ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ସୁଗ୍ରୀଵୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ମହାତ୍ମନା। ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚେଦଂ ଵାକ୍ଯଂ ଵାକ୍ଯଵିଶାରଦଃ
ଏଭଳି ମହାତ୍ମା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ବାକ୍ୟରେ ପାରଙ୍ଗତ ସୁଗ୍ରୀବ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଏହିପରି କହିଲେ:
ଆର୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସମ୍ପ୍ରାହ ଵୀରୋ ଦଧିମୁଖଃ କପିଃ। ଅଙ୍ଗଦପ୍ରମୁଖୈର୍ଵୀରୈର୍ଭକ୍ଷିତଂ ମଧୁ ଵାନରୈଃ
ଆର୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶୂର ବାନର ଦଧିମୁଖ ଆସି କହିଛି ଯେ, ଅଙ୍ଗଦ ଓ ତାଙ୍କ ସହଯୋଗୀ ବାନରମାନେ ମଧୁବନର ସମସ୍ତ ମଧୁ ଖାଇଦେଇଛନ୍ତି।
ନୈଷାମକୃତକାର୍ଯାଣାମୀଦୃଶଃ ସ୍ଯାଦ୍ ଵ୍ଯତିକ୍ରମଃ। ଵନଂ ଯଦଭିପନ୍ନାସ୍ତେ ସାଧିତଂ କର୍ମ ତଦ୍ ଧ୍ରୁଵମ୍
ଯେଉଁମାନେ ନିଜ କାମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିନାହାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏପରି ଅନୁଚିତ କାମ ହେବ ନାହିଁ। ସେମାନେ ବନକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି ଯେପରି, ନିଶ୍ଚିତ ତାଙ୍କର କାମ ସଫଳ ହୋଇଛି।
ଵାରଯନ୍ତୋ ଭୃଶଂ ପ୍ରାପ୍ତାଃ ପାଲା ଜାନୁଭିରାହତାଃ। ତଥା ନ ଗଣିତଶ୍ଚାଯଂ କପିର୍ଦଧିମୁଖୋ ବଲୀ
ଯେଉଁ ପାଳାମାନେ ବନକୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ଗୁଡ଼ାଗୁଡ଼ିରେ ଆଘାତ ହୋଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦଧିମୁଖ ବାନରକୁ ମଧ୍ୟ ଗଣନା କରାଯାଇନାହିଁ।
ପତିର୍ମମ ଵନସ୍ଯାଯମସ୍ମାଭିଃ ସ୍ଥାପିତଃ ସ୍ଵଯମ୍। ଦୃଷ୍ଟା ଦେଵୀ ନ ସଂଦେହୋ ନ ଚାନ୍ଯେନ ହନୂମତା
ଏହି ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଆମେ ନିଜେ ମୋ ବନର ରକ୍ଷକ ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ କରିଥିଲୁ। ଦେବୀକୁ ଦେଖାଯାଇଛି, ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ, ଏବଂ ଏହି କାମ କୌଣସି ଅନ୍ୟ ନୁହେଁ, ହନୁମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା।
ନ ହ୍ଯନ୍ଯଃ ସାଧନେ ହେତୁଃ କର୍ମଣୋଽସ୍ଯ ହନୂମତଃ। କାର୍ଯସିଦ୍ଧିର୍ହନୁମତି ମତିଶ୍ଚ ହରିପୁଙ୍ଗଵେ
