ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ଦଧିମୁଖୋ ଵନପାଲାନ୍ ମହାବଲଃ। ଜଗାମ ସହସୋତ୍ପତ୍ଯ ଵନପାଲୈଃ ସମନ୍ଵିତଃ
ଏପରି କହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦଧିମୁଖ ବନରକ୍ଷକମାନେ ସହିତ ଦ୍ରୁତ ଚାଲିଗଲେ।
ନିମେଷାନ୍ତରମାତ୍ରେଣ ସ ହି ପ୍ରାପ୍ତୋ ଵନାଲଯଃ। ସହସ୍ରାଂଶୁସୁତୋ ଧୀମାନ୍ ସୁଗ୍ରୀଵୋ ଯତ୍ର ଵାନରଃ
କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟରେ, ସେ ପ୍ରଜ୍ଞାଶାଳୀ, ହଜାର ରଶ୍ମିର ପୁତ୍ର, ସୁଗ୍ରୀବ ବସିଥିବା ବନ ଗୃହକୁ ପହଞ୍ଚିଗଲେ।
ରାମଂ ଚ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ଚୈଵ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସୁଗ୍ରୀଵମେଵ ଚ। ସମପ୍ରତିଷ୍ଠାଂ ଜଗତୀମାକାଶାନ୍ନିପପାତ ହ
ସେ ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଦେଖି, ଆକାଶରୁ ସମତଳ ଭୂମିରେ ଅବତରିଲେ।
ସ ନିପତ୍ଯ ମହାଵୀରଃ ସର୍ଵୈସ୍ତୈଃ ପରିଵାରିତଃ। ହରିର୍ଦଧିମୁଖଃ ପାଲୈଃ ପାଲାନାଂ ପରମେଶ୍ଵରଃ
ସେ ମହାବୀର ଦଧିମୁଖ, ସମସ୍ତ ରକ୍ଷକମାନେ ଦ୍ୱାରା ଘିରିଥିବା, ବନରକ୍ଷକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ।
ସ ଦୀନଵଦନୋ ଭୂତ୍ଵା କୃତ୍ଵା ଶିରସି ଚାଞ୍ଜଲିମ୍। ସୁଗ୍ରୀଵସ୍ଯାଶୁ ତୌ ମୂର୍ଧ୍ନା ଚରଣୌ ପ୍ରତ୍ଯପୀଡଯତ୍
ଦୁଃଖିତ ମୁହଁରେ, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ହାତ ଜୋଡି, ସେ ତୁରନ୍ତ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କର ପାଦ ମାଥାରେ ଲଗାଇ ପ୍ରଣାମ କଲେ।
thumb|ତ୍ରିଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡେ ତ୍ରିଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୫-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡର ତିରିଷଠିତମ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତତୋ ମୂର୍ଧ୍ନା ନିପତିତଂ ଵାନରଂ ଵାନରର୍ଷଭଃ। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵୈଵୋଦ୍ଵିଗ୍ନହୃଦଯୋ ଵାକ୍ଯମେତଦୁଵାଚ ହ
ତାପରେ, ପାଦ ତଳେ ପଡ଼ିଥିବା ବାନରକୁ ଦେଖି, ବାନରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅଶାନ୍ତ ହୃଦୟରେ, ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଉତ୍ତିଷ୍ଠୋତ୍ତିଷ୍ଠ କସ୍ମାତ୍ ତ୍ଵଂ ପାଦଯୋଃ ପତିତୋ ମମ। ଅଭଯଂ ତେ ପ୍ରଦାସ୍ଯାମି ସତ୍ଯମେଵାଭିଧୀଯତାମ୍
ଉଠ, ଉଠ! କାହିଁକି ତୁମେ ମୋ ପାଦ ତଳେ ପଡ଼ିଛ? ମୁଁ ତୁମକୁ ନିର୍ଭୟତା ଦେଉଛି—ସତ୍ୟ କହ, କଣ ଘଟିଛି।
କିଂ ସମ୍ଭ୍ରମାଦ୍ଧିତଂ କୃତ୍ସ୍ନଂ ବ୍ରୂହି ଯଦ୍ ଵକ୍ତୁମର୍ହସି। କଚ୍ଚିନ୍ମଧୁଵନେ ସ୍ଵସ୍ତି ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ଵାନର
