ଏତଦର୍ଥମଯଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଵକ୍ତୁଂ ମଧୁରଵାଗିହ। ନାମ୍ନା ଦଧିମୁଖୋ ନାମ ହରିଃ ପ୍ରଖ୍ଯାତଵିକ୍ରମଃ
ଏହି କାରଣରୁ, ମଧୁର କଥା କହିବାକୁ ଏହି ବ୍ୟକ୍ତି ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି। ତାଙ୍କ ନାମ ଦଧିମୁଖ, ସେ ଶୂରତାରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବାନର।
ଦୃଷ୍ଟା ସୀତା ମହାବାହୋ ସୌମିତ୍ରେ ପଶ୍ଯ ତତ୍ତ୍ଵତଃ। ଅଭିଗମ୍ଯ ଯଥା ସର୍ଵେ ପିବନ୍ତି ମଧୁ ଵାନରାଃ
ହେ ବଳଶାଳୀ ସୌମିତ୍ରି, ଠିକ୍ ଭାବରେ ଦେଖ, ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖାଯାଇଛି, ଏହିକାରଣରୁ ସମସ୍ତ ବାନର ଫେରି ଆସି ମଧୁ ପିଉଛନ୍ତି।
ନ ଚାପ୍ଯଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵୈଦେହୀଂ ଵିଶ୍ରୁତାଃ ପୁରୁଷର୍ଷଭ। ଵନଂ ଦତ୍ତଵରଂ ଦିଵ୍ଯଂ ଧର୍ଷଯେଯୁର୍ଵନୌକସଃ
ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେମାନେ ଯଦି ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ଦେଖିନଥାନ୍ତେ, ତେବେ ଏହି ଦିବ୍ୟ ଦାନ ମିଳିଥିବା ବନକୁ କେବେ ଅପମାନ କରିନଥାନ୍ତେ।
ତତଃ ପ୍ରହୃଷ୍ଟୋ ଧର୍ମାତ୍ମା ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ସହରାଘଵଃ। ଶ୍ରୁତ୍ଵା କର୍ଣସୁଖାଂ ଵାଣୀଂ ସୁଗ୍ରୀଵଵଦନାଚ୍ଚ୍ଯୁତାମ୍
ତାପରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ରାଘବ ଦୁହେଁ, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ମୁଖରୁ ଶୁଣା ମଧୁର କଥା ଶୁଣି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଖୁସି ହେଲେ।
ପ୍ରାହୃଷ୍ଯତ ଭୃଶଂ ରାମୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣଶ୍ଚ ମହାଯଶାଃ। ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଦଧିମୁଖସ୍ଯୈଵଂ ସୁଗ୍ରୀଵସ୍ତୁ ପ୍ରହୃଷ୍ଯ ଚ
ରାମ ଏହି ଖବର ଶୁଣି ବହୁତ ଖୁସି ହେଲେ, ଏବଂ ମହାପ୍ରସିଦ୍ଧ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ଦଧିମୁଖଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ସୁଗ୍ରୀବ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଗଲେ।
ଵନପାଲଂ ପୁନର୍ଵାକ୍ଯଂ ସୁଗ୍ରୀଵଃ ପ୍ରତ୍ଯଭାଷତ। ପ୍ରୀତୋଽସ୍ମି ସୋଽହଂ ଯଦ୍ଭୁକ୍ତଂ ଵନଂ ତୈଃ କୃତକର୍ମଭିଃ
