କିଂ ନାମ ତେ ତାତ କନିଷ୍ଠ ଵାକ୍ଯ- ମନର୍ଥକଂ ଵୈ ବହୁଭୀତଵଚ୍ଚ। ଅସ୍ମିନ୍ କୁଲେ ଯୋଽପି ଭଵେନ୍ନ ଜାତଃ ସୋଽପୀଦୃଶଂ ନୈଵ ଵଦେନ୍ନ କୁର୍ଯାତ୍
ଭାଇ, କଣ ତୁମେ ଏପରି ଅର୍ଥହୀନ ଏବଂ ଭୟଭୀତ କଥା କହୁଛ? ଏହି କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା କିଏ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ଏଉଁ ଅପୌଢ଼ ହେଉଛି, ସେ ଏପରି କଥା କହିବେ ନାହିଁ, କାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
ସତ୍ତ୍ଵେନ ଵୀର୍ଯେଣ ପରାକ୍ରମେଣ ଧୈର୍ଯେଣ ଶୌର୍ଯେଣ ଚ ତେଜସା ଚ। ଏକଃ କୁଲେଽସ୍ମିନ୍ ପୁରୁଷୋ ଵିମୁକ୍ତୋ ଵିଭୀଷଣସ୍ତାତ କନିଷ୍ଠ ଏଷଃ
ସତ୍ତ୍ୱ, ଶକ୍ତି, ପ୍ରାକ୍ରମ, ଧୈର୍ଯ୍ୟ, ଶୌର୍ୟ ଏବଂ ତେଜସ୍ବିତାରେ ଏହି କୁଳରେ କେବଳ ଜଣେ ଲୋକ ଦୂର ହୋଇଛି—ସେ ହେଉଛନ୍ତି, ଭାଇ, ତୁମେ ବିଭୀଷଣ।
କିଂ ନାମ ତୌ ମାନୁଷରାଜପୁତ୍ରା- ଵସ୍ମାକମେକେନ ହି ରାକ୍ଷସେନ। ସୁପ୍ରାକୃତେନାପି ନିହନ୍ତୁମେତୌ ଶକ୍ଯୌ କୁତୋ ଭୀଷଯସେ ସ୍ମ ଭୀରୋ
ମାନବ ରାଜାଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅଙ୍କୁ ଏକ ରାକ୍ଷସ, ସାଧାରଣ ଶକ୍ତି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମାରିପାରିବେ ନାହିଁ—ଏହିପରି ଭୟ କଥା କହି ଆମୋଁକୁ କାହିଁକି ଭୟଭୀତ କରୁଛ?
ତ୍ରିଲୋକନାଥୋ ନନୁ ଦେଵରାଜଃ ଶକ୍ରୋ ମଯା ଭୂମିତଲେ ନିଵିଷ୍ଟଃ। ଭଯାର୍ପିତାଶ୍ଚାପି ଦିଶଃ ପ୍ରପନ୍ନାଃ ସର୍ଵେ ତଦା ଦେଵଗଣାଃ ସମଗ୍ରାଃ
ତିନି ଲୋକର ନାଥ ଦେବରାଜ ଇନ୍ଦ୍ରକୁ ମୁଁ ପୃଥିବୀରେ ଜିତିଥିଲି; ସେ ସମୟରେ ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ଭୟରେ ଦିଗ୍ଗୁଡିକୁ ପଳାଇଯାଇଥିଲେ।
ଐରାଵତୋ ନିଃସ୍ଵନମୁନ୍ନଦନ୍ ସ ନିପାତିତୋ ଭୂମିତଲେ ମଯା ତୁ। ଵିକୃଷ୍ଯ ଦନ୍ତୌ ତୁ ମଯା ପ୍ରସହ୍ଯ ଵିତ୍ରାସିତା ଦେଵଗଣାଃ ସମଗ୍ରାଃ
ମୁଁ ଏଇରାବତକୁ ଭୂମିରେ ଭଳି ଚିଁହି ଦେଇଥିଲି, ସେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରେ ଗଜ୍ଜନ କରୁଥିଲା। ମୁଁ ତାଙ୍କ ଦନ୍ତକୁ ଜୋରଦାର ଭାବରେ ଟାଣି ନିକାଳିଥିଲି, ଏବଂ ଏହା ଦେଖି ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇଗଲେ।
ସୋଽହଂ ସୁରାଣାମପି ଦର୍ପହନ୍ତା ଦୈତ୍ଯୋତ୍ତମାନାମପି ଶୋକକର୍ତା। କଥଂ ନରେନ୍ଦ୍ରାତ୍ମଜଯୋର୍ନ ଶକ୍ତୋ ମନୁଷ୍ଯଯୋଃ ପ୍ରାକୃତଯୋଃ ସୁଵୀର୍ଯଃ
ମୁଁ ଦେବମାନେର ଅହଂକାରକୁ ଭଙ୍ଗ କରିଥିଲି, ଦୈତ୍ୟମାନେର ଶୋକ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲି। ଏପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ ମୁଁ କିପରି ଏକ ରାଜାଙ୍କ ପୁଅ, ସାଧାରଣ ମଣିଷ, ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଜିତିପାରିବି ନାହିଁ?
