ନୈଵର୍କ୍ଷରଜସା ରାଜନ୍ ନ ତ୍ଵଯା ନ ଚ ଵାଲିନା। ଵନଂ ନିସୃଷ୍ଟପୂର୍ଵଂ ତେ ନାଶିତଂ ତତ୍ତୁ ଵାନରୈଃ
ହେ ରାଜା, ଗଛର ଧୂଳି, ନ ତୁମେ, ନ ବାଲି, କେବେ ବନକୁ ନଷ୍ଟ କରିନଥିଲେ; ଏହି ବନ ବାନରମାନେ ଏବେ ଧ୍ୱଂସ କରିଛନ୍ତି।
ନ୍ଯଵାରଯମହଂ ସର୍ଵାନ୍ ସହୈଭିର୍ଵନଚାରିଭିଃ। ଅଚିନ୍ତଯିତ୍ଵା ମାଂ ହୃଷ୍ଟା ଭକ୍ଷଯନ୍ତି ପିବନ୍ତି ଚ
ମୁଁ ଏହି ସମସ୍ତ ବନବାସୀମାନେ ସହିତ ସେମାନେକୁ ବାଞ୍ଚିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲି, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ମୋତେ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ କରି ଆନନ୍ଦରେ ଖାଇଲେ ଓ ପିଇଲେ।
ଏଭିଃ ପ୍ରଧର୍ଷଣାଯାଂ ଚ ଵାରିତଂ ଵନପାଲକୈଃ। ମାମପ୍ଯଚିନ୍ତଯନ୍ ଦେଵ ଭକ୍ଷଯନ୍ତି ଵନୌକସଃ
ଏହି ବନରକ୍ଷକମାନେ ମନ୍ଦ କାର୍ଯ୍ୟ ବନ୍ଦ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ହେ ପ୍ରଭୁ, ବନବାସୀମାନେ ମୋତେ ମଧ୍ୟ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ କରି ଖାଇଯାଉଛନ୍ତି।
ଶିଷ୍ଟମତ୍ରାପଵିଧ୍ଯନ୍ତି ଭକ୍ଷଯନ୍ତି ତଥାପରେ। ନିଵାର୍ଯମାଣାସ୍ତେ ସର୍ଵେ ଭ୍ରୁକୁଟିଂ ଦର୍ଶଯନ୍ତି ହି
କିଛି ଲୋକ ଅବଶିଷ୍ଟ ଖାଦ୍ୟ ଫେଲିଦେଉଛନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ଇଚ୍ଛାମତେ ଖାଉଛନ୍ତି; ରୋକିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ସମସ୍ତେ ରୁଷ୍ଟ ହୋଇ ଭୃକୁଟି ଚିତାଉଛନ୍ତି।
ଇମେ ହି ସଂରବ୍ଧତରାସ୍ତଦା ତୈଃ ସମ୍ପ୍ରଧର୍ଷିତାଃ। ନିଵାର୍ଯନ୍ତେ ଵନାତ୍ ତସ୍ମାତ୍ କ୍ରୁଦ୍ଧୈର୍ଵାନରପୁଙ୍ଗଵୈଃ
ଯେଉଁମାନେ ବେଶି ରୁଷ୍ଟ ଥିଲେ, ସେମାନେ ରକ୍ଷକମାନେକୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ, ଏବଂ କ୍ରୋଧିତ ବାନରନାୟକମାନେ ବନରୁ ସେମାନେକୁ ହଟାଇଦେଲେ।
ତତସ୍ତୈର୍ବହୁଭିର୍ଵୀରୈର୍ଵାନରୈର୍ଵାନରର୍ଷଭାଃ। ସଂରକ୍ତନଯନୈଃ କ୍ରୋଧାଦ୍ଧରଯଃ ସମ୍ପ୍ରଧର୍ଷିତାଃ
ତାପରେ, ଅନେକ ଶୂର ବାନରମାନେ, ଯାହାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ରୋଷରେ ଲାଲ୍ ହୋଇଥିଲା, ସେମାନେ ବନରକ୍ଷକମାନେକୁ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ।
ପାଣିଭିର୍ନିହତାଃ କେଚିତ୍ କେଚିଜ୍ଜାନୁଭିରାହତାଃ। ପ୍ରକୃଷ୍ଟାଶ୍ଚ ତଦା କାମଂ ଦେଵମାର୍ଗଂ ଚ ଦର୍ଶିତାଃ
କିଛିଙ୍କୁ ହାତରେ ମାରାଯାଇଛି, କିଛିଙ୍କୁ ଗୁଡ଼ାଗୁଡ଼ିରେ ଆଘାତ ହୋଇଛି, ଆଉ କିଛିଙ୍କୁ ଚାହିଁଲେ ଟାଣି ନେଇଯାଇଛି, ତାଙ୍କୁ ଦେବତାଙ୍କ ପଥ ଦେଖାଇଦେଇଛନ୍ତି।