ହନୁମାନଙ୍କ କାମ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ। କାମର ସଫଳତା ହନୁମାନଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ, ଏବଂ ବାନରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ସର୍ବୋପରି।
ଵ୍ଯଵସାଯଶ୍ଚ ଵୀର୍ଯଂ ଚ ଶ୍ରୁତଂ ଚାପି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍। ଜାମ୍ବଵାନ୍ ଯତ୍ର ନେତା ସ୍ଯାଦଙ୍ଗଦଶ୍ଚ ମହାବଲଃ
ଯେଉଁଠାରେ ଜାମ୍ବବାନ ନେତୃତ୍ୱ କରନ୍ତି ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅଙ୍ଗଦ ଅଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ, ପ୍ରବଳ ଶକ୍ତି ଏବଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଖ୍ୟାତି ରହିଥାଏ।
ହନୂମାଂଶ୍ଚାପ୍ଯଧିଷ୍ଠାତା ନ ତତ୍ର ଗତିରନ୍ଯଥା। ଅଙ୍ଗଦପ୍ରମୁଖୈର୍ଵୀରୈର୍ହତଂ ମଧୁଵନଂ କିଲ
ହନୁମାନ ନିଜେ ସେଠାରେ ଦେଖାଶୁଣା କରୁଥିଲେ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ଥିଲା ନାହିଁ। ଅଙ୍ଗଦ ଓ ତାଙ୍କ ସହଯୋଗୀ ଶୂରମାନେ ମଧୁବନକୁ ନଶ୍ଟ କରିଦେଇଛନ୍ତି।
ଵିଚିତ୍ଯ ଦକ୍ଷିଣାମାଶାମାଗତୈର୍ହରିପୁଙ୍ଗଵୈଃ। ଆଗତୈଶ୍ଚାପ୍ରଧୃଷ୍ଯଂ ତଦ୍ଧତଂ ମଧୁଵନଂ ହି ତୈଃ
ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗ ଖୋଜି ଆସିଥିବା ବାନରମାନେ ଫେରି ଆସି, ଯେଉଁ ମଧୁବନକୁ କେହି ଅପମାନ କରିପାରୁନଥିଲେ, ସେଠିକୁ ନଶ୍ଟ କରିଦେଇଛନ୍ତି।
ଧର୍ଷିତଂ ଚ ଵନଂ କୃତ୍ସ୍ନମୁପଯୁକ୍ତଂ ତୁ ଵାନରୈଃ। ପାତିତା ଵନପାଲାସ୍ତେ ତଦା ଜାନୁଭିରାହତାଃ
ସମସ୍ତ ବନକୁ ବାନରମାନେ ଉପଭୋଗ କରି ଅପମାନ କରିଛନ୍ତି, ବନର ରକ୍ଷକମାନେ ସେତେବେଳେ ଗୁଡ଼ାଗୁଡ଼ିରେ ଆଘାତ ହୋଇ ପଡ଼ିଗଲେ।
ଏତଦର୍ଥମଯଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଵକ୍ତୁଂ ମଧୁରଵାଗିହ। ନାମ୍ନା ଦଧିମୁଖୋ ନାମ ହରିଃ ପ୍ରଖ୍ଯାତଵିକ୍ରମଃ
ଏହି କାରଣରୁ, ମଧୁର କଥା କହିବାକୁ ଏହି ବ୍ୟକ୍ତି ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି। ତାଙ୍କ ନାମ ଦଧିମୁଖ, ସେ ଶୂରତାରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବାନର।
ଦୃଷ୍ଟା ସୀତା ମହାବାହୋ ସୌମିତ୍ରେ ପଶ୍ଯ ତତ୍ତ୍ଵତଃ। ଅଭିଗମ୍ଯ ଯଥା ସର୍ଵେ ପିବନ୍ତି ମଧୁ ଵାନରାଃ
ହେ ବଳଶାଳୀ ସୌମିତ୍ରି, ଠିକ୍ ଭାବରେ ଦେଖ, ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖାଯାଇଛି, ଏହିକାରଣରୁ ସମସ୍ତ ବାନର ଫେରି ଆସି ମଧୁ ପିଉଛନ୍ତି।