ଭୟ ଛାଡ଼ି ସବୁ କଥା ସଠିକ୍ କହ, ଯେଉଁଠି ତୁମେ କହିବାକୁ ଚାହଁ। ମଧୁବନରେ ସବୁ ଠିକ୍ ଅଛି କି? ମୁଁ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ବାନର।
ସ ସମାଶ୍ଵାସିତସ୍ତେନ ସୁଗ୍ରୀଵେଣ ମହାତ୍ମନା। ଉତ୍ଥାଯ ସ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞୋ ଵାକ୍ଯଂ ଦଧିମୁଖୋଽବ୍ରଵୀତ୍
ମହାତ୍ମା ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆଶ୍ୱାସିତ ହୋଇ, ପ୍ରଜ୍ଞାଶାଳୀ ଦଧିମୁଖ ଉଠି ଏହି କଥା କହିଲେ।
ନୈଵର୍କ୍ଷରଜସା ରାଜନ୍ ନ ତ୍ଵଯା ନ ଚ ଵାଲିନା। ଵନଂ ନିସୃଷ୍ଟପୂର୍ଵଂ ତେ ନାଶିତଂ ତତ୍ତୁ ଵାନରୈଃ
ହେ ରାଜା, ଗଛର ଧୂଳି, ନ ତୁମେ, ନ ବାଲି, କେବେ ବନକୁ ନଷ୍ଟ କରିନଥିଲେ; ଏହି ବନ ବାନରମାନେ ଏବେ ଧ୍ୱଂସ କରିଛନ୍ତି।
ନ୍ଯଵାରଯମହଂ ସର୍ଵାନ୍ ସହୈଭିର୍ଵନଚାରିଭିଃ। ଅଚିନ୍ତଯିତ୍ଵା ମାଂ ହୃଷ୍ଟା ଭକ୍ଷଯନ୍ତି ପିବନ୍ତି ଚ
ମୁଁ ଏହି ସମସ୍ତ ବନବାସୀମାନେ ସହିତ ସେମାନେକୁ ବାଞ୍ଚିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲି, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ମୋତେ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ କରି ଆନନ୍ଦରେ ଖାଇଲେ ଓ ପିଇଲେ।
ଏଭିଃ ପ୍ରଧର୍ଷଣାଯାଂ ଚ ଵାରିତଂ ଵନପାଲକୈଃ। ମାମପ୍ଯଚିନ୍ତଯନ୍ ଦେଵ ଭକ୍ଷଯନ୍ତି ଵନୌକସଃ
ଏହି ବନରକ୍ଷକମାନେ ମନ୍ଦ କାର୍ଯ୍ୟ ବନ୍ଦ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ହେ ପ୍ରଭୁ, ବନବାସୀମାନେ ମୋତେ ମଧ୍ୟ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ କରି ଖାଇଯାଉଛନ୍ତି।
ଶିଷ୍ଟମତ୍ରାପଵିଧ୍ଯନ୍ତି ଭକ୍ଷଯନ୍ତି ତଥାପରେ। ନିଵାର୍ଯମାଣାସ୍ତେ ସର୍ଵେ ଭ୍ରୁକୁଟିଂ ଦର୍ଶଯନ୍ତି ହି
କିଛି ଲୋକ ଅବଶିଷ୍ଟ ଖାଦ୍ୟ ଫେଲିଦେଉଛନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ଇଚ୍ଛାମତେ ଖାଉଛନ୍ତି; ରୋକିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ସମସ୍ତେ ରୁଷ୍ଟ ହୋଇ ଭୃକୁଟି ଚିତାଉଛନ୍ତି।
ଇମେ ହି ସଂରବ୍ଧତରାସ୍ତଦା ତୈଃ ସମ୍ପ୍ରଧର୍ଷିତାଃ। ନିଵାର୍ଯନ୍ତେ ଵନାତ୍ ତସ୍ମାତ୍ କ୍ରୁଦ୍ଧୈର୍ଵାନରପୁଙ୍ଗଵୈଃ
ଯେଉଁମାନେ ବେଶି ରୁଷ୍ଟ ଥିଲେ, ସେମାନେ ରକ୍ଷକମାନେକୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ, ଏବଂ କ୍ରୋଧିତ ବାନରନାୟକମାନେ ବନରୁ ସେମାନେକୁ ହଟାଇଦେଲେ।
ତତସ୍ତୈର୍ବହୁଭିର୍ଵୀରୈର୍ଵାନରୈର୍ଵାନରର୍ଷଭାଃ। ସଂରକ୍ତନଯନୈଃ କ୍ରୋଧାଦ୍ଧରଯଃ ସମ୍ପ୍ରଧର୍ଷିତାଃ
ତାପରେ, ଅନେକ ଶୂର ବାନରମାନେ, ଯାହାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ରୋଷରେ ଲାଲ୍ ହୋଇଥିଲା, ସେମାନେ ବନରକ୍ଷକମାନେକୁ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ।