ଏଵମେତେ ହତାଃ ଶୂରାସ୍ତ୍ଵଯି ତିଷ୍ଠତି ଭର୍ତରି। କୃତ୍ସ୍ନଂ ମଧୁଵନଂ ଚୈଵ ପ୍ରକାମଂ ତୈଶ୍ଚ ଭକ୍ଷ୍ଯତେ
ମହାରାଜ, ଆପଣ ଥିବା ସମୟରେ ଏହି ସବୁ ଶୂର ବାନର ମାରାଯାଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ମଧୁବନକୁ ସେମାନେ ଇଚ୍ଛାମତେ ଭୋଗ କରୁଛନ୍ତି।
ଏଵଂ ଵିଜ୍ଞାପ୍ଯମାନଂ ତଂ ସୁଗ୍ରୀଵଂ ଵାନରର୍ଷଭମ୍। ଅପୃଚ୍ଛତ୍ ତଂ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ପରଵୀରହା
ଏପରି ଭାବରେ ଦଧିମୁଖ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ସୂଚନା ଦେଉଥିବାବେଳେ, ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ ଏବଂ ଶତ୍ରୁମାର ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ।
କିମଯଂ ଵାନରୋ ରାଜନ୍ ଵନପଃ ପ୍ରତ୍ଯୁପସ୍ଥିତଃ। କିଂ ଚାର୍ଥମଭିନିର୍ଦିଶ୍ଯ ଦୁଃଖିତୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍
ହେ ରାଜା, ଏହି ବାନର ଜଙ୍ଗଲ ରକ୍ଷକ କାହିଁକି ଏଠାକୁ ଆସିଛି? ଏବଂ କେଉଁ ଦୁଃଖରେ ଏହି ଭାବରେ କଥା କହିଲା?
ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ସୁଗ୍ରୀଵୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ମହାତ୍ମନା। ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚେଦଂ ଵାକ୍ଯଂ ଵାକ୍ଯଵିଶାରଦଃ
ଏଭଳି ମହାତ୍ମା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ବାକ୍ୟରେ ପାରଙ୍ଗତ ସୁଗ୍ରୀବ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଏହିପରି କହିଲେ:
ଆର୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସମ୍ପ୍ରାହ ଵୀରୋ ଦଧିମୁଖଃ କପିଃ। ଅଙ୍ଗଦପ୍ରମୁଖୈର୍ଵୀରୈର୍ଭକ୍ଷିତଂ ମଧୁ ଵାନରୈଃ
ଆର୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶୂର ବାନର ଦଧିମୁଖ ଆସି କହିଛି ଯେ, ଅଙ୍ଗଦ ଓ ତାଙ୍କ ସହଯୋଗୀ ବାନରମାନେ ମଧୁବନର ସମସ୍ତ ମଧୁ ଖାଇଦେଇଛନ୍ତି।
ନୈଷାମକୃତକାର୍ଯାଣାମୀଦୃଶଃ ସ୍ଯାଦ୍ ଵ୍ଯତିକ୍ରମଃ। ଵନଂ ଯଦଭିପନ୍ନାସ୍ତେ ସାଧିତଂ କର୍ମ ତଦ୍ ଧ୍ରୁଵମ୍
ଯେଉଁମାନେ ନିଜ କାମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିନାହାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏପରି ଅନୁଚିତ କାମ ହେବ ନାହିଁ। ସେମାନେ ବନକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି ଯେପରି, ନିଶ୍ଚିତ ତାଙ୍କର କାମ ସଫଳ ହୋଇଛି।