ଅଥେନ୍ଦ୍ରକଲ୍ପସ୍ଯ ଦୁରାସଦସ୍ଯ ମହୌଜସସ୍ତଦ୍ ଵଚନଂ ନିଶମ୍ଯ। ତତୋ ମହାର୍ଥଂ ଵଚନଂ ବଭାଷେ ଵିଭୀଷଣଃ ଶସ୍ତ୍ରଭୃତାଂ ଵରିଷ୍ଠଃ
ଇନ୍ଦ୍ରଜିତଙ୍କର ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଦୁର୍ଲଭ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ର ସମାନ ଉତ୍ସାହର କଥା ଶୁଣି, ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବିଭୀଷଣ ଗଭୀର ଅର୍ଥବହି କଥା କହିଲେ।
ନ ତାତ ମନ୍ତ୍ରେ ତଵ ନିଶ୍ଚଯୋଽସ୍ତି ବାଲସ୍ତ୍ଵମଦ୍ଯାପ୍ଯଵିପକ୍ଵବୁଦ୍ଧିଃ। ତସ୍ମାତ୍ ତ୍ଵଯାପ୍ଯାତ୍ମଵିନାଶନାଯ ଵଚୋଽର୍ଥହୀନଂ ବହୁ ଵିପ୍ରଲପ୍ତମ୍
ପ୍ରିୟ, ତୁମର ମନ୍ତ୍ରଣାରେ ଦୃଢତା ନାହିଁ; ତୁମେ ଏଯାଁ ଅପରିପକ୍ବ ବୁଦ୍ଧିର ଶିଶୁ। ତେଣୁ ତୁମେ ନିଜ ନାଶକୁ ଆଣିବା ପାଇଁ ଅର୍ଥହୀନ ଏବଂ ଅନେକ ଅସାର କଥା କହିଛ।
ପୁତ୍ରପ୍ରଵାଦେନ ତୁ ରାଵଣସ୍ଯ ତ୍ଵମିନ୍ଦ୍ରଜିନ୍ମିତ୍ରମୁଖୋଽସି ଶତ୍ରୁଃ। ଯସ୍ଯେଦୃଶଂ ରାଘଵତୋ ଵିନାଶଂ ନିଶମ୍ଯ ମୋହାଦନୁମନ୍ଯସେ ତ୍ଵମ୍
ରାବଣଙ୍କ ପୁଅ ଭାବରେ କଥା କହି, ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ, ତୁମେ ମିତ୍ର ମୁହଁରେ ଶତ୍ରୁ ହେଇଛ। ରାଘବଙ୍କ ନାଶ ଶୁଣି, ତୁମେ ଭ୍ରମରେ ଏହାକୁ ସମ୍ମତି ଦେଉଛ।
ତ୍ଵମେଵ ଵଧ୍ଯଶ୍ଚ ସୁଦୁର୍ମତିଶ୍ଚ ସ ଚାପି ଵଧ୍ଯୋ ଯ ଇହାନଯତ୍ ତ୍ଵାମ୍। ବାଲଂ ଦୃଢଂ ସାହସିକଂ ଚ ଯୋଽଦ୍ଯ ପ୍ରାଵେଶଯନ୍ମନ୍ତ୍ରକୃତାଂ ସମୀପମ୍
ତୁମେ ଏକା ମୃତ୍ୟୁଯୋଗ୍ୟ ଏବଂ ବହୁତ ଦୁଷ୍ଟ ଚିତ୍ତର। ଏହି ଶିଶୁ, ଦୃଢ ଏବଂ ଅତି ସାହସିକ, ଯିଏ ତୁମକୁ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଆଣିଛି, ସେ ମଧ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁଯୋଗ୍ୟ।
ମୂଢୋଽପ୍ରଗଲ୍ଭୋଽଵିନଯୋପପନ୍ନ- ସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣସ୍ଵଭାଵୋଽଲ୍ପମତିର୍ଦୁରାତ୍ମା। ମୂର୍ଖସ୍ତ୍ଵମତ୍ଯନ୍ତସୁଦୁର୍ମତିଶ୍ଚ ତ୍ଵମିନ୍ଦ୍ରଜିଦ୍ ବାଲତଯା ବ୍ରଵୀଷି
ତୁମେ ମୂଢ, ଅସାହସିକ, ଅବିନୟୀ, କଠୋର ସ୍ୱଭାବର, ଅଳ୍ପ ବୁଦ୍ଧିର ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟ ଚିତ୍ତର। ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ, ତୁମେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଷ୍ଟ ଏବଂ ଶିଶୁତ୍ୱରେ ଏହିପରି କଥା କହୁଛ।
