ପ୍ରମଦାଜନସମ୍ବାଧଂ ପ୍ରଜଲ୍ପିତମହାପଥମ୍। ତପ୍ତକାଞ୍ଚନନିର୍ଯୂହଂ ଭୂଷଣୋତ୍ତମଭୂଷିତମ୍
ସେହି ସହର ନାରୀମାନେ ଭରିଥିଲେ, ବଡ଼ ବଡ଼ ରସ୍ତାରେ ଲୋକମାନେ ଆଲୋଚନା କରୁଥିଲେ, ସୁନାର ଦ୍ୱାର ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗହନାରେ ଶୋଭିତ ହୋଇଥିଲା।
ଗନ୍ଧର୍ଵାଣାମିଵାଵାସମାଲଯଂ ମରୁତାମିଵ। ରତ୍ନସଂଚଯସମ୍ବାଧଂ ଭଵନଂ ଭୋଗିନାମିଵ
ସେହି ଭବନ ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କର ନିବାସ ପରି, ମରୁତମାନଙ୍କର ମହଲ ପରି, ରତ୍ନର ଢେରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ନାଗମାନଙ୍କର ଅବସ୍ଥାନ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ତଂ ମହାଭ୍ରମିଵାଦିତ୍ଯସ୍ତେଜୋଵିସ୍ତୃତରଶ୍ମିଵାନ୍। ଅଗ୍ରଜସ୍ଯାଲଯଂ ଵୀରଃ ପ୍ରଵିଵେଶ ମହାଦ୍ଯୁତିଃ
ଏହିପରି ଅପାର ତେଜ ଥିବା ବୀର, ବଡ଼ ମେଘ ଭିତରକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରବେଶ କରିବା ପରି, ତାଙ୍କର ଦୀର୍ଘ ରଶ୍ମିରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଜ୍ଯେଷ୍ଠଭାଇଙ୍କର ଭବନକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ପୁଣ୍ଯାନ୍ ପୁଣ୍ଯାହଘୋଷାଂଶ୍ଚ ଵେଦଵିଦ୍ଭିରୁଦାହୃତାନ୍। ଶୁଶ୍ରାଵ ସୁମହାତେଜା ଭ୍ରାତୁର୍ଵିଜଯସଂଶ୍ରିତାନ୍
ସେ ଅତି ତେଜସ୍ବୀ ବ୍ୟକ୍ତି, ବେଦ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁଥିବା ପୁଣ୍ୟ ଶବ୍ଦ ଓ ଶୁଭ ଧ୍ୱନି, ଭାଇଙ୍କର ବିଜୟ ପାଇଁ ଉଚ୍ଚାରିତ ହେଉଥିବା, ଶୁଣିଲେ।
ପୂଜିତାନ୍ ଦଧିପାତ୍ରୈଶ୍ଚ ସର୍ପିଭିଃ ସୁମନୋକ୍ଷତୈଃ। ମନ୍ତ୍ରଵେଦଵିଦୋ ଵିପ୍ରାନ୍ ଦଦର୍ଶ ସ ମହାବଲଃ
ସେ ମହାବଳୀ, ମନ୍ତ୍ର ଓ ବେଦର ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଦହି, ଘିଅ ଓ ଫୁଲରେ ସମ୍ମାନିତ ହେଉଥିବାକୁ ଦେଖିଲେ।
ସ ରାଜଦୃଷ୍ଟିସମ୍ପନ୍ନମାସନଂ ହେମଭୂଷିତମ୍। ଜଗାମ ସମୁଦାଚାରଂ ପ୍ରଯୁଜ୍ଯାଚାରକୋଵିଦଃ
ସେ ଆଚରଣରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସୁନାରେ ଶୋଭିତ ରାଜସିଂହାସନ ପାଖକୁ ଗଲେ ଓ ଉଚିତ ଆଦର ଦେଲେ।
ସ ରାଵଣଂ ମହାତ୍ମାନଂ ଵିଜନେ ମନ୍ତ୍ରିସଂନିଧୌ। ଉଵାଚ ହିତମତ୍ଯର୍ଥଂ ଵଚନଂ ହେତୁନିଶ୍ଚିତମ୍