ଵାରଯନ୍ତୋ ଭୃଶଂ ପ୍ରାପ୍ତାଃ ପାଲା ଜାନୁଭିରାହତାଃ। ତଥା ନ ଗଣିତଶ୍ଚାଯଂ କପିର୍ଦଧିମୁଖୋ ବଲୀ
ଯେଉଁ ପାଳାମାନେ ବନକୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ଗୁଡ଼ାଗୁଡ଼ିରେ ଆଘାତ ହୋଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦଧିମୁଖ ବାନରକୁ ମଧ୍ୟ ଗଣନା କରାଯାଇନାହିଁ।
ପତିର୍ମମ ଵନସ୍ଯାଯମସ୍ମାଭିଃ ସ୍ଥାପିତଃ ସ୍ଵଯମ୍। ଦୃଷ୍ଟା ଦେଵୀ ନ ସଂଦେହୋ ନ ଚାନ୍ଯେନ ହନୂମତା
ଏହି ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଆମେ ନିଜେ ମୋ ବନର ରକ୍ଷକ ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ କରିଥିଲୁ। ଦେବୀକୁ ଦେଖାଯାଇଛି, ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ, ଏବଂ ଏହି କାମ କୌଣସି ଅନ୍ୟ ନୁହେଁ, ହନୁମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା।
ନ ହ୍ଯନ୍ଯଃ ସାଧନେ ହେତୁଃ କର୍ମଣୋଽସ୍ଯ ହନୂମତଃ। କାର୍ଯସିଦ୍ଧିର୍ହନୁମତି ମତିଶ୍ଚ ହରିପୁଙ୍ଗଵେ
ହନୁମାନଙ୍କ କାମ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ। କାମର ସଫଳତା ହନୁମାନଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ, ଏବଂ ବାନରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ସର୍ବୋପରି।
ଵ୍ଯଵସାଯଶ୍ଚ ଵୀର୍ଯଂ ଚ ଶ୍ରୁତଂ ଚାପି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍। ଜାମ୍ବଵାନ୍ ଯତ୍ର ନେତା ସ୍ଯାଦଙ୍ଗଦଶ୍ଚ ମହାବଲଃ
ଯେଉଁଠାରେ ଜାମ୍ବବାନ ନେତୃତ୍ୱ କରନ୍ତି ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅଙ୍ଗଦ ଅଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ, ପ୍ରବଳ ଶକ୍ତି ଏବଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଖ୍ୟାତି ରହିଥାଏ।
ହନୂମାଂଶ୍ଚାପ୍ଯଧିଷ୍ଠାତା ନ ତତ୍ର ଗତିରନ୍ଯଥା। ଅଙ୍ଗଦପ୍ରମୁଖୈର୍ଵୀରୈର୍ହତଂ ମଧୁଵନଂ କିଲ
ହନୁମାନ ନିଜେ ସେଠାରେ ଦେଖାଶୁଣା କରୁଥିଲେ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ଥିଲା ନାହିଁ। ଅଙ୍ଗଦ ଓ ତାଙ୍କ ସହଯୋଗୀ ଶୂରମାନେ ମଧୁବନକୁ ନଶ୍ଟ କରିଦେଇଛନ୍ତି।
ଵିଚିତ୍ଯ ଦକ୍ଷିଣାମାଶାମାଗତୈର୍ହରିପୁଙ୍ଗଵୈଃ। ଆଗତୈଶ୍ଚାପ୍ରଧୃଷ୍ଯଂ ତଦ୍ଧତଂ ମଧୁଵନଂ ହି ତୈଃ
ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗ ଖୋଜି ଆସିଥିବା ବାନରମାନେ ଫେରି ଆସି, ଯେଉଁ ମଧୁବନକୁ କେହି ଅପମାନ କରିପାରୁନଥିଲେ, ସେଠିକୁ ନଶ୍ଟ କରିଦେଇଛନ୍ତି।
