୂର୍ଣ୍ଣ, ଗୁପ୍ତ ହୃଦୟ ଏବଂ ଭୟଙ୍କର; ଜ୍ଞାତିମାନେ ନିଜରେ ଭୟର କାରଣ।
ଶ୍ରୂଯନ୍ତେ ହସ୍ତିଭିର୍ଗୀତାଃ ଶ୍ଲୋକାଃ ପଦ୍ମଵନେ ପୁରା। ପାଶହସ୍ତାନ୍ ନରାନ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶୃଣୁଷ୍ଵ ଗଦତୋ ମମ
ପଦ୍ମବନରେ ହାତୀମାନେ ଗାଇଥିବା ଶ୍ଲୋକମାନେ ଶୁଣାଯାଉଛି। ମୁଁ ଏବେ କହୁଛି, ଯେଉଁ ମଣିଷମାନେ ପାଶରେ ବାନ୍ଧା ହୋଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଦେଖି ଏହି ଶ୍ଲୋକ ଶୁଣ।
ନାଗ୍ନିର୍ନାନ୍ଯାନି ଶସ୍ତ୍ରାଣି ନ ନଃ ପାଶା ଭଯାଵହାଃ। ଘୋରାଃ ସ୍ଵାର୍ଥପ୍ରଯୁକ୍ତାସ୍ତୁ ଜ୍ଞାତଯୋ ନୋ ଭଯାଵହାଃ
ଅଗ୍ନି, ଅନ୍ୟ ଶସ୍ତ୍ର କିମ୍ବା ପାଶ ଆମ ପାଇଁ ଭୟଙ୍କର ନୁହେଁ; ଆମ ଜ୍ଞାତିମାନେ, ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥରେ ଚଳିତ, ସେମାନେ ଏକା ଭୟଙ୍କର।
ଉପାଯମେତେ ଵକ୍ଷ୍ଯନ୍ତି ଗ୍ରହଣେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ। କୃତ୍ସ୍ନାଦ୍ ଭଯାଜ୍ଜ୍ଞାତିଭଯଂ କୁକଷ୍ଟଂ ଵିହିତଂ ଚ ନଃ
ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଆମକୁ ଧରିବା ପାଇଁ ଉପାୟ ଖୋଜିବେ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ତେଣୁ ତାଙ୍କ ଭୟରୁ ଆମେ ଏହି କଠୋର ନିୟମ ରଖିଛୁ।
ଵିଦ୍ଯତେ ଗୋଷୁ ସମ୍ପନ୍ନଂ ଵିଦ୍ଯତେ ଜ୍ଞାତିତୋ ଭଯମ୍। ଵିଦ୍ଯତେ ସ୍ତ୍ରୀଷୁ ଚାପଲ୍ଯଂ ଵିଦ୍ଯତେ ବ୍ରାହ୍ମଣେ ତପଃ
ଗାଁଠିରେ ଧନ ଥାଏ, ନିଜ ଜଣଙ୍କୁ ଦେଖି ଭୟ ହୁଏ, ଜଣେ ଜଣେ ମହିଳାମାନେ ଅସ୍ଥିର ହୁଅନ୍ତି, ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ଥାନ୍ତି।
ତତୋ ନେଷ୍ଟମିଦଂ ସୌମ୍ଯ ଯଦହଂ ଲୋକସତ୍କୃତଃ। ଐଶ୍ଵର୍ଯମଭିଜାତଶ୍ଚ ରିପୂଣାଂ ମୂର୍ଧ୍ନି ଚ ସ୍ଥିତଃ
ଏହିପରି, ମୋତେ ଏହା ଆକାଂକ୍ଷା ନାହିଁ—ମୁଁ ଯଦିଓ ସମ୍ମାନିତ, ଧନୀ ଓ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଉପରେ ଅଛି।
ଯଥା ପୁଷ୍କରପତ୍ରେଷୁ ପତିତାସ୍ତୋଯବିନ୍ଦଵଃ। ନ ଶ୍ଲେଷମଭିଗଚ୍ଛନ୍ତି ତଥାନାର୍ଯେଷୁ ସୌହୃଦମ୍
ଯେପରି ଗୋଲାପ ପତ୍ର ଉପରେ ପଡ଼ିଥିବା ପାଣିବୁନ୍ଦ ଲାଗି ରହିନଥାଏ, ସେପରି ନିଚ ଲୋକଙ୍କ ସହ ମିତ୍ରତା ଟିକି ରହେନାହିଁ।
ଯଥା ଶରଦି ମେଘାନାଂ ସିଞ୍ଚତାମପି ଗର୍ଜତାମ୍। ନ ଭଵତ୍ଯମ୍ବୁସଂକ୍ଲେଦସ୍ତଥାନାର୍ଯେଷୁ ସୌହୃଦମ୍
ଶରତ୍କାଳରେ ମେଘ ଗଜଗଜି କରି ଝରିଲେ ମଧ୍ୟ ପାଣି ମାଟିକୁ ଭିଜେଇପାରେନାହିଁ, ସେପରି ନିଚ ଲୋକଙ୍କ ସହ ମିତ୍ରତା ଟିକି ରହେନାହିଁ।
ଯଥା ମଧୁକରସ୍ତର୍ଷାଦ୍ ରସଂ ଵିନ୍ଦନ୍ନ ତିଷ୍ଠତି। ତଥା ତ୍ଵମପି ତତ୍ରୈଵ ତଥାନାର୍ଯେଷୁ ସୌହୃଦମ୍
ଯେପରି ମଧୁମକ୍ଷୀ ପିପାସିତ ହେଲେ ମଧୁ ନ ମିଳିଲେ ସେଠାରେ ରହେନାହିଁ, ସେପରି ନିଚ ଲୋକଙ୍କ ସହ ମିତ୍ରତା ଟିକି ରହେନାହିଁ।