ପାଣିଭିର୍ନିହତାଃ କେଚିତ୍ କେଚିଜ୍ଜାନୁଭିରାହତାଃ। ପ୍ରକୃଷ୍ଟାଶ୍ଚ ତଦା କାମଂ ଦେଵମାର୍ଗଂ ଚ ଦର୍ଶିତାଃ
କିଛିଙ୍କୁ ହାତରେ ମାରାଯାଇଛି, କିଛିଙ୍କୁ ଗୁଡ଼ାଗୁଡ଼ିରେ ଆଘାତ ହୋଇଛି, ଆଉ କିଛିଙ୍କୁ ଚାହିଁଲେ ଟାଣି ନେଇଯାଇଛି, ତାଙ୍କୁ ଦେବତାଙ୍କ ପଥ ଦେଖାଇଦେଇଛନ୍ତି।
ଏଵମେତେ ହତାଃ ଶୂରାସ୍ତ୍ଵଯି ତିଷ୍ଠତି ଭର୍ତରି। କୃତ୍ସ୍ନଂ ମଧୁଵନଂ ଚୈଵ ପ୍ରକାମଂ ତୈଶ୍ଚ ଭକ୍ଷ୍ଯତେ
ମହାରାଜ, ଆପଣ ଥିବା ସମୟରେ ଏହି ସବୁ ଶୂର ବାନର ମାରାଯାଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ମଧୁବନକୁ ସେମାନେ ଇଚ୍ଛାମତେ ଭୋଗ କରୁଛନ୍ତି।
ଏଵଂ ଵିଜ୍ଞାପ୍ଯମାନଂ ତଂ ସୁଗ୍ରୀଵଂ ଵାନରର୍ଷଭମ୍। ଅପୃଚ୍ଛତ୍ ତଂ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ପରଵୀରହା
ଏପରି ଭାବରେ ଦଧିମୁଖ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ସୂଚନା ଦେଉଥିବାବେଳେ, ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ ଏବଂ ଶତ୍ରୁମାର ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ।
କିମଯଂ ଵାନରୋ ରାଜନ୍ ଵନପଃ ପ୍ରତ୍ଯୁପସ୍ଥିତଃ। କିଂ ଚାର୍ଥମଭିନିର୍ଦିଶ୍ଯ ଦୁଃଖିତୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍
ହେ ରାଜା, ଏହି ବାନର ଜଙ୍ଗଲ ରକ୍ଷକ କାହିଁକି ଏଠାକୁ ଆସିଛି? ଏବଂ କେଉଁ ଦୁଃଖରେ ଏହି ଭାବରେ କଥା କହିଲା?
ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ସୁଗ୍ରୀଵୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ମହାତ୍ମନା। ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚେଦଂ ଵାକ୍ଯଂ ଵାକ୍ଯଵିଶାରଦଃ
ଏଭଳି ମହାତ୍ମା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ବାକ୍ୟରେ ପାରଙ୍ଗତ ସୁଗ୍ରୀବ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଏହିପରି କହିଲେ:
ଆର୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସମ୍ପ୍ରାହ ଵୀରୋ ଦଧିମୁଖଃ କପିଃ। ଅଙ୍ଗଦପ୍ରମୁଖୈର୍ଵୀରୈର୍ଭକ୍ଷିତଂ ମଧୁ ଵାନରୈଃ
ଆର୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶୂର ବାନର ଦଧିମୁଖ ଆସି କହିଛି ଯେ, ଅଙ୍ଗଦ ଓ ତାଙ୍କ ସହଯୋଗୀ ବାନରମାନେ ମଧୁବନର ସମସ୍ତ ମଧୁ ଖାଇଦେଇଛନ୍ତି।
ନୈଷାମକୃତକାର୍ଯାଣାମୀଦୃଶଃ ସ୍ଯାଦ୍ ଵ୍ଯତିକ୍ରମଃ। ଵନଂ ଯଦଭିପନ୍ନାସ୍ତେ ସାଧିତଂ କର୍ମ ତଦ୍ ଧ୍ରୁଵମ୍
ଯେଉଁମାନେ ନିଜ କାମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିନାହାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏପରି ଅନୁଚିତ କାମ ହେବ ନାହିଁ। ସେମାନେ ବନକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି ଯେପରି, ନିଶ୍ଚିତ ତାଙ୍କର କାମ ସଫଳ ହୋଇଛି।