ସେଠାରେ, ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଏବଂ ଏକାନ୍ତରେ, ମହାତ୍ମା ବିଭୀଷଣ ରାବଣଙ୍କୁ ଉତ୍ତମ ଉପକାରୀ ଓ ଭଲ ଭାବରେ ଭାବିଥିବା କଥା କହିଲେ।
ପ୍ରସାଦ୍ଯ ଭ୍ରାତରଂ ଜ୍ଯେଷ୍ଠଂ ସାନ୍ତ୍ଵେନୋପସ୍ଥିତକ୍ରମଃ। ଦେଶକାଲାର୍ଥସଂଵାଦି ଦୃଷ୍ଟଲୋକପରାଵରଃ
ସେ ନିଜ ଜ୍ଯେଷ୍ଠଭାଇଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ପ୍ରସନ୍ନ କରି, ଉଚିତ ଶୃଙ୍ଖଳା ଅନୁସରି, ସମୟ, ସ୍ଥାନ ଓ କାରଣ ଅନୁଯାୟୀ କଥା କହିଲେ, ଯିଏ ଲୋକର ଚଳାଚଳ ଭଲଭାବେ ବୁଝିଥିଲେ।
ଯଦାପ୍ରଭୃତି ଵୈଦେହୀ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତେହ ପରଂତପ। ତଦାପ୍ରଭୃତି ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ନିମିତ୍ତାନ୍ଯଶୁଭାନି ନଃ
ଯେଉଁ ଦିନଠାରୁ ସୀତା ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି, ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଦମନ କରୁଥିବା ରାବଣ, ସେହି ଦିନଠାରୁ ଆମେ ଅନେକ ଅଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଦେଖୁଛୁ।
ସସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗଃ ସଧୂମାର୍ଚିଃ ସଧୂମକଲୁଷୋଦଯଃ। ମନ୍ତ୍ରସଂଧୁକ୍ଷିତୋଽପ୍ଯଗ୍ନିର୍ନ ସମ୍ଯଗଭିଵର୍ଧତେ
ମନ୍ତ୍ର ପଢି ଆଗୁନ ଜଳାଇଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଆଗୁନ ଚିଙ୍ଗାରି, ଧୂଆଁ ଓ କଳୁଷ ଆଲୋକ ସହିତ ଉଠୁଛି, କିନ୍ତୁ ଭଲ ଭାବରେ ଜ୍ୱଳି ଉଠୁନାହିଁ।
ଅଗ୍ନିଷ୍ଟେଷ୍ଵଗ୍ନିଶାଲାସୁ ତଥା ବ୍ରହ୍ମସ୍ଥଲୀଷୁ ଚ। ସରୀସୃପାଣି ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ହଵ୍ଯେଷୁ ଚ ପିପୀଲିକାଃ
ତୁମ ଅଗ୍ନିଶାଳା ଓ ଯଜ୍ଞମଣ୍ଡପରେ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପୂଜାସ୍ଥଳୀରେ, ସାପ ଓ ଅନ୍ୟ ସରିସୃପ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି, ହବିଷ୍ୟରେ ପିପିଲିକା ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଛି।
ଗଵାଂ ପଯାଂସି ସ୍କନ୍ନାନି ଵିମଦା ଵରକୁଞ୍ଜରାଃ। ଦୀନମଶ୍ଵାଃ ପ୍ରହେଷନ୍ତେ ନଵଗ୍ରାସାଭିନନ୍ଦିନଃ