କୋ ବ୍ରହ୍ମଦଣ୍ଡପ୍ରତିମପ୍ରକାଶା- ନର୍ଚିଷ୍ମତଃ କାଲନିକାଶରୂପାନ୍। ସହେତ ବାଣାନ୍ ଯମଦଣ୍ଡକଲ୍ପାନ୍ ସମକ୍ଷମୁକ୍ତାନ୍ ଯୁଧି ରାଘଵେଣ
ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ରାଘବଙ୍କର ବ୍ରହ୍ମଦଣ୍ଡ ସମାନ ଜ୍ୱଳନ୍ତ, ଦୀପ୍ତିମାନ, କାଳ ସମାନ ଏବଂ ଯମଦଣ୍ଡ ପରି ତୀବ୍ର ବାଣମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଚାଲିଥିବା, ସେମାନେକୁ କିଏ ସହିପାରିବ?
ଧନାନି ରତ୍ନାନି ସୁଭୂଷଣାନି ଵାସାଂସି ଦିଵ୍ଯାନି ମଣୀଂଶ୍ଚ ଚିତ୍ରାନ୍। ସୀତାଂ ଚ ରାମାଯ ନିଵେଦ୍ଯ ଦେଵୀଂ ଵସେମ ରାଜନ୍ନିହ ଵୀତଶୋକାଃ
ଆମେ ଧନ, ରତ୍ନ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭୂଷଣ, ଦିବ୍ୟ ପୋଷାକ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ମୂଲ୍ୟବାନ ମଣି, ଏହାସହ ଦେବୀ ସୀତାକୁ ରାମଙ୍କୁ ଦେଇଦେବା। ତେଣୁ ରାଜା, ଆମେ ଏଠାରେ ଦୁଃଖ ଚିନ୍ତା ଛାଡି ରହିପାରିବା।
thumb|ଷୋଡଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡେ ଷୋଡଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୬-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ଵାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡର ଶୋଡଶ ସର୍ଗ ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ସୁନିଵିଷ୍ଟଂ ହିତଂ ଵାକ୍ଯମୁକ୍ତଵନ୍ତଂ ଵିଭୀଷଣମ୍। ଅବ୍ରଵୀତ୍ ପରୁଷଂ ଵାକ୍ଯଂ ରାଵଣଃ କାଲଚୋଦିତଃ
ବିଭୀଷଣ ଯେଉଁ କଥା ଭଲ ଭାବରେ ବିଚାର କରି ଉପକାରୀ ଭାବରେ କହିଥିଲେ, ରାବଣ ଭାଗ୍ୟର ପ୍ରେରଣାରେ ତାଙ୍କୁ କଠୋର କଥା କହିଲେ।
ଵସେତ୍ ସହ ସପତ୍ନେନ କ୍ରୁଦ୍ଧେନାଶୀଵିଷେଣ ଚ। ନ ତୁ ମିତ୍ରପ୍ରଵାଦେନ ସଂଵସେଚ୍ଛତ୍ରୁସେଵିନା
ଏକ ସପତ୍ନୀ କିମ୍ବା କ୍ରୋଧିତ ବିଷାକ୍ତ ସାପ ସହିତ ରହିପାରିବ, କିନ୍ତୁ ମିତ୍ର ଭାବେ ଅନ୍ୟର ଶତ୍ରୁ ସହିତ କେବେ ରହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଜାନାମି ଶୀଲଂ ଜ୍ଞାତୀନାଂ ସର୍ଵଲୋକେଷୁ ରାକ୍ଷସ। ହୃଷ୍ଯନ୍ତି ଵ୍ଯସନେଷ୍ଵେତେ ଜ୍ଞାତୀନାଂ ଜ୍ଞାତଯଃ ସଦା