ଵାରଯନ୍ତୋ ଭୃଶଂ ପ୍ରାପ୍ତାଃ ପାଲା ଜାନୁଭିରାହତାଃ। ତଥା ନ ଗଣିତଶ୍ଚାଯଂ କପିର୍ଦଧିମୁଖୋ ବଲୀ
ଯେଉଁ ପାଳାମାନେ ବନକୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ଗୁଡ଼ାଗୁଡ଼ିରେ ଆଘାତ ହୋଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦଧିମୁଖ ବାନରକୁ ମଧ୍ୟ ଗଣନା କରାଯାଇନାହିଁ।
ପତିର୍ମମ ଵନସ୍ଯାଯମସ୍ମାଭିଃ ସ୍ଥାପିତଃ ସ୍ଵଯମ୍। ଦୃଷ୍ଟା ଦେଵୀ ନ ସଂଦେହୋ ନ ଚାନ୍ଯେନ ହନୂମତା
ଏହି ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଆମେ ନିଜେ ମୋ ବନର ରକ୍ଷକ ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ କରିଥିଲୁ। ଦେବୀକୁ ଦେଖାଯାଇଛି, ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ, ଏବଂ ଏହି କାମ କୌଣସି ଅନ୍ୟ ନୁହେଁ, ହନୁମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା।
ନ ହ୍ଯନ୍ଯଃ ସାଧନେ ହେତୁଃ କର୍ମଣୋଽସ୍ଯ ହନୂମତଃ। କାର୍ଯସିଦ୍ଧିର୍ହନୁମତି ମତିଶ୍ଚ ହରିପୁଙ୍ଗଵେ
ହନୁମାନଙ୍କ କାମ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ। କାମର ସଫଳତା ହନୁମାନଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ, ଏବଂ ବାନରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ସର୍ବୋପରି।
ଵ୍ଯଵସାଯଶ୍ଚ ଵୀର୍ଯଂ ଚ ଶ୍ରୁତଂ ଚାପି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍। ଜାମ୍ବଵାନ୍ ଯତ୍ର ନେତା ସ୍ଯାଦଙ୍ଗଦଶ୍ଚ ମହାବଲଃ
ଯେଉଁଠାରେ ଜାମ୍ବବାନ ନେତୃତ୍ୱ କରନ୍ତି ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅଙ୍ଗଦ ଅଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ, ପ୍ରବଳ ଶକ୍ତି ଏବଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଖ୍ୟାତି ରହିଥାଏ।
ହନୂମାଂଶ୍ଚାପ୍ଯଧିଷ୍ଠାତା ନ ତତ୍ର ଗତିରନ୍ଯଥା। ଅଙ୍ଗଦପ୍ରମୁଖୈର୍ଵୀରୈର୍ହତଂ ମଧୁଵନଂ କିଲ
ହନୁମାନ ନିଜେ ସେଠାରେ ଦେଖାଶୁଣା କରୁଥିଲେ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ଥିଲା ନାହିଁ। ଅଙ୍ଗଦ ଓ ତାଙ୍କ ସହଯୋଗୀ ଶୂରମାନେ ମଧୁବନକୁ ନଶ୍ଟ କରିଦେଇଛନ୍ତି।
ଵିଚିତ୍ଯ ଦକ୍ଷିଣାମାଶାମାଗତୈର୍ହରିପୁଙ୍ଗଵୈଃ। ଆଗତୈଶ୍ଚାପ୍ରଧୃଷ୍ଯଂ ତଦ୍ଧତଂ ମଧୁଵନଂ ହି ତୈଃ
ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗ ଖୋଜି ଆସିଥିବା ବାନରମାନେ ଫେରି ଆସି, ଯେଉଁ ମଧୁବନକୁ କେହି ଅପମାନ କରିପାରୁନଥିଲେ, ସେଠିକୁ ନଶ୍ଟ କରିଦେଇଛନ୍ତି।
ଧର୍ଷିତଂ ଚ ଵନଂ କୃତ୍ସ୍ନମୁପଯୁକ୍ତଂ ତୁ ଵାନରୈଃ। ପାତିତା ଵନପାଲାସ୍ତେ ତଦା ଜାନୁଭିରାହତାଃ
ସମସ୍ତ ବନକୁ ବାନରମାନେ ଉପଭୋଗ କରି ଅପମାନ କରିଛନ୍ତି, ବନର ରକ୍ଷକମାନେ ସେତେବେଳେ ଗୁଡ଼ାଗୁଡ଼ିରେ ଆଘାତ ହୋଇ ପଡ଼ିଗଲେ।