ଯଥା ମଧୁକରସ୍ତର୍ଷାତ୍ କାଶପୁଷ୍ପଂ ପିବନ୍ନପି। ରସମତ୍ର ନ ଵିନ୍ଦେତ ତଥାନାର୍ଯେଷୁ ସୌହୃଦମ୍
ଯେପରି ମଧୁମକ୍ଷୀ ପିପାସିତ ହୋଇ କାଶ ଫୁଲରୁ ପିଲେ ମଧୁ ମିଳେନାହିଁ, ସେପରି ନିଚ ଲୋକଙ୍କ ସହ ମିତ୍ରତା ଟିକି ରହେନାହିଁ।
ଯଥା ପୂର୍ଵଂ ଗଜଃ ସ୍ନାତ୍ଵା ଗୃହ୍ଯ ହସ୍ତେନ ଵୈ ରଜଃ। ଦୂଷଯତ୍ଯାତ୍ମନୋ ଦେହଂ ତଥାନାର୍ଯେଷୁ ସୌହୃଦମ୍
ଯେପରି ହାତୀ ସ୍ନାନ କରି ନିଜ ଶରୀରକୁ ନିଜେ ଧୂଳି ଛିଟି ମେଳା କରିଦିଏ, ସେପରି ନିଚ ଲୋକଙ୍କ ସହ ମିତ୍ରତା ନିଜକୁ ନଷ୍ଟ କରେ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତଃ ପରୁଷଂ ଵାକ୍ଯଂ ନ୍ଯାଯଵାଦୀ ଵିଭୀଷଣଃ। ଉତ୍ପପାତ ଗଦାପାଣିଶ୍ଚତୁର୍ଭିଃ ସହ ରାକ୍ଷସୈଃ
ଏପରି କଠୋର କଥା ଶୁଣି, ନ୍ୟାୟରେ ଦୃଢ଼ ଥିବା ବିଭୀଷଣ ଚାରିଜଣ ରାକ୍ଷସ ସହିତ ଗଦା ହାତରେ ଉଠିଗଲେ।
ଅବ୍ରଵୀଚ୍ଚ ତଦା ଵାକ୍ଯଂ ଜାତକ୍ରୋଧୋ ଵିଭୀଷଣଃ। ଅନ୍ତରିକ୍ଷଗତଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଭ୍ରାତା ଵୈ ରାକ୍ଷସାଧିପମ୍
ତାପରେ, କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଭୀଷଣ ଆକାଶରେ ଦଢ଼ି ନିଜ ଭାଇ ରାକ୍ଷସ ମହାରାଜଙ୍କୁ କହିଲେ।
ସ ତ୍ଵଂ ଭ୍ରାନ୍ତୋଽସି ମେ ରାଜନ୍ ବ୍ରୂହି ମାଂ ଯଦ୍ ଯଦିଚ୍ଛସି। ଜ୍ଯେଷ୍ଠୋ ମାନ୍ଯଃ ପିତୃସମୋ ନ ଚ ଧର୍ମପଥେ ସ୍ଥିତଃ। ଇଦଂ ହି ପରୁଷଂ ଵାକ୍ଯଂ ନ କ୍ଷମାମ୍ଯଗ୍ରଜସ୍ଯ ତେ
ହେ ରାଜା, ତୁମେ ମୋ ବିଷୟରେ ଭୁଲ ଭାବିଛ, ଯାହା ଚାହଁ ମୋତେ କହ। ବଡ଼ଭାଇ ପିତା ସମାନ, ସମ୍ମାନ ଦେବା ଉଚିତ୍, କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ୍ ନୁହଁ। ମୁଁ ତୁମ ବଡ଼ଭାଇଙ୍କ ମୁଖରୁ ଏପରି କଠୋର କଥା ସହିପାରିବିନାହିଁ।
ସୁନୀତଂ ହିତକାମେନ ଵାକ୍ଯମୁକ୍ତଂ ଦଶାନନ। ନ ଗୃହ୍ଣନ୍ତ୍ଯକୃତାତ୍ମାନଃ କାଲସ୍ଯ ଵଶମାଗତାଃ
ହେ ଦଶମୁଖ, ଯେଉଁମାନେ ଅବିବେକୀ ଓ ସମୟରେ ବଶ, ସେମାନେ ଭଲ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ କହାଯାଇଥିବା ଭଲ କଥା ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତିନାହିଁ।
ସୁଲଭାଃ ପୁରୁଷା ରାଜନ୍ ସତତଂ ପ୍ରିଯଵାଦିନଃ। ଅପ୍ରିଯସ୍ଯ ଚ ପଥ୍ଯସ୍ଯ ଵକ୍ତା ଶ୍ରୋତା ଚ ଦୁର୍ଲଭଃ
ହେ ରାଜା, ସବୁବେଳେ ମିଠା କଥା କହୁଥିବା ଲୋକ ସହଜରେ ମିଳିଯାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ କଠୋର କିନ୍ତୁ ଭଲ କଥା କହିବା ଓ ଶୁଣିବାକୁ ପାରନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୁର୍ଲଭ।
ବଦ୍ଧଂ କାଲସ୍ଯ ପାଶେନ ସର୍ଵଭୂତାପହାରିଣଃ। ନ ନଶ୍ଯନ୍ତମୁପେକ୍ଷେ ତ୍ଵାଂ ପ୍ରଦୀପ୍ତଂ ଶରଣଂ ଯଥା