ମୁଁ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଜ୍ଞାତିମାନେର ସ୍ୱଭାବକୁ ଜାଣିଛି, ରାକ୍ଷସ। ଦୁଃଖ ଦେଖିଲେ ଜ୍ଞାତିମାନେ ସଦା ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି।
ପ୍ରଧାନଂ ସାଧକଂ ଵୈଦ୍ଯଂ ଧର୍ମଶୀଲଂ ଚ ରାକ୍ଷସ। ଜ୍ଞାତଯୋଽପ୍ଯଵମନ୍ଯନ୍ତେ ଶୂରଂ ପରିଭଵନ୍ତି ଚ
ଏକ ପ୍ରଧାନ, କୌଶଳୀ, ଚିକିତ୍ସକ କିମ୍ବା ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ରାକ୍ଷସ, ଜ୍ଞାତିମାନେ ଏକ ଶୂରକୁ ଅବମାନ କରନ୍ତି ଏବଂ ଉପେକ୍ଷା କରନ୍ତି।
ନିତ୍ଯମନ୍ଯୋନ୍ଯସଂହୃଷ୍ଟା ଵ୍ଯସନେଷ୍ଵାତତାଯିନଃ। ପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନହୃଦଯା ଘୋରା ଜ୍ଞାତଯସ୍ତୁ ଭଯାଵହାଃ
ସେମାନେ ସଦା ପରସ୍ପରର ଦୁଃଖରେ ଆନନ୍ଦିତ, ଶତ୍ରୁତାପୂର୍ଣ୍ଣ, ଗୁପ୍ତ ହୃଦୟ ଏବଂ ଭୟଙ୍କର; ଜ୍ଞାତିମାନେ ନିଜରେ ଭୟର କାରଣ।
ଶ୍ରୂଯନ୍ତେ ହସ୍ତିଭିର୍ଗୀତାଃ ଶ୍ଲୋକାଃ ପଦ୍ମଵନେ ପୁରା। ପାଶହସ୍ତାନ୍ ନରାନ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶୃଣୁଷ୍ଵ ଗଦତୋ ମମ
ପଦ୍ମବନରେ ହାତୀମାନେ ଗାଇଥିବା ଶ୍ଲୋକମାନେ ଶୁଣାଯାଉଛି। ମୁଁ ଏବେ କହୁଛି, ଯେଉଁ ମଣିଷମାନେ ପାଶରେ ବାନ୍ଧା ହୋଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଦେଖି ଏହି ଶ୍ଲୋକ ଶୁଣ।
ନାଗ୍ନିର୍ନାନ୍ଯାନି ଶସ୍ତ୍ରାଣି ନ ନଃ ପାଶା ଭଯାଵହାଃ। ଘୋରାଃ ସ୍ଵାର୍ଥପ୍ରଯୁକ୍ତାସ୍ତୁ ଜ୍ଞାତଯୋ ନୋ ଭଯାଵହାଃ
ଅଗ୍ନି, ଅନ୍ୟ ଶସ୍ତ୍ର କିମ୍ବା ପାଶ ଆମ ପାଇଁ ଭୟଙ୍କର ନୁହେଁ; ଆମ ଜ୍ଞାତିମାନେ, ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥରେ ଚଳିତ, ସେମାନେ ଏକା ଭୟଙ୍କର।
ଉପାଯମେତେ ଵକ୍ଷ୍ଯନ୍ତି ଗ୍ରହଣେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ। କୃତ୍ସ୍ନାଦ୍ ଭଯାଜ୍ଜ୍ଞାତିଭଯଂ କୁକଷ୍ଟଂ ଵିହିତଂ ଚ ନଃ
ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଆମକୁ ଧରିବା ପାଇଁ ଉପାୟ ଖୋଜିବେ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ତେଣୁ ତାଙ୍କ ଭୟରୁ ଆମେ ଏହି କଠୋର ନିୟମ ରଖିଛୁ।