ଗାଁମାନେ ଦୁଧ ଝରାଉଛନ୍ତି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହାତୀମାନେ ମଦମସ୍ତ, ଘୋଡ଼ାମାନେ ଦୁର୍ବଳ ଓ ନୂଆ ଘାସ ଦେଖି ଡାକୁଛନ୍ତି।
ଖରୋଷ୍ଟ୍ରାଶ୍ଵତରା ରାଜନ୍ ଭିନ୍ନରୋମାଃ ସ୍ରଵନ୍ତି ଚ। ନ ସ୍ଵଭାଵେଽଵତିଷ୍ଠନ୍ତେ ଵିଧାନୈରପି ଚିନ୍ତିତାଃ
ଉଠ, ଓଷ୍ଟ୍ରିଚ୍ ଓ ଖଚ୍ଚରମାନେ, ରାଜା, ତାଙ୍କର ଲୋମ ଝରିଯାଉଛି ଓ ଦେହରୁ ରସ ବହୁଛି; ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଦେଖାଶୁଣା କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ସ୍ୱାଭାବିକ ଅବସ୍ଥାରେ ରହୁନାହାନ୍ତି।
ଵାଯସାଃ ସଂଘଶଃ କ୍ରୂରା ଵ୍ଯାହରନ୍ତି ସମନ୍ତତଃ। ସମଵେତାଶ୍ଚ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ଵିମାନାଗ୍ରେଷୁ ସଂଘଶଃ
କଉଆମାନେ ଦଳେ ଦଳେ ଦୁଷ୍ଟ ଭାବରେ ସବୁଦିଗରେ କାଉଁ କରୁଛନ୍ତି; ଏବଂ ରାଜମହଳ ଆଗରେ ଦଳେ ଦଳେ ଏକଠା ହୋଇ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି।
ଗୃଧ୍ରାଶ୍ଚ ପରିଲୀଯନ୍ତେ ପୁରୀମୁପରି ପିଣ୍ଡିତାଃ। ଉପପନ୍ନାଶ୍ଚ ସଂଧ୍ଯେ ଦ୍ଵେ ଵ୍ଯାହରନ୍ତ୍ଯଶିଵଂ ଶିଵାଃ
ଗୃଧ୍ରମାନେ ଦଳେ ଦଳେ ସହର ଉପରେ ବସିଯାଉଛନ୍ତି; ଏବଂ ଦୁଇ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ, ଶୁଭ ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଶୁଭ ଧ୍ୱନି କରୁଛନ୍ତି।
କ୍ରଵ୍ଯାଦାନାଂ ମୃଗାଣାଂ ଚ ପୁରୀଦ୍ଵାରେଷୁ ସଂଘଶଃ। ଶ୍ରୂଯନ୍ତେ ଵିପୁଲା ଘୋଷାଃ ସଵିସ୍ଫୂର୍ଜିତନିଃସ୍ଵନାଃ
ସହର ଦ୍ୱାର ନିକଟରେ, ମାଂସ ଖାଉଥିବା ପଶୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଜନ୍ତୁମାନେ ଦଳେ ଦଳେ ଉଚ୍ଚ ଶବ୍ଦ ଓ ଚିତ୍କାର କରୁଛନ୍ତି।
ତଦେଵଂ ପ୍ରସ୍ତୁତେ କାର୍ଯେ ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତମିଦଂ କ୍ଷମମ୍। ରୋଚଯେ ଵୀର ଵୈଦେହୀ ରାଘଵାଯ ପ୍ରଦୀଯତାମ୍
ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଏହି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଉଚିତ; ମୁଁ ପ୍ରସ୍ତାବ ଦେଉଛି, ବୀର, ଭଲ ହେବ ଯଦି ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ରାଘବଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଦିଅ।
ଇଦଂ ଚ ଯଦି ଵା ମୋହାଲ୍ଲୋଭାଦ୍ ଵା ଵ୍ଯାହୃତଂ ମଯା। ତତ୍ରାପି ଚ ମହାରାଜ ନ ଦୋଷଂ କର୍ତୁମର୍ହସି
