ହରଯୋ ମଧୁନା ମତ୍ତାଃ କେଚିତ୍ ସୁପ୍ତା ମହୀତଲେ। ଧୃଷ୍ଟାଃ କେଚିଦ୍ଧସନ୍ତ୍ଯନ୍ଯେ କେଚିତ୍ କୁର୍ଵନ୍ତି ଚେତରତ୍
କିଛି ବନରୁଆ ମଧୁ ପିଇ ମତାଳ ହୋଇ ଭୂମିରେ ଶୁଇ ପଡ଼ିଥିଲେ, କିଛି ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସରେ ହସୁଥିଲେ, ଆଉ କିଛି ବିଭିନ୍ନ କାମ କରୁଥିଲେ।
କୃତ୍ଵା କେଚିଦ୍ ଵଦନ୍ତ୍ଯନ୍ଯେ କେଚିଦ୍ ବୁଧ୍ଯନ୍ତି ଚେତରତ୍। ଯେଽପ୍ଯତ୍ର ମଧୁପାଲାଃ ସ୍ଯୁଃ ପ୍ରେଷ୍ଯା ଦଧିମୁଖସ୍ଯ ତୁ
କିଛି ମନ୍ଦ୍ରିଲେ ପରେ କଥା କହୁଥିଲେ, କିଛି ଜଣେ ଜାଗିଉଠୁଥିଲେ; ଏଠାରେ ଯେଉଁମାନେ ମଧୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ସେମାନେ ଦଧିମୁଖଙ୍କର ଚାକର ଥିଲେ—
ତେଽପି ତୈର୍ଵାନରୈର୍ଭୀମୈଃ ପ୍ରତିଷିଦ୍ଧା ଦିଶୋ ଗତାଃ। ଜାନୁଭିଶ୍ଚ ପ୍ରଘୃଷ୍ଟାଶ୍ଚ ଦେଵମାର୍ଗଂ ଚ ଦର୍ଶିତାଃ
ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଭୟଙ୍କର ବନରୁଆମାନେ ଦ୍ୱାରା ତାଡ଼ି ଦିଆଯାଇ, ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ପଳାଇଗଲେ, ସେମାନଙ୍କ ଗୁଡ଼ା ଘସିଗଲା, ଏବଂ ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗପଥ ଦେଖାଯାଇଲେ।
ଅବ୍ରୁଵନ୍ ପରମୋଦ୍ଵିଗ୍ନା ଗତ୍ଵା ଦଧିମୁଖଂ ଵଚଃ। ହନୂମତା ଦତ୍ତଵରୈର୍ହତଂ ମଧୁଵନଂ ବଲାତ୍। ଵଯଂ ଚ ଜାନୁଭିର୍ଘୃଷ୍ଟା ଦେଵମାର୍ଗଂ ଚ ଦର୍ଶିତାଃ
ସେମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଦଧିମୁଖଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ କହିଲେ, 'ହନୁମାନ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଗ୍ରହ ପାଇଥିବା ବନରୁଆମାନେ ଜୋରଦରିରେ ମଧୁବନକୁ ଉଜାଡ଼ିଦେଲେ; ଆମେ ଗୁଡ଼ା ଘସିଗଲୁ ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗପଥ ଦେଖାଯାଇଲୁ।'
ତଦା ଦଧିମୁଖଃ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଵନପସ୍ତତ୍ର ଵାନରଃ। ହତଂ ମଧୁଵନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସାନ୍ତ୍ଵଯାମାସ ତାନ୍ ହରୀନ୍
ତାପରେ ବନରୁଆ ଦଧିମୁଖ, ମଧୁବନ ନଷ୍ଟ ହେବା କଥା ଶୁଣି, କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ଏବଂ ସେଇ ବନରୁଆମାନେକୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ।
ଏତାଗଚ୍ଛତ ଗଚ୍ଛାମୋ ଵାନରାନତିଦର୍ପିତାନ୍। ବଲେନାଵାରଯିଷ୍ଯାମି ପ୍ରଭୁଞ୍ଜାନାନ୍ ମଧୂତ୍ତମମ୍
'ଆସ, ଚଳ, ଆମେ ଯିବା। ଯେଉଁ ବନରୁଆମାନେ ଅତି ଅହଂକାରୀ ହୋଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଧୁ ଉପଭୋଗ କରୁଛନ୍ତି, ସେମାନେକୁ ଶକ୍ତିବଳେ ରୋକିବି।'
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଦଧିମୁଖସ୍ଯେଦଂ ଵଚନଂ ଵାନରର୍ଷଭାଃ। ପୁନର୍ଵୀରା ମଧୁଵନଂ ତେନୈଵ ସହିତା ଯଯୁଃ
ଦଧିମୁଖଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ବନରୁଆମାନେ ତାଙ୍କ ସହିତ ପୁଣିଥରେ ମଧୁବନକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ମଧ୍ଯେ ଚୈଷାଂ ଦଧିମୁଖଃ ସୁପ୍ରଗୃହ୍ଯ ମହାତରୁମ୍। ସମଭ୍ଯଧାଵନ୍ ଵେଗେନ ସର୍ଵେ ତେ ଚ ପ୍ଲଵଂଗମାଃ
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦଧିମୁଖ ଏକ ବଡ଼ ଗଛ ଭଲଭାବେ ଧରି, ବେଗରେ ଆଗକୁ ଦୌଡ଼ିଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ବନରୁଆ ତାଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଲେ।
ତେ ଶିଲାଃ ପାଦପାଂଶ୍ଚୈଵ ପାଷାଣାନପି ଵାନରାଃ। ଗୃହୀତ୍ଵାଭ୍ଯାଗମନ୍ କ୍ରୁଦ୍ଧା ଯତ୍ର ତେ କପିକୁଞ୍ଜରାଃ
ସେ ବନରୁଆମାନେ ପାଥର, ଗଛ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୃଢ଼ ଜିନିଷ ଧରି, କ୍ରୋଧରେ ସେଠାରେ ଥିବା ହାତୀ ପରି ବଡ଼ ବନରୁଆମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ଥିଲେ, ସେଠାକୁ ଆସିଲେ।
ବଲାନ୍ନିଵାରଯନ୍ତଶ୍ଚ ଆସେଦୁର୍ହରଯୋ ହରୀନ୍। ସଂଦଷ୍ଟୌଷ୍ଠପୁଟାଃ କ୍ରୁଦ୍ଧା ଭର୍ତ୍ସଯନ୍ତୋ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ
ସେମାନେ ଶକ୍ତିବଳେ ବନରୁଆମାନେକୁ ରୋକିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରି, ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, କ୍ରୋଧରେ ଠୋଠ କଟି, ବାରମ୍ବାର ଧମକ ଦେଉଥିଲେ।
ଅଥ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦଧିମୁଖଂ କ୍ରୁଦ୍ଧଂ ଵାନରପୁଙ୍ଗଵାଃ। ଅଭ୍ଯଧାଵନ୍ତ ଵେଗେନ ହନୁମତ୍ପ୍ରମୁଖାସ୍ତଦା
ତାପରେ, ଦଧିମୁଖଙ୍କୁ କ୍ରୋଧିତ ଦେଖି, ହନୁମାନଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବନରୁଆମାନେ ବେଗରେ ଆଗକୁ ଦୌଡ଼ିଲେ।
ସଵୃକ୍ଷଂ ତଂ ମହାବାହୁମାପତନ୍ତଂ ମହାବଲମ୍। ଵେଗଵନ୍ତଂ ଵିଜଗ୍ରାହ ବାହୁଭ୍ଯାଂ କୁପିତୋଽଙ୍ଗଦଃ
ତାପରେ, ଅଙ୍ଗଦ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ଏହି ବଡ଼ ବାହୁଶାଳୀ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଗଛ ଧରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଦୁଇହାତରେ ଧରି ଧରିଲେ।
ମଦାନ୍ଧୋ ନ କୃପାଂ ଚକ୍ରେ ଆର୍ଯକୋଽଯଂ ମମେତି ସଃ। ଅଥୈନଂ ନିଷ୍ପିପେଷାଶୁ ଵେଗେନ ଵସୁଧାତଲେ
ମତରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ, ସେ କୌଣସି ଦୟା କଲେନି, 'ଏହା ମୋର ବଡ଼' ଭାବି, ସେକ୍ଷଣାତି ଶକ୍ତିରେ ତାଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ପଟକିଦେଲେ।
ସ ଭଗ୍ନବାହୂରୁମୁଖୋ ଵିହ୍ଵଲଃ ଶୋଣିତୋକ୍ଷିତଃ। ପ୍ରମୁମୋହ ମହାଵୀରୋ ମୁହୂର୍ତଂ କପିକୁଞ୍ଜରଃ
ତାଙ୍କର ବାହୁ, ଉରୁ ଏବଂ ମୁହଁ ଭାଙ୍ଗିଯାଇ, ରକ୍ତରେ ଭିଜି, ସେ ଶୂର ବନରୁଆ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ, କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ଅଚେତନ ହୋଇପଡ଼ିଲେ।
ସ କଥଂଚିଦ୍ ଵିମୁକ୍ତସ୍ତୈର୍ଵାନରୈର୍ଵାନରର୍ଷଭଃ। ଉଵାଚୈକାନ୍ତମାଗତ୍ଯ ସ୍ଵାନ୍ ଭୃତ୍ଯାନ୍ ସମୁପାଗତାନ୍
ସେ ବନରୁଆମାନେ ଦ୍ୱାରା କିଛିପରି ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ସେ ବନରୁଆମାନେ ତାଙ୍କ ଚାକରମାନେ ଏକାଠି ହୋଇଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ନେଇ, ଗୋପନ ଭାବେ କଥା କହିଲେ।
ଏତାଗଚ୍ଛତ ଗଚ୍ଛାମୋ ଭର୍ତା ନୋ ଯତ୍ର ଵାନରଃ। ସୁଗ୍ରୀଵୋ ଵିପୁଲଗ୍ରୀଵଃ ସହ ରାମେଣ ତିଷ୍ଠତି
'ଆସ, ଚଳ, ଯେଉଁଠାରେ ଆମ ମାଲିକ ବନରୁଆ ସୁଗ୍ରୀବ, ବଡ଼ ଗଳା ଥିବା, ରାମଙ୍କ ସହିତ ଅଛନ୍ତି, ସେଠାକୁ ଯିବା।'
ସର୍ଵଂ ଚୈଵାଙ୍ଗଦେ ଦୋଷଂ ଶ୍ରାଵଯିଷ୍ଯାମ ପାର୍ଥିଵେ। ଅମର୍ଷୀ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଘାତଯିଷ୍ଯତି ଵାନରାନ୍
'ଅଙ୍ଗଦଙ୍କର ସମସ୍ତ ଦୋଷ ରାଜାଙ୍କୁ ଖବର କରିଦେବା; ସେ ଅସହିଷ୍ଣୁ ହୋଇ, ଏହି କଥା ଶୁଣିଲେ, ବନରୁଆମାନେକୁ ନଶ୍ଟ କରିଦେବେ।'
ଇଷ୍ଟଂ ମଧୁଵନଂ ହ୍ଯେତତ୍ ସୁଗ୍ରୀଵସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ। ପିତୃପୈତାମହଂ ଦିଵ୍ଯଂ ଦେଵୈରପି ଦୁରାସଦମ୍
'ଏହି ମଧୁବନ ବସ୍ତବରେ ମହାତ୍ମା ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କର, ପିତା ଓ ପିତାମହ ଠାରୁ ମିଳିଥିବା, ଦିବ୍ୟ ଏବଂ ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଅପ୍ରାପ୍ୟ।'
ସ ଵାନରାନିମାନ୍ ସର୍ଵାନ୍ ମଧୁଲୁବ୍ଧାନ୍ ଗତାଯୁଷଃ। ଘାତଯିଷ୍ଯତି ଦଣ୍ଡେନ ସୁଗ୍ରୀଵଃ ସସୁହୃଜ୍ଜନାନ୍
ସୁଗ୍ରୀବ ସମସ୍ତ ମଧୁର ଲୋଭରେ ପଡ଼ିଥିବା ଏହି ସମସ୍ତ ବାନରମାନେ ଓ ତାଙ୍କର ସହଯୋଗୀମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ପ୍ରାଣ ହରାଇଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡ ଦେଇ ଶାସନ କରିବେ।
ଵଧ୍ଯା ହ୍ଯେତେ ଦୁରାତ୍ମାନୋ ନୃପାଜ୍ଞାପରିପନ୍ଥିନଃ। ଅମର୍ଷପ୍ରଭଵୋ ରୋଷଃ ସଫଲୋ ମେ ଭଵିଷ୍ଯତି
ଏହି ଦୁଷ୍ଟମନ୍ତି ବାନରମାନେ ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିଛନ୍ତି, ଏମିତି ଲୋକମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ଯୋଗ୍ୟ। ମୋର ଅସହ୍ୟତାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ରୋଷ ଏବେ ଫଳିବ।
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ଦଧିମୁଖୋ ଵନପାଲାନ୍ ମହାବଲଃ। ଜଗାମ ସହସୋତ୍ପତ୍ଯ ଵନପାଲୈଃ ସମନ୍ଵିତଃ
ଏପରି କହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦଧିମୁଖ ବନରକ୍ଷକମାନେ ସହିତ ଦ୍ରୁତ ଚାଲିଗଲେ।
ନିମେଷାନ୍ତରମାତ୍ରେଣ ସ ହି ପ୍ରାପ୍ତୋ ଵନାଲଯଃ। ସହସ୍ରାଂଶୁସୁତୋ ଧୀମାନ୍ ସୁଗ୍ରୀଵୋ ଯତ୍ର ଵାନରଃ
କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟରେ, ସେ ପ୍ରଜ୍ଞାଶାଳୀ, ହଜାର ରଶ୍ମିର ପୁତ୍ର, ସୁଗ୍ରୀବ ବସିଥିବା ବନ ଗୃହକୁ ପହଞ୍ଚିଗଲେ।
ରାମଂ ଚ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ଚୈଵ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସୁଗ୍ରୀଵମେଵ ଚ। ସମପ୍ରତିଷ୍ଠାଂ ଜଗତୀମାକାଶାନ୍ନିପପାତ ହ
ସେ ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଦେଖି, ଆକାଶରୁ ସମତଳ ଭୂମିରେ ଅବତରିଲେ।
ସ ନିପତ୍ଯ ମହାଵୀରଃ ସର୍ଵୈସ୍ତୈଃ ପରିଵାରିତଃ। ହରିର୍ଦଧିମୁଖଃ ପାଲୈଃ ପାଲାନାଂ ପରମେଶ୍ଵରଃ
ସେ ମହାବୀର ଦଧିମୁଖ, ସମସ୍ତ ରକ୍ଷକମାନେ ଦ୍ୱାରା ଘିରିଥିବା, ବନରକ୍ଷକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ।
ସ ଦୀନଵଦନୋ ଭୂତ୍ଵା କୃତ୍ଵା ଶିରସି ଚାଞ୍ଜଲିମ୍। ସୁଗ୍ରୀଵସ୍ଯାଶୁ ତୌ ମୂର୍ଧ୍ନା ଚରଣୌ ପ୍ରତ୍ଯପୀଡଯତ୍
ଦୁଃଖିତ ମୁହଁରେ, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ହାତ ଜୋଡି, ସେ ତୁରନ୍ତ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କର ପାଦ ମାଥାରେ ଲଗାଇ ପ୍ରଣାମ କଲେ।
thumb|ତ୍ରିଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡେ ତ୍ରିଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୫-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡର ତିରିଷଠିତମ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତତୋ ମୂର୍ଧ୍ନା ନିପତିତଂ ଵାନରଂ ଵାନରର୍ଷଭଃ। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵୈଵୋଦ୍ଵିଗ୍ନହୃଦଯୋ ଵାକ୍ଯମେତଦୁଵାଚ ହ
ତାପରେ, ପାଦ ତଳେ ପଡ଼ିଥିବା ବାନରକୁ ଦେଖି, ବାନରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅଶାନ୍ତ ହୃଦୟରେ, ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଉତ୍ତିଷ୍ଠୋତ୍ତିଷ୍ଠ କସ୍ମାତ୍ ତ୍ଵଂ ପାଦଯୋଃ ପତିତୋ ମମ। ଅଭଯଂ ତେ ପ୍ରଦାସ୍ଯାମି ସତ୍ଯମେଵାଭିଧୀଯତାମ୍
ଉଠ, ଉଠ! କାହିଁକି ତୁମେ ମୋ ପାଦ ତଳେ ପଡ଼ିଛ? ମୁଁ ତୁମକୁ ନିର୍ଭୟତା ଦେଉଛି—ସତ୍ୟ କହ, କଣ ଘଟିଛି।
କିଂ ସମ୍ଭ୍ରମାଦ୍ଧିତଂ କୃତ୍ସ୍ନଂ ବ୍ରୂହି ଯଦ୍ ଵକ୍ତୁମର୍ହସି। କଚ୍ଚିନ୍ମଧୁଵନେ ସ୍ଵସ୍ତି ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ଵାନର
ଭୟ ଛାଡ଼ି ସବୁ କଥା ସଠିକ୍ କହ, ଯେଉଁଠି ତୁମେ କହିବାକୁ ଚାହଁ। ମଧୁବନରେ ସବୁ ଠିକ୍ ଅଛି କି? ମୁଁ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ବାନର।
ସ ସମାଶ୍ଵାସିତସ୍ତେନ ସୁଗ୍ରୀଵେଣ ମହାତ୍ମନା। ଉତ୍ଥାଯ ସ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞୋ ଵାକ୍ଯଂ ଦଧିମୁଖୋଽବ୍ରଵୀତ୍
ମହାତ୍ମା ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆଶ୍ୱାସିତ ହୋଇ, ପ୍ରଜ୍ଞାଶାଳୀ ଦଧିମୁଖ ଉଠି ଏହି କଥା କହିଲେ।