ନ ଚାପ୍ଯଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵୈଦେହୀଂ ଵିଶ୍ରୁତାଃ ପୁରୁଷର୍ଷଭ। ଵନଂ ଦତ୍ତଵରଂ ଦିଵ୍ଯଂ ଧର୍ଷଯେଯୁର୍ଵନୌକସଃ
ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେମାନେ ଯଦି ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ଦେଖିନଥାନ୍ତେ, ତେବେ ଏହି ଦିବ୍ୟ ଦାନ ମିଳିଥିବା ବନକୁ କେବେ ଅପମାନ କରିନଥାନ୍ତେ।
ତତଃ ପ୍ରହୃଷ୍ଟୋ ଧର୍ମାତ୍ମା ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ସହରାଘଵଃ। ଶ୍ରୁତ୍ଵା କର୍ଣସୁଖାଂ ଵାଣୀଂ ସୁଗ୍ରୀଵଵଦନାଚ୍ଚ୍ଯୁତାମ୍
ତାପରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ରାଘବ ଦୁହେଁ, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ମୁଖରୁ ଶୁଣା ମଧୁର କଥା ଶୁଣି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଖୁସି ହେଲେ।
ପ୍ରାହୃଷ୍ଯତ ଭୃଶଂ ରାମୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣଶ୍ଚ ମହାଯଶାଃ। ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଦଧିମୁଖସ୍ଯୈଵଂ ସୁଗ୍ରୀଵସ୍ତୁ ପ୍ରହୃଷ୍ଯ ଚ
ରାମ ଏହି ଖବର ଶୁଣି ବହୁତ ଖୁସି ହେଲେ, ଏବଂ ମହାପ୍ରସିଦ୍ଧ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ଦଧିମୁଖଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ସୁଗ୍ରୀବ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଗଲେ।
ଵନପାଲଂ ପୁନର୍ଵାକ୍ଯଂ ସୁଗ୍ରୀଵଃ ପ୍ରତ୍ଯଭାଷତ। ପ୍ରୀତୋଽସ୍ମି ସୋଽହଂ ଯଦ୍ଭୁକ୍ତଂ ଵନଂ ତୈଃ କୃତକର୍ମଭିଃ
ସୁଗ୍ରୀବ ପୁଣିଥରେ ଅଟବୀରକ୍ଷକଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଯେଉଁମାନେ କାମ ସାରିଛନ୍ତି ସେମାନେ ଏହି ଉଦ୍ୟାନର ଆନନ୍ଦ ଉଠାଇଛନ୍ତି, ଏହା ଦେଖି ମୁଁ ବହୁତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲି।'
ଧର୍ଷିତଂ ମର୍ଷଣୀଯଂ ଚ ଚେଷ୍ଟିତଂ କୃତକର୍ମଣାମ୍। ଗଚ୍ଛ ଶୀଘ୍ରଂ ମଧୁଵନଂ ସଂରକ୍ଷସ୍ଵ ତ୍ଵମେଵ ହି। ଶୀଘ୍ରଂ ପ୍ରେଷଯ ସର୍ଵାଂସ୍ତାନ୍ ହନୂମତ୍ପ୍ରମୁଖାନ୍ କପୀନ୍
ଯେଉଁ ଅନୁଚିତ କାମ ହୋଇଛି, ତାହା ମାନିବା ଯୋଗ୍ୟ; କାମ ସାରିଥିବା ଲୋକମାନେ ଏମିତି କରିଥିବା ସଠିକ୍। ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ମଧୁବନକୁ ଯାଅ, ନିଜେ ରକ୍ଷା କର, ଏବଂ ହନୁମାନଙ୍କୁ ନେତୃତ୍ୱ ଦେଉଥିବା ସମସ୍ତ ବାନରଙ୍କୁ ତୁରନ୍ତ ପଠାଇଦିଅ।