ଯଦି ମୁଁ ଭ୍ରମ କିମ୍ବା ଲୋଭରେ ଏହି କଥା କହିଥିଲି, ତେବେ ମଧ୍ୟ, ମହାରାଜ, ଆପଣ ମୋ ଉପରେ ଦୋଷ ଦେଉନାହାନ୍ତୁ।
ଅଯଂ ହି ଦୋଷଃ ସର୍ଵସ୍ଯ ଜନସ୍ଯାସ୍ଯୋପଲକ୍ଷ୍ଯତେ। ରକ୍ଷସାଂ ରାକ୍ଷସୀନାଂ ଚ ପୁରସ୍ଯାନ୍ତଃପୁରସ୍ଯ ଚ
ଏହି ଦୋଷଟି ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ରାକ୍ଷସ ଓ ରାକ୍ଷସୀମାନେ, ସହର ଓ ଅନ୍ତଃପୁରରେ ଦେଖାଯାଉଛି।
ପ୍ରାପଣେ ଚାସ୍ଯ ମନ୍ତ୍ରସ୍ଯ ନିଵୃତ୍ତାଃ ସର୍ଵମନ୍ତ୍ରିଣଃ। ଅଵଶ୍ଯଂ ଚ ମଯା ଵାଚ୍ଯଂ ଯଦ୍ ଦୃଷ୍ଟମଥଵା ଶ୍ରୁତମ୍। ସମ୍ପ୍ରଧାର୍ଯ ଯଥାନ୍ଯାଯଂ ତଦ୍ ଭଵାନ୍ କର୍ତୁମର୍ହତି
ଏହି ମନ୍ତ୍ରଣା କହିବା ସହିତ, ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଅପସାରି ଯାଇଛନ୍ତି। ମୁଁ ଯାହା ଦେଖିଛି କିମ୍ବା ଶୁଣିଛି, ତାହା ନିଶ୍ଚୟ କହିବାକୁ ପଡିବ। ଭଲଭାବେ ବିଚାର କରି, ଆପଣ ଯଥାଯଥ ଭାବେ କାମ କରିବା ଉଚିତ।
ଇତି ସ୍ଵମନ୍ତ୍ରିଣାଂ ମଧ୍ଯେ ଭ୍ରାତା ଭ୍ରାତରମୂଚିଵାନ୍। ରାଵଣଂ ରକ୍ଷସାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ପଥ୍ଯମେତଦ୍ ଵିଭୀଷଣଃ
ଏଭଳି ଭାବରେ ନିଜ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ବିଭୀଷଣ ତାଙ୍କର ଭାଇ ରାବଣଙ୍କୁ, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଉପକାରୀ ଓ ଉଚିତ କଥା କହିଲେ।
ହିତଂ ମହାର୍ଥଂ ମୃଦୁ ହେତୁସଂହିତଂ ଵ୍ଯତୀତକାଲାଯତିସମ୍ପ୍ରତିକ୍ଷମମ୍। ନିଶମ୍ଯ ତଦ୍ଵାକ୍ଯମୁପସ୍ଥିତଜ୍ଵରଃ ପ୍ରସଙ୍ଗଵାନୁତ୍ତରମେତଦବ୍ରଵୀତ୍
ଏହି ମୃଦୁ, ଉପକାରୀ, ଯଥାସମୟରେ ଓ ଯୁକ୍ତିସହିତ କଥା ଶୁଣି, ଜ୍ୱରରେ ପୀଡିତ ଓ ଆଗ୍ରହରେ ଭରିଥିବା ରାବଣ ଏହି ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଭଯଂ ନ ପଶ୍ଯାମି କୁତଶ୍ଚିଦପ୍ଯହଂ ନ ରାଘଵଃ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯତି ଜାତୁ ମୈଥିଲୀମ୍। ସୁରୈଃ ସହେନ୍ଦ୍ରୈରପି ସଂଗରେ କଥଂ ମମାଗ୍ରତଃ ସ୍ଥାସ୍ଯତି ଲକ୍ଷ୍ମଣାଗ୍ରଜଃ
ମୁଁ କୌଣସି ଦିଗରୁ ଭୟ ଦେଖୁନାହିଁ। ରାଘବ କେବେ ମଧ୍ୟ ମୈଥିଲୀକୁ ପାଇପାରିବେ ନାହିଁ। ଦେବତାମାନେ ଓ ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଭାଇ ମୋ ସାମ୍ନାରେ କିପରି ଦଢ଼ି ରହିପାରିବେ?