ସୁଗ୍ରୀବ ପୁଣିଥରେ ଅଟବୀରକ୍ଷକଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଯେଉଁମାନେ କାମ ସାରିଛନ୍ତି ସେମାନେ ଏହି ଉଦ୍ୟାନର ଆନନ୍ଦ ଉଠାଇଛନ୍ତି, ଏହା ଦେଖି ମୁଁ ବହୁତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲି।'
ଧର୍ଷିତଂ ମର୍ଷଣୀଯଂ ଚ ଚେଷ୍ଟିତଂ କୃତକର୍ମଣାମ୍। ଗଚ୍ଛ ଶୀଘ୍ରଂ ମଧୁଵନଂ ସଂରକ୍ଷସ୍ଵ ତ୍ଵମେଵ ହି। ଶୀଘ୍ରଂ ପ୍ରେଷଯ ସର୍ଵାଂସ୍ତାନ୍ ହନୂମତ୍ପ୍ରମୁଖାନ୍ କପୀନ୍
ଯେଉଁ ଅନୁଚିତ କାମ ହୋଇଛି, ତାହା ମାନିବା ଯୋଗ୍ୟ; କାମ ସାରିଥିବା ଲୋକମାନେ ଏମିତି କରିଥିବା ସଠିକ୍। ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ମଧୁବନକୁ ଯାଅ, ନିଜେ ରକ୍ଷା କର, ଏବଂ ହନୁମାନଙ୍କୁ ନେତୃତ୍ୱ ଦେଉଥିବା ସମସ୍ତ ବାନରଙ୍କୁ ତୁରନ୍ତ ପଠାଇଦିଅ।
ଇଚ୍ଛାମି ଶୀଘ୍ରଂ ହନୁମତ୍ପ୍ରଧାନାନ୍- ଶାଖାମୃଗାଂସ୍ତାନ୍ ମୃଗରାଜଦର୍ପାନ୍। ପ୍ରଷ୍ଟୁଂ କୃତାର୍ଥାନ୍ ସହ ରାଘଵାଭ୍ଯାଂ ଶ୍ରୋତୁଂ ଚ ସୀତାଧିଗମେ ପ୍ରଯତ୍ନମ୍
ମୁଁ ଚାହୁଁଛି ଶୀଘ୍ର ହନୁମାନଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଥିବା, ମୃଗରାଜଙ୍କ ପରି ଗର୍ବିତ ଶାଖାଚାରୀ ବାନରମାନେ ଯେଉଁମାନେ କାମ ସାରିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଦୁଇ ରାଘବଙ୍କ ସହ ପଚାରିବାକୁ ଏବଂ ସୀତାଙ୍କ ଖୋଜରେ ସେମାନେ କେମିତି ଚେଷ୍ଟା କଲେ ତାହା ଶୁଣିବାକୁ।
ପ୍ରୀତିସ୍ଫୀତାକ୍ଷୌ ସମ୍ପ୍ରହୃଷ୍ଟୌ କୁମାରୌ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସିଦ୍ଧାର୍ଥୌ ଵାନରାଣାଂ ଚ ରାଜା। ଅଙ୍ଗୈଃ ପ୍ରହୃଷ୍ଟୈଃ କାର୍ଯସିଦ୍ଧିଂ ଵିଦିତ୍ଵା ବାହ୍ଵୋରାସନ୍ନାମତିମାତ୍ରଂ ନନନ୍ଦ
ଦୁଇ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ଆଖିରେ ଝଲମଲ କରୁଥିଲା, ବାନରମାନେ କାମ ସାରିଥିବା ଦେଖି ବାନରରାଜା ମଧ୍ୟ ବହୁତ ଖୁସି ହେଲେ। କାମ ସଫଳ ହେଇଛି ବୋଲି ଜାଣି, ସେମାନେ ଆପଣଙ୍କ ହାତ ଛାଡି ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଯାଇଥିଲେ।
thumb|ଚତୁଃଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡେ ଚତୁଃଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୫-
ଏବେ ଚଉଷଠିଏ ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ସୁଗ୍ରୀଵେଣୈଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ହୃଷ୍ଟୋ ଦଧିମୁଖଃ କପିଃ। ରାଘଵଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ଚୈଵ ସୁଗ୍ରୀଵଂ ଚାଭ୍ଯଵାଦଯତ୍
ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଖୁସି ହୋଇଥିବା ବାନର ଦଧିମୁଖ ରାଘବ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏବଂ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ।
ସ ପ୍ରଣମ୍ଯ ଚ ସୁଗ୍ରୀଵଂ ରାଘଵୌ ଚ ମହାବଲୌ। ଵାନରୈଃ ସହିତଃ ଶୂରୈର୍ଦିଵମେଵୋତ୍ପପାତ ହ
ସେ ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦୁଇ ରାଘବଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ଶୂର ବାନରମାନେ ସହିତ ଆକାଶକୁ ଉଡ଼ିଗଲେ।
ସ ଯଥୈଵାଗତଃ ପୂର୍ଵଂ ତଥୈଵ ତ୍ଵରିତଂ ଗତଃ। ନିପତ୍ଯ ଗଗନାଦ୍ ଭୂମୌ ତଦ୍ ଵନଂ ପ୍ରଵିଵେଶ ହ
ଯେପରି ଆଗରୁ ଆସିଥିଲେ, ସେପରି ତୁରନ୍ତ ଚାଲିଗଲେ; ଆକାଶରୁ ଭୂମିକୁ ଅବତରି, ସେ ଉଦ୍ୟାନକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ସ ପ୍ରଵିଷ୍ଟୋ ମଧୁଵନଂ ଦଦର୍ଶ ହରିଯୂଥପାନ୍। ଵିମଦାନୁଦ୍ଧତାନ୍ ସର୍ଵାନ୍ ମେହମାନାନ୍ ମଧୂଦକମ୍
ମଧୁବନକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ସେ ସମସ୍ତ ବାନରନାୟକମାନେ ମଦରେ ମତ୍ତ ଓ ଅଭିମାନୀ ହୋଇ, ମଧୁ ଜଳ ଦେଇ ମୁତ୍ର କରୁଥିବା ଦେଖିଲେ।
ସ ତାନୁପାଗମଦ୍ ଵୀରୋ ବଦ୍ଧ୍ଵା କରପୁଟାଞ୍ଜଲିମ୍। ଉଵାଚ ଵଚନଂ ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣମିଦଂ ହୃଷ୍ଟଵଦଙ୍ଗଦମ୍
ସେ ଶୂରବୀର ହାତ ଜୋଡି ଆଙ୍ଗଦଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ଆନନ୍ଦିତ ଆଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ମୃଦୁ କଥା କହିଲେ।
ସୌମ୍ଯ ରୋଷୋ ନ କର୍ତଵ୍ଯୋ ଯଦେଭିଃ ପରିଵାରଣମ୍। ଅଜ୍ଞାନାଦ୍ ରକ୍ଷିଭିଃ କ୍ରୋଧାଦ୍ ଭଵନ୍ତଃ ପ୍ରତିଷେଧିତାଃ
ସାଧୁ, ଏହି ରକ୍ଷକମାନେ ଅଜ୍ଞାନ ଓ କ୍ରୋଧରେ ତୁମକୁ ରୋକିଥିଲେ, ଏହିଥିରେ ତୁମେ କ୍ରୋଧ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଶ୍ରାନ୍ତୋ ଦୂରାଦନୁପ୍ରାପ୍ତୋ ଭକ୍ଷଯସ୍ଵ ସ୍ଵକଂ ମଧୁ। ଯୁଵରାଜସ୍ତ୍ଵମୀଶଶ୍ଚ ଵନସ୍ଯାସ୍ଯ ମହାବଲ
ତୁମେ ଦୂରରୁ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ ଆସିଛ, ଏହି ତୁମ ମଧୁ ଖାଅ; ତୁମେ ଏହି ଅଟବୀର ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ଓ ମହାବଳଶାଳୀ।