ଇଚ୍ଛାମି ଶୀଘ୍ରଂ ହନୁମତ୍ପ୍ରଧାନାନ୍- ଶାଖାମୃଗାଂସ୍ତାନ୍ ମୃଗରାଜଦର୍ପାନ୍। ପ୍ରଷ୍ଟୁଂ କୃତାର୍ଥାନ୍ ସହ ରାଘଵାଭ୍ଯାଂ ଶ୍ରୋତୁଂ ଚ ସୀତାଧିଗମେ ପ୍ରଯତ୍ନମ୍
ମୁଁ ଚାହୁଁଛି ଶୀଘ୍ର ହନୁମାନଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଥିବା, ମୃଗରାଜଙ୍କ ପରି ଗର୍ବିତ ଶାଖାଚାରୀ ବାନରମାନେ ଯେଉଁମାନେ କାମ ସାରିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଦୁଇ ରାଘବଙ୍କ ସହ ପଚାରିବାକୁ ଏବଂ ସୀତାଙ୍କ ଖୋଜରେ ସେମାନେ କେମିତି ଚେଷ୍ଟା କଲେ ତାହା ଶୁଣିବାକୁ।
ପ୍ରୀତିସ୍ଫୀତାକ୍ଷୌ ସମ୍ପ୍ରହୃଷ୍ଟୌ କୁମାରୌ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସିଦ୍ଧାର୍ଥୌ ଵାନରାଣାଂ ଚ ରାଜା। ଅଙ୍ଗୈଃ ପ୍ରହୃଷ୍ଟୈଃ କାର୍ଯସିଦ୍ଧିଂ ଵିଦିତ୍ଵା ବାହ୍ଵୋରାସନ୍ନାମତିମାତ୍ରଂ ନନନ୍ଦ
ଦୁଇ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ଆଖିରେ ଝଲମଲ କରୁଥିଲା, ବାନରମାନେ କାମ ସାରିଥିବା ଦେଖି ବାନରରାଜା ମଧ୍ୟ ବହୁତ ଖୁସି ହେଲେ। କାମ ସଫଳ ହେଇଛି ବୋଲି ଜାଣି, ସେମାନେ ଆପଣଙ୍କ ହାତ ଛାଡି ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଯାଇଥିଲେ।
thumb|ଚତୁଃଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡେ ଚତୁଃଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୫-
ଏବେ ଚଉଷଠିଏ ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ସୁଗ୍ରୀଵେଣୈଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ହୃଷ୍ଟୋ ଦଧିମୁଖଃ କପିଃ। ରାଘଵଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ଚୈଵ ସୁଗ୍ରୀଵଂ ଚାଭ୍ଯଵାଦଯତ୍
ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଖୁସି ହୋଇଥିବା ବାନର ଦଧିମୁଖ ରାଘବ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏବଂ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ।
ସ ପ୍ରଣମ୍ଯ ଚ ସୁଗ୍ରୀଵଂ ରାଘଵୌ ଚ ମହାବଲୌ। ଵାନରୈଃ ସହିତଃ ଶୂରୈର୍ଦିଵମେଵୋତ୍ପପାତ ହ
ସେ ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦୁଇ ରାଘବଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ଶୂର ବାନରମାନେ ସହିତ ଆକାଶକୁ ଉଡ଼ିଗଲେ।
ସ ଯଥୈଵାଗତଃ ପୂର୍ଵଂ ତଥୈଵ ତ୍ଵରିତଂ ଗତଃ। ନିପତ୍ଯ ଗଗନାଦ୍ ଭୂମୌ ତଦ୍ ଵନଂ ପ୍ରଵିଵେଶ ହ