ଇତ୍ଯେଵମୁକ୍ତ୍ଵା ସୁରସୈନ୍ଯନାଶନୋ ମହାବଲଃ ସଂଯତି ଚଣ୍ଡଵିକ୍ରମଃ। ଦଶାନନୋ ଭ୍ରାତରମାପ୍ତଵାଦିନଂ ଵିସର୍ଜଯାମାସ ତଦା ଵିଭୀଷଣମ୍
ଏଭଳି କହି, ଦଶମୁଖୀ, ଦେବତାମାନେଙ୍କ ସେନାକୁ ନଶ୍ଟ କରିବାରେ ସକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଯୁଦ୍ଧରେ ଭୟଙ୍କର, ସତ୍ୟ କଥା କହିଥିବା ଭାଇ ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ସେ ସେଇଥିରେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ।
thumb|ଏକାଦଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡେ ଏକାଦଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୬-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡର ଏକାଦଶ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ସ ବଭୂଵ କୃଶୋ ରାଜା ମୈଥିଲୀକାମମୋହିତଃ। ଅସନ୍ମାନାଚ୍ଚ ସୁହୃଦାଂ ପାପଃ ପାପେନ କର୍ମଣା
ମୈଥିଲୀଙ୍କ ପ୍ରେମରେ ମୋହିତ ହୋଇ, ରାଜା ଦୁର୍ବଳ ହେଲେ। ସହଯୋଗୀମାନେ ଅପମାନ କଲେ, ଓ ସେ ଦୁଷ୍କର୍ମ କରି ପାପରେ ଲିପ୍ତ ହେଲେ।
ଅତୀଵ କାମସମ୍ପନ୍ନୋ ଵୈଦେହୀମନୁଚିନ୍ତଯନ୍। ଅତୀତସମଯେ କାଲେ ତସ୍ମିନ୍ ଵୈ ଯୁଧି ରାଵଣଃ। ଅମାତ୍ଯୈଶ୍ଚ ସୁହୃଦ୍ଭିଶ୍ଚ ପ୍ରାପ୍ତକାଲମମନ୍ଯତ
ଅତ୍ୟଧିକ କାମନାରେ ଭରିଯାଇ, ସଦା ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା, ସେଠି ଅସମୟରେ ଯୁଦ୍ଧ ହେଉଥିବାବେଳେ, ରାବଣ ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ବନ୍ଧୁମାନେ ସହିତ ଏହି ଅବସରକୁ ଉପଯୁକ୍ତ ଭାବିଲେ।
ସ ହେମଜାଲଵିତତଂ ମଣିଵିଦ୍ରୁମଭୂଷିତମ୍। ଉପଗମ୍ଯ ଵିନୀତାଶ୍ଵମାରୁରୋହ ମହାରଥମ୍
ସେ ସୁନାର ଜାଲି ଓ ମଣି, ପାଗା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ରଥ ପାଖକୁ ଗଲେ, ଶିକ୍ଷିତ ଘୋଡ଼ା ସହିତ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ରଥରେ ଚଢ଼ିଲେ।
ତମାସ୍ଥାଯ ରଥଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ମହାମେଘସମସ୍ଵନମ୍। ପ୍ରଯଯୌ ରକ୍ଷସାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ଦଶଗ୍ରୀଵଃ ସଭାଂ ପ୍ରତି
ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଥରେ ଚଢ଼ି, ଯାହା ବଡ଼ ମେଘର ଗର୍ଜନ ଭଳି ଧ୍ୱନି କରୁଥିଲା, ଦଶମୁଖୀ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସଭାକୁ ଯାଇଲେ।
ଅସିଚର୍ମଧରା ଯୋଧାଃ ସର୍ଵାଯୁଧଧରାସ୍ତତଃ। ରାକ୍ଷସା ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ପୁରସ୍ତାତ୍ ସମ୍ପ୍ରତସ୍ଥିରେ
ତଳୱାର ଓ ଢାଲ ଧାରଣ କରିଥିବା ଯୋଧାମାନେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି, ରାକ୍ଷସ ରାଜାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ।