ମଦାନ୍ଧୋ ନ କୃପାଂ ଚକ୍ରେ ଆର୍ଯକୋଽଯଂ ମମେତି ସଃ। ଅଥୈନଂ ନିଷ୍ପିପେଷାଶୁ ଵେଗେନ ଵସୁଧାତଲେ
ମତରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ, ସେ କୌଣସି ଦୟା କଲେନି, 'ଏହା ମୋର ବଡ଼' ଭାବି, ସେକ୍ଷଣାତି ଶକ୍ତିରେ ତାଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ପଟକିଦେଲେ।
ସ ଭଗ୍ନବାହୂରୁମୁଖୋ ଵିହ୍ଵଲଃ ଶୋଣିତୋକ୍ଷିତଃ। ପ୍ରମୁମୋହ ମହାଵୀରୋ ମୁହୂର୍ତଂ କପିକୁଞ୍ଜରଃ
ତାଙ୍କର ବାହୁ, ଉରୁ ଏବଂ ମୁହଁ ଭାଙ୍ଗିଯାଇ, ରକ୍ତରେ ଭିଜି, ସେ ଶୂର ବନରୁଆ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ, କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ଅଚେତନ ହୋଇପଡ଼ିଲେ।
ସ କଥଂଚିଦ୍ ଵିମୁକ୍ତସ୍ତୈର୍ଵାନରୈର୍ଵାନରର୍ଷଭଃ। ଉଵାଚୈକାନ୍ତମାଗତ୍ଯ ସ୍ଵାନ୍ ଭୃତ୍ଯାନ୍ ସମୁପାଗତାନ୍
ସେ ବନରୁଆମାନେ ଦ୍ୱାରା କିଛିପରି ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ସେ ବନରୁଆମାନେ ତାଙ୍କ ଚାକରମାନେ ଏକାଠି ହୋଇଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ନେଇ, ଗୋପନ ଭାବେ କଥା କହିଲେ।
ଏତାଗଚ୍ଛତ ଗଚ୍ଛାମୋ ଭର୍ତା ନୋ ଯତ୍ର ଵାନରଃ। ସୁଗ୍ରୀଵୋ ଵିପୁଲଗ୍ରୀଵଃ ସହ ରାମେଣ ତିଷ୍ଠତି
'ଆସ, ଚଳ, ଯେଉଁଠାରେ ଆମ ମାଲିକ ବନରୁଆ ସୁଗ୍ରୀବ, ବଡ଼ ଗଳା ଥିବା, ରାମଙ୍କ ସହିତ ଅଛନ୍ତି, ସେଠାକୁ ଯିବା।'
ସର୍ଵଂ ଚୈଵାଙ୍ଗଦେ ଦୋଷଂ ଶ୍ରାଵଯିଷ୍ଯାମ ପାର୍ଥିଵେ। ଅମର୍ଷୀ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଘାତଯିଷ୍ଯତି ଵାନରାନ୍
'ଅଙ୍ଗଦଙ୍କର ସମସ୍ତ ଦୋଷ ରାଜାଙ୍କୁ ଖବର କରିଦେବା; ସେ ଅସହିଷ୍ଣୁ ହୋଇ, ଏହି କଥା ଶୁଣିଲେ, ବନରୁଆମାନେକୁ ନଶ୍ଟ କରିଦେବେ।'
ଇଷ୍ଟଂ ମଧୁଵନଂ ହ୍ଯେତତ୍ ସୁଗ୍ରୀଵସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ। ପିତୃପୈତାମହଂ ଦିଵ୍ଯଂ ଦେଵୈରପି ଦୁରାସଦମ୍
'ଏହି ମଧୁବନ ବସ୍ତବରେ ମହାତ୍ମା ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କର, ପିତା ଓ ପିତାମହ ଠାରୁ ମିଳିଥିବା, ଦିବ୍ୟ ଏବଂ ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଅପ୍ରାପ୍ୟ।'
ସ ଵାନରାନିମାନ୍ ସର୍ଵାନ୍ ମଧୁଲୁବ୍ଧାନ୍ ଗତାଯୁଷଃ। ଘାତଯିଷ୍ଯତି ଦଣ୍ଡେନ ସୁଗ୍ରୀଵଃ ସସୁହୃଜ୍ଜନାନ୍
ସୁଗ୍ରୀବ ସମସ୍ତ ମଧୁର ଲୋଭରେ ପଡ଼ିଥିବା ଏହି ସମସ୍ତ ବାନରମାନେ ଓ ତାଙ୍କର ସହଯୋଗୀମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ପ୍ରାଣ ହରାଇଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡ ଦେଇ ଶାସନ କରିବେ।
ଵଧ୍ଯା ହ୍ଯେତେ ଦୁରାତ୍ମାନୋ ନୃପାଜ୍ଞାପରିପନ୍ଥିନଃ। ଅମର୍ଷପ୍ରଭଵୋ ରୋଷଃ ସଫଲୋ ମେ ଭଵିଷ୍ଯତି
ଏହି ଦୁଷ୍ଟମନ୍ତି ବାନରମାନେ ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିଛନ୍ତି, ଏମିତି ଲୋକମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ଯୋଗ୍ୟ। ମୋର ଅସହ୍ୟତାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ରୋଷ ଏବେ ଫଳିବ।
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ଦଧିମୁଖୋ ଵନପାଲାନ୍ ମହାବଲଃ। ଜଗାମ ସହସୋତ୍ପତ୍ଯ ଵନପାଲୈଃ ସମନ୍ଵିତଃ
ଏପରି କହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦଧିମୁଖ ବନରକ୍ଷକମାନେ ସହିତ ଦ୍ରୁତ ଚାଲିଗଲେ।
ନିମେଷାନ୍ତରମାତ୍ରେଣ ସ ହି ପ୍ରାପ୍ତୋ ଵନାଲଯଃ। ସହସ୍ରାଂଶୁସୁତୋ ଧୀମାନ୍ ସୁଗ୍ରୀଵୋ ଯତ୍ର ଵାନରଃ
କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟରେ, ସେ ପ୍ରଜ୍ଞାଶାଳୀ, ହଜାର ରଶ୍ମିର ପୁତ୍ର, ସୁଗ୍ରୀବ ବସିଥିବା ବନ ଗୃହକୁ ପହଞ୍ଚିଗଲେ।
ରାମଂ ଚ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ଚୈଵ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସୁଗ୍ରୀଵମେଵ ଚ। ସମପ୍ରତିଷ୍ଠାଂ ଜଗତୀମାକାଶାନ୍ନିପପାତ ହ
ସେ ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଦେଖି, ଆକାଶରୁ ସମତଳ ଭୂମିରେ ଅବତରିଲେ।
ସ ନିପତ୍ଯ ମହାଵୀରଃ ସର୍ଵୈସ୍ତୈଃ ପରିଵାରିତଃ। ହରିର୍ଦଧିମୁଖଃ ପାଲୈଃ ପାଲାନାଂ ପରମେଶ୍ଵରଃ
ସେ ମହାବୀର ଦଧିମୁଖ, ସମସ୍ତ ରକ୍ଷକମାନେ ଦ୍ୱାରା ଘିରିଥିବା, ବନରକ୍ଷକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ।
ସ ଦୀନଵଦନୋ ଭୂତ୍ଵା କୃତ୍ଵା ଶିରସି ଚାଞ୍ଜଲିମ୍। ସୁଗ୍ରୀଵସ୍ଯାଶୁ ତୌ ମୂର୍ଧ୍ନା ଚରଣୌ ପ୍ରତ୍ଯପୀଡଯତ୍
ଦୁଃଖିତ ମୁହଁରେ, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ହାତ ଜୋଡି, ସେ ତୁରନ୍ତ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କର ପାଦ ମାଥାରେ ଲଗାଇ ପ୍ରଣାମ କଲେ।
thumb|ତ୍ରିଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡେ ତ୍ରିଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୫-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡର ତିରିଷଠିତମ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତତୋ ମୂର୍ଧ୍ନା ନିପତିତଂ ଵାନରଂ ଵାନରର୍ଷଭଃ। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵୈଵୋଦ୍ଵିଗ୍ନହୃଦଯୋ ଵାକ୍ଯମେତଦୁଵାଚ ହ
ତାପରେ, ପାଦ ତଳେ ପଡ଼ିଥିବା ବାନରକୁ ଦେଖି, ବାନରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅଶାନ୍ତ ହୃଦୟରେ, ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଉତ୍ତିଷ୍ଠୋତ୍ତିଷ୍ଠ କସ୍ମାତ୍ ତ୍ଵଂ ପାଦଯୋଃ ପତିତୋ ମମ। ଅଭଯଂ ତେ ପ୍ରଦାସ୍ଯାମି ସତ୍ଯମେଵାଭିଧୀଯତାମ୍
ଉଠ, ଉଠ! କାହିଁକି ତୁମେ ମୋ ପାଦ ତଳେ ପଡ଼ିଛ? ମୁଁ ତୁମକୁ ନିର୍ଭୟତା ଦେଉଛି—ସତ୍ୟ କହ, କଣ ଘଟିଛି।
କିଂ ସମ୍ଭ୍ରମାଦ୍ଧିତଂ କୃତ୍ସ୍ନଂ ବ୍ରୂହି ଯଦ୍ ଵକ୍ତୁମର୍ହସି। କଚ୍ଚିନ୍ମଧୁଵନେ ସ୍ଵସ୍ତି ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ଵାନର
ଭୟ ଛାଡ଼ି ସବୁ କଥା ସଠିକ୍ କହ, ଯେଉଁଠି ତୁମେ କହିବାକୁ ଚାହଁ। ମଧୁବନରେ ସବୁ ଠିକ୍ ଅଛି କି? ମୁଁ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ବାନର।
ସ ସମାଶ୍ଵାସିତସ୍ତେନ ସୁଗ୍ରୀଵେଣ ମହାତ୍ମନା। ଉତ୍ଥାଯ ସ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞୋ ଵାକ୍ଯଂ ଦଧିମୁଖୋଽବ୍ରଵୀତ୍
ମହାତ୍ମା ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆଶ୍ୱାସିତ ହୋଇ, ପ୍ରଜ୍ଞାଶାଳୀ ଦଧିମୁଖ ଉଠି ଏହି କଥା କହିଲେ।
ନୈଵର୍କ୍ଷରଜସା ରାଜନ୍ ନ ତ୍ଵଯା ନ ଚ ଵାଲିନା। ଵନଂ ନିସୃଷ୍ଟପୂର୍ଵଂ ତେ ନାଶିତଂ ତତ୍ତୁ ଵାନରୈଃ
ହେ ରାଜା, ଗଛର ଧୂଳି, ନ ତୁମେ, ନ ବାଲି, କେବେ ବନକୁ ନଷ୍ଟ କରିନଥିଲେ; ଏହି ବନ ବାନରମାନେ ଏବେ ଧ୍ୱଂସ କରିଛନ୍ତି।
ନ୍ଯଵାରଯମହଂ ସର୍ଵାନ୍ ସହୈଭିର୍ଵନଚାରିଭିଃ। ଅଚିନ୍ତଯିତ୍ଵା ମାଂ ହୃଷ୍ଟା ଭକ୍ଷଯନ୍ତି ପିବନ୍ତି ଚ
ମୁଁ ଏହି ସମସ୍ତ ବନବାସୀମାନେ ସହିତ ସେମାନେକୁ ବାଞ୍ଚିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲି, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ମୋତେ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ କରି ଆନନ୍ଦରେ ଖାଇଲେ ଓ ପିଇଲେ।
ଏଭିଃ ପ୍ରଧର୍ଷଣାଯାଂ ଚ ଵାରିତଂ ଵନପାଲକୈଃ। ମାମପ୍ଯଚିନ୍ତଯନ୍ ଦେଵ ଭକ୍ଷଯନ୍ତି ଵନୌକସଃ
ଏହି ବନରକ୍ଷକମାନେ ମନ୍ଦ କାର୍ଯ୍ୟ ବନ୍ଦ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ହେ ପ୍ରଭୁ, ବନବାସୀମାନେ ମୋତେ ମଧ୍ୟ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ କରି ଖାଇଯାଉଛନ୍ତି।
ଶିଷ୍ଟମତ୍ରାପଵିଧ୍ଯନ୍ତି ଭକ୍ଷଯନ୍ତି ତଥାପରେ। ନିଵାର୍ଯମାଣାସ୍ତେ ସର୍ଵେ ଭ୍ରୁକୁଟିଂ ଦର୍ଶଯନ୍ତି ହି
କିଛି ଲୋକ ଅବଶିଷ୍ଟ ଖାଦ୍ୟ ଫେଲିଦେଉଛନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ଇଚ୍ଛାମତେ ଖାଉଛନ୍ତି; ରୋକିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ସମସ୍ତେ ରୁଷ୍ଟ ହୋଇ ଭୃକୁଟି ଚିତାଉଛନ୍ତି।
ଇମେ ହି ସଂରବ୍ଧତରାସ୍ତଦା ତୈଃ ସମ୍ପ୍ରଧର୍ଷିତାଃ। ନିଵାର୍ଯନ୍ତେ ଵନାତ୍ ତସ୍ମାତ୍ କ୍ରୁଦ୍ଧୈର୍ଵାନରପୁଙ୍ଗଵୈଃ
ଯେଉଁମାନେ ବେଶି ରୁଷ୍ଟ ଥିଲେ, ସେମାନେ ରକ୍ଷକମାନେକୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ, ଏବଂ କ୍ରୋଧିତ ବାନରନାୟକମାନେ ବନରୁ ସେମାନେକୁ ହଟାଇଦେଲେ।