ମୌର୍ଖ୍ଯାତ୍ ପୂର୍ଵଂ କୃତୋ ରୋଷସ୍ତଦ୍ ଭଵାନ୍ କ୍ଷନ୍ତୁମର୍ହତି। ଯଥୈଵ ହି ପିତା ତେଽଭୂତ୍ ପୂର୍ଵଂ ହରିଗଣେଶ୍ଵରଃ
ପୂର୍ବରୁ ମୂର୍ଖତାରେ କ୍ରୋଧ ହୋଇଥିଲା; ତୁମେ ଏହାକୁ ଖ୍ଷମା କରିବା ଉଚିତ୍, ଯେପରି ତୁମ ପିତା, ବାନରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ନାୟକ, ପୂର୍ବରୁ କରିଥିଲେ।
ତଥା ତ୍ଵମପି ସୁଗ୍ରୀଵୋ ନାନ୍ଯସ୍ତୁ ହରିସତ୍ତମ। ଆଖ୍ଯାତଂ ହି ମଯା ଗତ୍ଵା ପିତୃଵ୍ଯସ୍ଯ ତଵାନଘ
ଏହିପରି, ସୁଗ୍ରୀବ ତୁମ ପିତୃବ୍ୟ, ଅନ୍ୟ କେହି ନୁହେଁ, ବାନରମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ମୁଁ ଯାଇ ସମସ୍ତ କଥା ତୁମ ପିତୃବ୍ୟଙ୍କୁ କହିଛି, ନିର୍ମଳ ଆତ୍ମା।
ଇହୋପଯାନଂ ସର୍ଵେଷାମେତେଷାଂ ଵନଚାରିଣାମ୍। ଭଵଦାଗମନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସହୈଭିର୍ଵନଚାରିଭିଃ
ତୁମେ ଆସିଛ କହି ଶୁଣି, ଏହି ସମସ୍ତ ଅଟବୀବାସୀ ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି, ଅନ୍ୟ ଅଟବୀଚାରୀମାନେ ସହ।
ପ୍ରହୃଷ୍ଟୋ ନ ତୁ ରୁଷ୍ଟୋଽସୌ ଵନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପ୍ରଧର୍ଷିତମ୍। ପ୍ରହୃଷ୍ଟୋ ମାଂ ପିତୃଵ୍ଯସ୍ତେ ସୁଗ୍ରୀଵୋ ଵାନରେଶ୍ଵରଃ
ତୁମ ପିତୃବ୍ୟ ସୁଗ୍ରୀବ, ବାନରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ରାଜା, ଉଦ୍ୟାନ ଉପଦ୍ରବ ହେବା ଶୁଣି ରୁଷ୍ଟ ହେଲେ ନାହିଁ, ବହୁତ ଖୁସି ହେଲେ।
ଶୀଘ୍ରଂ ପ୍ରେଷଯ ସର୍ଵାଂସ୍ତାନିତି ହୋଵାଚ ପାର୍ଥିଵଃ। ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଦଧିମୁଖସ୍ଯୈତଦ୍ ଵଚନଂ ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣମଙ୍ଗଦଃ
ଦଧିମୁଖଙ୍କର ଏହି ମୃଦୁ କଥା ଶୁଣି, ରାଜା କହିଲେ, 'ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ପଠାଇଦିଅ।'
ଅବ୍ରଵୀତ୍ ତାନ୍ ହରିଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ଵାକ୍ଯଂ ଵାକ୍ଯଵିଶାରଦଃ। ଶଙ୍କେ ଶ୍ରୁତୋଽଯଂ ଵୃତ୍ତାନ୍ତୋ ରାମେଣ ହରିଯୂଥପାଃ
ତେଁମାନଙ୍କୁ ଅଙ୍ଗଦ, ଯିଏ କଥାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଏବଂ ବନରାଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ, କହିଲେ— 'ମୋତେ ଲାଗୁଛି ଏହି ସମ୍ବାଦ ରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ପହଞ୍ଚିଯାଇଛି, ବନରାଜମାନେ।'