ଵିଦ୍ଯତେ ଗୋଷୁ ସମ୍ପନ୍ନଂ ଵିଦ୍ଯତେ ଜ୍ଞାତିତୋ ଭଯମ୍। ଵିଦ୍ଯତେ ସ୍ତ୍ରୀଷୁ ଚାପଲ୍ଯଂ ଵିଦ୍ଯତେ ବ୍ରାହ୍ମଣେ ତପଃ
ଗାଁଠିରେ ଧନ ଥାଏ, ନିଜ ଜଣଙ୍କୁ ଦେଖି ଭୟ ହୁଏ, ଜଣେ ଜଣେ ମହିଳାମାନେ ଅସ୍ଥିର ହୁଅନ୍ତି, ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ଥାନ୍ତି।
ତତୋ ନେଷ୍ଟମିଦଂ ସୌମ୍ଯ ଯଦହଂ ଲୋକସତ୍କୃତଃ। ଐଶ୍ଵର୍ଯମଭିଜାତଶ୍ଚ ରିପୂଣାଂ ମୂର୍ଧ୍ନି ଚ ସ୍ଥିତଃ
ଏହିପରି, ମୋତେ ଏହା ଆକାଂକ୍ଷା ନାହିଁ—ମୁଁ ଯଦିଓ ସମ୍ମାନିତ, ଧନୀ ଓ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଉପରେ ଅଛି।
ଯଥା ପୁଷ୍କରପତ୍ରେଷୁ ପତିତାସ୍ତୋଯବିନ୍ଦଵଃ। ନ ଶ୍ଲେଷମଭିଗଚ୍ଛନ୍ତି ତଥାନାର୍ଯେଷୁ ସୌହୃଦମ୍
ଯେପରି ଗୋଲାପ ପତ୍ର ଉପରେ ପଡ଼ିଥିବା ପାଣିବୁନ୍ଦ ଲାଗି ରହିନଥାଏ, ସେପରି ନିଚ ଲୋକଙ୍କ ସହ ମିତ୍ରତା ଟିକି ରହେନାହିଁ।
ଯଥା ଶରଦି ମେଘାନାଂ ସିଞ୍ଚତାମପି ଗର୍ଜତାମ୍। ନ ଭଵତ୍ଯମ୍ବୁସଂକ୍ଲେଦସ୍ତଥାନାର୍ଯେଷୁ ସୌହୃଦମ୍
ଶରତ୍କାଳରେ ମେଘ ଗଜଗଜି କରି ଝରିଲେ ମଧ୍ୟ ପାଣି ମାଟିକୁ ଭିଜେଇପାରେନାହିଁ, ସେପରି ନିଚ ଲୋକଙ୍କ ସହ ମିତ୍ରତା ଟିକି ରହେନାହିଁ।
ଯଥା ମଧୁକରସ୍ତର୍ଷାଦ୍ ରସଂ ଵିନ୍ଦନ୍ନ ତିଷ୍ଠତି। ତଥା ତ୍ଵମପି ତତ୍ରୈଵ ତଥାନାର୍ଯେଷୁ ସୌହୃଦମ୍
ଯେପରି ମଧୁମକ୍ଷୀ ପିପାସିତ ହେଲେ ମଧୁ ନ ମିଳିଲେ ସେଠାରେ ରହେନାହିଁ, ସେପରି ନିଚ ଲୋକଙ୍କ ସହ ମିତ୍ରତା ଟିକି ରହେନାହିଁ।
ଯଥା ମଧୁକରସ୍ତର୍ଷାତ୍ କାଶପୁଷ୍ପଂ ପିବନ୍ନପି। ରସମତ୍ର ନ ଵିନ୍ଦେତ ତଥାନାର୍ଯେଷୁ ସୌହୃଦମ୍
ଯେପରି ମଧୁମକ୍ଷୀ ପିପାସିତ ହୋଇ କାଶ ଫୁଲରୁ ପିଲେ ମଧୁ ମିଳେନାହିଁ, ସେପରି ନିଚ ଲୋକଙ୍କ ସହ ମିତ୍ରତା ଟିକି ରହେନାହିଁ।
ଯଥା ପୂର୍ଵଂ ଗଜଃ ସ୍ନାତ୍ଵା ଗୃହ୍ଯ ହସ୍ତେନ ଵୈ ରଜଃ। ଦୂଷଯତ୍ଯାତ୍ମନୋ ଦେହଂ ତଥାନାର୍ଯେଷୁ ସୌହୃଦମ୍
ଯେପରି ହାତୀ ସ୍ନାନ କରି ନିଜ ଶରୀରକୁ ନିଜେ ଧୂଳି ଛିଟି ମେଳା କରିଦିଏ, ସେପରି ନିଚ ଲୋକଙ୍କ ସହ ମିତ୍ରତା ନିଜକୁ ନଷ୍ଟ କରେ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତଃ ପରୁଷଂ ଵାକ୍ଯଂ ନ୍ଯାଯଵାଦୀ ଵିଭୀଷଣଃ। ଉତ୍ପପାତ ଗଦାପାଣିଶ୍ଚତୁର୍ଭିଃ ସହ ରାକ୍ଷସୈଃ
ଏପରି କଠୋର କଥା ଶୁଣି, ନ୍ୟାୟରେ ଦୃଢ଼ ଥିବା ବିଭୀଷଣ ଚାରିଜଣ ରାକ୍ଷସ ସହିତ ଗଦା ହାତରେ ଉଠିଗଲେ।