ଧର୍ଷିତଂ ଚ ଵନଂ କୃତ୍ସ୍ନମୁପଯୁକ୍ତଂ ତୁ ଵାନରୈଃ। ପାତିତା ଵନପାଲାସ୍ତେ ତଦା ଜାନୁଭିରାହତାଃ
ସମସ୍ତ ବନକୁ ବାନରମାନେ ଉପଭୋଗ କରି ଅପମାନ କରିଛନ୍ତି, ବନର ରକ୍ଷକମାନେ ସେତେବେଳେ ଗୁଡ଼ାଗୁଡ଼ିରେ ଆଘାତ ହୋଇ ପଡ଼ିଗଲେ।
ଏତଦର୍ଥମଯଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଵକ୍ତୁଂ ମଧୁରଵାଗିହ। ନାମ୍ନା ଦଧିମୁଖୋ ନାମ ହରିଃ ପ୍ରଖ୍ଯାତଵିକ୍ରମଃ
ଏହି କାରଣରୁ, ମଧୁର କଥା କହିବାକୁ ଏହି ବ୍ୟକ୍ତି ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି। ତାଙ୍କ ନାମ ଦଧିମୁଖ, ସେ ଶୂରତାରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବାନର।
ଦୃଷ୍ଟା ସୀତା ମହାବାହୋ ସୌମିତ୍ରେ ପଶ୍ଯ ତତ୍ତ୍ଵତଃ। ଅଭିଗମ୍ଯ ଯଥା ସର୍ଵେ ପିବନ୍ତି ମଧୁ ଵାନରାଃ
ହେ ବଳଶାଳୀ ସୌମିତ୍ରି, ଠିକ୍ ଭାବରେ ଦେଖ, ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖାଯାଇଛି, ଏହିକାରଣରୁ ସମସ୍ତ ବାନର ଫେରି ଆସି ମଧୁ ପିଉଛନ୍ତି।
ନ ଚାପ୍ଯଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵୈଦେହୀଂ ଵିଶ୍ରୁତାଃ ପୁରୁଷର୍ଷଭ। ଵନଂ ଦତ୍ତଵରଂ ଦିଵ୍ଯଂ ଧର୍ଷଯେଯୁର୍ଵନୌକସଃ
ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେମାନେ ଯଦି ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ଦେଖିନଥାନ୍ତେ, ତେବେ ଏହି ଦିବ୍ୟ ଦାନ ମିଳିଥିବା ବନକୁ କେବେ ଅପମାନ କରିନଥାନ୍ତେ।
ତତଃ ପ୍ରହୃଷ୍ଟୋ ଧର୍ମାତ୍ମା ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ସହରାଘଵଃ। ଶ୍ରୁତ୍ଵା କର୍ଣସୁଖାଂ ଵାଣୀଂ ସୁଗ୍ରୀଵଵଦନାଚ୍ଚ୍ଯୁତାମ୍
ତାପରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ରାଘବ ଦୁହେଁ, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ମୁଖରୁ ଶୁଣା ମଧୁର କଥା ଶୁଣି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଖୁସି ହେଲେ।
ପ୍ରାହୃଷ୍ଯତ ଭୃଶଂ ରାମୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣଶ୍ଚ ମହାଯଶାଃ। ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଦଧିମୁଖସ୍ଯୈଵଂ ସୁଗ୍ରୀଵସ୍ତୁ ପ୍ରହୃଷ୍ଯ ଚ
ରାମ ଏହି ଖବର ଶୁଣି ବହୁତ ଖୁସି ହେଲେ, ଏବଂ ମହାପ୍ରସିଦ୍ଧ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ଦଧିମୁଖଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ସୁଗ୍ରୀବ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଗଲେ।