ଅଯଂ ଚ ହର୍ଷାଦାଖ୍ଯାତି ତେନ ଜାନାମି ହେତୁନା। ତତ୍ କ୍ଷମଂ ନେହ ନଃ ସ୍ଥାତୁଂ କୃତେ କାର୍ଯେ ପରଂତପାଃ
ଏଠି ଏହି ଲୋକ ଆନନ୍ଦରେ ଏହା ଘୋଷଣା କରୁଛନ୍ତି; ଏହି କାରଣରୁ ମୁଁ ଜାଣିପାରୁଛି। ତେଣୁ, ଆମେ କାମ ସଫଳ କରିବା ପରେ ଏଠି ରହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଶତ୍ରୁମାନେ ହରାଇଥିବା ବନରାଜମାନେ।
ପୀତ୍ଵା ମଧୁ ଯଥାକାମଂ ଵିକ୍ରାନ୍ତା ଵନଚାରିଣଃ। କିଂ ଶେଷଂ ଗମନଂ ତତ୍ର ସୁଗ୍ରୀଵୋ ଯତ୍ର ଵାନରଃ
ବନରାଜମାନେ ଇଚ୍ଛାମତେ ମଧୁ ପିଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଜଙ୍ଗଲରେ ଘୁରୁଥିବା; ଏବେ ଆଉ କ'ଣ ବାକି ରହିଲା? ଚଳିବାକୁ ଛାଡ଼ି, ଯେଉଁଠି ସୁଗ୍ରୀବ ଅଛନ୍ତି।
ସର୍ଵେ ଯଥା ମାଂ ଵକ୍ଷ୍ଯନ୍ତି ସମେତ୍ଯ ହରିପୁଙ୍ଗଵାଃ। ତଥାସ୍ମି କର୍ତା କର୍ତଵ୍ଯେ ଭଵଦ୍ଭିଃ ପରଵାନହମ୍
ସମସ୍ତେ ବନରାଜମାନେ ଏକଠା ହୋଇ ମୋତେ ଯେପରି କହିବେ, ମୁଁ ସେହିପରି କାମ କରିବି; ମୁଁ ତୋମମାନଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଛି।
ନାଜ୍ଞାପଯିତୁମୀଶୋଽହଂ ଯୁଵରାଜୋଽସ୍ମି ଯଦ୍ଯପି। ଅଯୁକ୍ତଂ କୃତକର୍ମାଣୋ ଯୂଯଂ ଧର୍ଷଯିତୁଂ ବଲାତ୍
ମୁଁ ଯଦିଓ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ, କିନ୍ତୁ ଆଦେଶ ଦେବାକୁ ମୋର ଶକ୍ତି ନାହିଁ; ତୁମେମାନେ କାମ ସଫଳ କରିଛ, ତେଣୁ ତୁମମାନଙ୍କୁ ବଳପୂର୍ବକ ଦୋଷାରୋପ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ବ୍ରୁଵତଶ୍ଚାଙ୍ଗଦସ୍ଯୈଵଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନମୁତ୍ତମମ୍। ପ୍ରହୃଷ୍ଟମନସୋ ଵାକ୍ଯମିଦମୂଚୁର୍ଵନୌକସଃ
ଏପରି ଅଙ୍ଗଦଙ୍କର ଉତ୍ତମ କଥା ଶୁଣି, ଜଙ୍ଗଲରେ ରହୁଥିବା ବନରାଜମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଏଵଂ ଵକ୍ଷ୍ଯତି କୋ ରାଜନ୍ ପ୍ରଭୁଃ ସନ୍ ଵାନରର୍ଷଭ। ଐଶ୍ଵର୍ଯମଦମତ୍ତୋ ହି ସର୍ଵୋଽହମିତି ମନ୍ଯତେ
ହେ ରାଜା, କିଏ ଏପରି କଥା କହିପାରିବ, ଯିଏ ପ୍ରଭୁ ଓ ବନରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ? କାରଣ, ଶକ୍ତିର ଗର୍ବରେ ପ୍ରତ୍ୟେକେ ଭାବେ— 'ମୁଁ ଏକା ଅଟୁଟ୍'।
ତଵ ଚେଦଂ ସୁସଦୃଶଂ ଵାକ୍ଯଂ ନାନ୍ଯସ୍ଯ କସ୍ଯଚିତ୍। ସନ୍ନତିର୍ହି ତଵାଖ୍ଯାତି ଭଵିଷ୍ଯଚ୍ଛୁଭଯୋଗ୍ଯତାମ୍
ଏହି କଥା ସେଉଁଥିରେ ତୁମ ପାଇଁ ଯଥାଯଥିକ, ଅନ୍ୟ କାହା ପାଇଁ ନୁହେଁ; ତୁମର ନମ୍ରତା ଭବିଷ୍ୟତରେ ଭଲ ଭାଗ୍ୟ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟତା ଦେଖାଏ।