ସମୟର ଦୃଢ଼ ଫାନ୍ଦରେ ବନ୍ଧା, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନେଇଯିବା ସେଇ ତୁମକୁ ନଷ୍ଟ ହେଉଥିବା ବେଳେ ମୁଁ ଅବହେଳା କରୁନାହିଁ, ଯେପରି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଆଶ୍ରୟକୁ କେହି ଅବହେଳା କରେନାହିଁ।
ଦୀପ୍ତପାଵକସଂକାଶୈଃ ଶିତୈଃ କାଞ୍ଚନଭୂଷଣୈଃ। ନ ତ୍ଵାମିଚ୍ଛାମ୍ଯହଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ରାମେଣ ନିହତଂ ଶରୈଃ
ଅଗ୍ନି ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଓ ସୁନାର ଗହଣାରେ ଶୋଭିତ ତୀର ଦ୍ୱାରା ରାମଙ୍କ ହାତରେ ତୁମକୁ ମରିଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମୋର ଇଚ୍ଛା ନାହିଁ।
ଶୂରାଶ୍ଚ ବଲଵନ୍ତଶ୍ଚ କୃତାସ୍ତ୍ରାଶ୍ଚ ନରା ରଣେ। କାଲାଭିପନ୍ନାଃ ସୀଦନ୍ତି ଯଥା ଵାଲୁକସେତଵଃ
ଯୁଦ୍ଧରେ ଶୂର, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଅସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ସମୟରେ ଆସି ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯାନ୍ତି, ଯେପରି ବାଲୁକା ବନ୍ଧ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ।
ତନ୍ମର୍ଷଯତୁ ଯଚ୍ଚୋକ୍ତଂ ଗୁରୁତ୍ଵାଦ୍ଧିତମିଚ୍ଛତା। ଆତ୍ମାନଂ ସର୍ଵଥା ରକ୍ଷ ପୁରୀଂ ଚେମାଂ ସରାକ୍ଷସାମ୍। ସ୍ଵସ୍ତି ତେଽସ୍ତୁ ଗମିଷ୍ଯାମି ସୁଖୀ ଭଵ ମଯା ଵିନା
ମୁଁ ଯାହା କହିଛି, ତାହା ଆଦର ଓ ଭଲ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରୁ କହିଛି, ତୁମେ ସହିଯିଅ। ସବୁପ୍ରକାରେ ନିଜକୁ ଓ ଏହି ରାକ୍ଷସ ସହିତ ସହରକୁ ରକ୍ଷା କର। ତୁମର ଭଲ ହେଉ, ମୁଁ ଚାଲିଯିବି। ମୋ ବିନା ତୁମେ ସୁଖୀ ରୁହ।
ନିଵାର୍ଯମାଣସ୍ଯ ମଯା ହିତୈଷିଣା ନ ରୋଚତେ ତେ ଵଚନଂ ନିଶାଚର। ପରାନ୍ତକାଲେ ହି ଗତାଯୁଷୋ ନରା ହିତଂ ନ ଗୃହ୍ଣନ୍ତି ସୁହୃଦ୍ଭିରୀରିତମ୍
ମୁଁ ତୁମର ଭଲ ଚାହିଁ ରୋକିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛି, କିନ୍ତୁ ମୋର କଥା ତୁମକୁ ଭଲ ଲାଗୁନାହିଁ, ହେ ନିଶାଚର। ଯେଉଁମାନଙ୍କ ଆୟୁଷ୍ୟ ଶେଷ ହେବାକୁ ଯାଉଛି, ସେମାନେ ସହଯୋଗୀଙ୍କ କହିଥିବା ଭଲ କଥା ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତିନାହିଁ।
thumb|ସପ୍ତଦଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡେ ସପ୍ତଦଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୬-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡର ସତରଠ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।