ଯେପରି ଆଗରୁ ଆସିଥିଲେ, ସେପରି ତୁରନ୍ତ ଚାଲିଗଲେ; ଆକାଶରୁ ଭୂମିକୁ ଅବତରି, ସେ ଉଦ୍ୟାନକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ସ ପ୍ରଵିଷ୍ଟୋ ମଧୁଵନଂ ଦଦର୍ଶ ହରିଯୂଥପାନ୍। ଵିମଦାନୁଦ୍ଧତାନ୍ ସର୍ଵାନ୍ ମେହମାନାନ୍ ମଧୂଦକମ୍
ମଧୁବନକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ସେ ସମସ୍ତ ବାନରନାୟକମାନେ ମଦରେ ମତ୍ତ ଓ ଅଭିମାନୀ ହୋଇ, ମଧୁ ଜଳ ଦେଇ ମୁତ୍ର କରୁଥିବା ଦେଖିଲେ।
ସ ତାନୁପାଗମଦ୍ ଵୀରୋ ବଦ୍ଧ୍ଵା କରପୁଟାଞ୍ଜଲିମ୍। ଉଵାଚ ଵଚନଂ ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣମିଦଂ ହୃଷ୍ଟଵଦଙ୍ଗଦମ୍
ସେ ଶୂରବୀର ହାତ ଜୋଡି ଆଙ୍ଗଦଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ଆନନ୍ଦିତ ଆଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ମୃଦୁ କଥା କହିଲେ।
ସୌମ୍ଯ ରୋଷୋ ନ କର୍ତଵ୍ଯୋ ଯଦେଭିଃ ପରିଵାରଣମ୍। ଅଜ୍ଞାନାଦ୍ ରକ୍ଷିଭିଃ କ୍ରୋଧାଦ୍ ଭଵନ୍ତଃ ପ୍ରତିଷେଧିତାଃ
ସାଧୁ, ଏହି ରକ୍ଷକମାନେ ଅଜ୍ଞାନ ଓ କ୍ରୋଧରେ ତୁମକୁ ରୋକିଥିଲେ, ଏହିଥିରେ ତୁମେ କ୍ରୋଧ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଶ୍ରାନ୍ତୋ ଦୂରାଦନୁପ୍ରାପ୍ତୋ ଭକ୍ଷଯସ୍ଵ ସ୍ଵକଂ ମଧୁ। ଯୁଵରାଜସ୍ତ୍ଵମୀଶଶ୍ଚ ଵନସ୍ଯାସ୍ଯ ମହାବଲ
ତୁମେ ଦୂରରୁ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ ଆସିଛ, ଏହି ତୁମ ମଧୁ ଖାଅ; ତୁମେ ଏହି ଅଟବୀର ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ଓ ମହାବଳଶାଳୀ।
ମୌର୍ଖ୍ଯାତ୍ ପୂର୍ଵଂ କୃତୋ ରୋଷସ୍ତଦ୍ ଭଵାନ୍ କ୍ଷନ୍ତୁମର୍ହତି। ଯଥୈଵ ହି ପିତା ତେଽଭୂତ୍ ପୂର୍ଵଂ ହରିଗଣେଶ୍ଵରଃ
ପୂର୍ବରୁ ମୂର୍ଖତାରେ କ୍ରୋଧ ହୋଇଥିଲା; ତୁମେ ଏହାକୁ ଖ୍ଷମା କରିବା ଉଚିତ୍, ଯେପରି ତୁମ ପିତା, ବାନରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ନାୟକ, ପୂର୍ବରୁ କରିଥିଲେ।
ତଥା ତ୍ଵମପି ସୁଗ୍ରୀଵୋ ନାନ୍ଯସ୍ତୁ ହରିସତ୍ତମ। ଆଖ୍ଯାତଂ ହି ମଯା ଗତ୍ଵା ପିତୃଵ୍ଯସ୍ଯ ତଵାନଘ
ଏହିପରି, ସୁଗ୍ରୀବ ତୁମ ପିତୃବ୍ୟ, ଅନ୍ୟ କେହି ନୁହେଁ, ବାନରମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ମୁଁ ଯାଇ ସମସ୍ତ କଥା ତୁମ ପିତୃବ୍ୟଙ୍କୁ କହିଛି, ନିର୍ମଳ ଆତ୍ମା।
ଇହୋପଯାନଂ ସର୍ଵେଷାମେତେଷାଂ ଵନଚାରିଣାମ୍। ଭଵଦାଗମନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସହୈଭିର୍ଵନଚାରିଭିଃ
ତୁମେ ଆସିଛ କହି ଶୁଣି, ଏହି ସମସ୍ତ ଅଟବୀବାସୀ ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି, ଅନ୍ୟ ଅଟବୀଚାରୀମାନେ ସହ।