ତତସ୍ତୈର୍ବହୁଭିର୍ଵୀରୈର୍ଵାନରୈର୍ଵାନରର୍ଷଭାଃ। ସଂରକ୍ତନଯନୈଃ କ୍ରୋଧାଦ୍ଧରଯଃ ସମ୍ପ୍ରଧର୍ଷିତାଃ
ତାପରେ, ଅନେକ ଶୂର ବାନରମାନେ, ଯାହାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ରୋଷରେ ଲାଲ୍ ହୋଇଥିଲା, ସେମାନେ ବନରକ୍ଷକମାନେକୁ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ।
ପାଣିଭିର୍ନିହତାଃ କେଚିତ୍ କେଚିଜ୍ଜାନୁଭିରାହତାଃ। ପ୍ରକୃଷ୍ଟାଶ୍ଚ ତଦା କାମଂ ଦେଵମାର୍ଗଂ ଚ ଦର୍ଶିତାଃ
କିଛିଙ୍କୁ ହାତରେ ମାରାଯାଇଛି, କିଛିଙ୍କୁ ଗୁଡ଼ାଗୁଡ଼ିରେ ଆଘାତ ହୋଇଛି, ଆଉ କିଛିଙ୍କୁ ଚାହିଁଲେ ଟାଣି ନେଇଯାଇଛି, ତାଙ୍କୁ ଦେବତାଙ୍କ ପଥ ଦେଖାଇଦେଇଛନ୍ତି।
ଏଵମେତେ ହତାଃ ଶୂରାସ୍ତ୍ଵଯି ତିଷ୍ଠତି ଭର୍ତରି। କୃତ୍ସ୍ନଂ ମଧୁଵନଂ ଚୈଵ ପ୍ରକାମଂ ତୈଶ୍ଚ ଭକ୍ଷ୍ଯତେ
ମହାରାଜ, ଆପଣ ଥିବା ସମୟରେ ଏହି ସବୁ ଶୂର ବାନର ମାରାଯାଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ମଧୁବନକୁ ସେମାନେ ଇଚ୍ଛାମତେ ଭୋଗ କରୁଛନ୍ତି।
ଏଵଂ ଵିଜ୍ଞାପ୍ଯମାନଂ ତଂ ସୁଗ୍ରୀଵଂ ଵାନରର୍ଷଭମ୍। ଅପୃଚ୍ଛତ୍ ତଂ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ପରଵୀରହା
ଏପରି ଭାବରେ ଦଧିମୁଖ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ସୂଚନା ଦେଉଥିବାବେଳେ, ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ ଏବଂ ଶତ୍ରୁମାର ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ।
କିମଯଂ ଵାନରୋ ରାଜନ୍ ଵନପଃ ପ୍ରତ୍ଯୁପସ୍ଥିତଃ। କିଂ ଚାର୍ଥମଭିନିର୍ଦିଶ୍ଯ ଦୁଃଖିତୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍
ହେ ରାଜା, ଏହି ବାନର ଜଙ୍ଗଲ ରକ୍ଷକ କାହିଁକି ଏଠାକୁ ଆସିଛି? ଏବଂ କେଉଁ ଦୁଃଖରେ ଏହି ଭାବରେ କଥା କହିଲା?
ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ସୁଗ୍ରୀଵୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ମହାତ୍ମନା। ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚେଦଂ ଵାକ୍ଯଂ ଵାକ୍ଯଵିଶାରଦଃ
ଏଭଳି ମହାତ୍ମା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ବାକ୍ୟରେ ପାରଙ୍ଗତ ସୁଗ୍ରୀବ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଏହିପରି କହିଲେ:
ଆର୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସମ୍ପ୍ରାହ ଵୀରୋ ଦଧିମୁଖଃ କପିଃ। ଅଙ୍ଗଦପ୍ରମୁଖୈର୍ଵୀରୈର୍ଭକ୍ଷିତଂ ମଧୁ ଵାନରୈଃ
ଆର୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶୂର ବାନର ଦଧିମୁଖ ଆସି କହିଛି ଯେ, ଅଙ୍ଗଦ ଓ ତାଙ୍କ ସହଯୋଗୀ ବାନରମାନେ ମଧୁବନର ସମସ୍ତ ମଧୁ ଖାଇଦେଇଛନ୍ତି।