ଵନପାଲଂ ପୁନର୍ଵାକ୍ଯଂ ସୁଗ୍ରୀଵଃ ପ୍ରତ୍ଯଭାଷତ। ପ୍ରୀତୋଽସ୍ମି ସୋଽହଂ ଯଦ୍ଭୁକ୍ତଂ ଵନଂ ତୈଃ କୃତକର୍ମଭିଃ
ସୁଗ୍ରୀବ ପୁଣିଥରେ ଅଟବୀରକ୍ଷକଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଯେଉଁମାନେ କାମ ସାରିଛନ୍ତି ସେମାନେ ଏହି ଉଦ୍ୟାନର ଆନନ୍ଦ ଉଠାଇଛନ୍ତି, ଏହା ଦେଖି ମୁଁ ବହୁତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲି।'
ଧର୍ଷିତଂ ମର୍ଷଣୀଯଂ ଚ ଚେଷ୍ଟିତଂ କୃତକର୍ମଣାମ୍। ଗଚ୍ଛ ଶୀଘ୍ରଂ ମଧୁଵନଂ ସଂରକ୍ଷସ୍ଵ ତ୍ଵମେଵ ହି। ଶୀଘ୍ରଂ ପ୍ରେଷଯ ସର୍ଵାଂସ୍ତାନ୍ ହନୂମତ୍ପ୍ରମୁଖାନ୍ କପୀନ୍
ଯେଉଁ ଅନୁଚିତ କାମ ହୋଇଛି, ତାହା ମାନିବା ଯୋଗ୍ୟ; କାମ ସାରିଥିବା ଲୋକମାନେ ଏମିତି କରିଥିବା ସଠିକ୍। ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ମଧୁବନକୁ ଯାଅ, ନିଜେ ରକ୍ଷା କର, ଏବଂ ହନୁମାନଙ୍କୁ ନେତୃତ୍ୱ ଦେଉଥିବା ସମସ୍ତ ବାନରଙ୍କୁ ତୁରନ୍ତ ପଠାଇଦିଅ।
ଇଚ୍ଛାମି ଶୀଘ୍ରଂ ହନୁମତ୍ପ୍ରଧାନାନ୍- ଶାଖାମୃଗାଂସ୍ତାନ୍ ମୃଗରାଜଦର୍ପାନ୍। ପ୍ରଷ୍ଟୁଂ କୃତାର୍ଥାନ୍ ସହ ରାଘଵାଭ୍ଯାଂ ଶ୍ରୋତୁଂ ଚ ସୀତାଧିଗମେ ପ୍ରଯତ୍ନମ୍
ମୁଁ ଚାହୁଁଛି ଶୀଘ୍ର ହନୁମାନଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଥିବା, ମୃଗରାଜଙ୍କ ପରି ଗର୍ବିତ ଶାଖାଚାରୀ ବାନରମାନେ ଯେଉଁମାନେ କାମ ସାରିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଦୁଇ ରାଘବଙ୍କ ସହ ପଚାରିବାକୁ ଏବଂ ସୀତାଙ୍କ ଖୋଜରେ ସେମାନେ କେମିତି ଚେଷ୍ଟା କଲେ ତାହା ଶୁଣିବାକୁ।
ପ୍ରୀତିସ୍ଫୀତାକ୍ଷୌ ସମ୍ପ୍ରହୃଷ୍ଟୌ କୁମାରୌ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସିଦ୍ଧାର୍ଥୌ ଵାନରାଣାଂ ଚ ରାଜା। ଅଙ୍ଗୈଃ ପ୍ରହୃଷ୍ଟୈଃ କାର୍ଯସିଦ୍ଧିଂ ଵିଦିତ୍ଵା ବାହ୍ଵୋରାସନ୍ନାମତିମାତ୍ରଂ ନନନ୍ଦ
ଦୁଇ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ଆଖିରେ ଝଲମଲ କରୁଥିଲା, ବାନରମାନେ କାମ ସାରିଥିବା ଦେଖି ବାନରରାଜା ମଧ୍ୟ ବହୁତ ଖୁସି ହେଲେ। କାମ ସଫଳ ହେଇଛି ବୋଲି ଜାଣି, ସେମାନେ ଆପଣଙ୍କ ହାତ ଛାଡି ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଯାଇଥିଲେ।
thumb|ଚତୁଃଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡେ ଚତୁଃଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୫-
ଏବେ ଚଉଷଠିଏ ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣନ୍ତୁ।