ତୁଦନ୍ତମନ୍ଯଃ ପ୍ରଣଦନ୍ନୁପୈତି ସମାକୁଲଂ ତତ୍ କପିସୈନ୍ଯମାସୀତ୍। ନ ଚାତ୍ର କଶ୍ଚିନ୍ନ ବଭୂଵ ମତ୍ତୋ ନ ଚାତ୍ର କଶ୍ଚିନ୍ନ ବଭୂଵ ଦୃପ୍ତଃ
ଅନ୍ୟେ ମାରି ଓ ଗଜ୍ଜନ କରି ଆସୁଛନ୍ତି; ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବାନର ସେନା ଅତି ଅସ୍ଥିର ହେଇଯାଇଥିଲା। ସେଠାରେ କେହି ମଦମସ୍ତ ନଥିଲେ ନାହିଁ, ଏବଂ କେହି ଅଭିମାନୀ ନଥିଲେ ନାହିଁ।
ତତୋ ଵନଂ ତତ୍ ପରିଭକ୍ଷ୍ଯମାଣଂ ଦ୍ରୁମାଂଶ୍ଚ ଵିଧ୍ଵଂସିତପତ୍ରପୁଷ୍ପାନ୍। ସମୀକ୍ଷ୍ଯ କୋପାଦ୍ ଦଧିଵକ୍ତ୍ରନାମା ନିଵାରଯାମାସ କପିଃ କପୀଂସ୍ତାନ୍
ତାପରେ ଦେଖିଲେ ଯେ ଅରଣ୍ୟ ଭୋଗ କରାଯାଉଛି ଏବଂ ଗଛମାନଙ୍କ ପତ୍ର ଓ ଫୁଲ ଧ୍ୱଂସ ହେଉଛି, ଦଧିମୁଖ ନାମକ ବାନର କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ସେଇ ବାନରମାନେକୁ ରୋକିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ସ ତୈଃ ପ୍ରଵୃଦ୍ଧୈଃ ପରିଭର୍ତ୍ସ୍ଯମାନୋ ଵନସ୍ଯ ଗୋପ୍ତା ହରିଵୃଦ୍ଧଵୀରଃ। ଚକାର ଭୂଯୋ ମତିମୁଗ୍ରତେଜା ଵନସ୍ଯ ରକ୍ଷାଂ ପ୍ରତି ଵାନରେଭ୍ଯଃ
ସେଇ ଅତିଶୟ ଉତ୍ସାହିତ ବାନରମାନେ ଦ୍ୱାରା ଅପମାନିତ ହେଉଥିବା, ଅତିବୀର ଓ ଜୀର୍ଣ୍ଣ ବନରକ୍ଷକ ଦଧିମୁଖ, ବନକୁ ବାନରମାନଙ୍କୁ ରୁଖିବା ପାଇଁ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ।
ଉଵାଚ କାଂଶ୍ଚିତ୍ ପରୁଷାଣ୍ଯଭୀତ- ମସକ୍ତମନ୍ଯାଂଶ୍ଚ ତଲୈର୍ଜଘାନ। ସମେତ୍ଯ କୈଶ୍ଚିତ୍ କଲହଂ ଚକାର ତଥୈଵ ସାମ୍ନୋପଜଗାମ କାଂଶ୍ଚିତ୍
ସେ କେତେକଙ୍କୁ କଠୋର କଥା କହିଲେ, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ତାଳି ମାରିଲେ, କେତେକଙ୍କ ସହିତ ବିବାଦ କଲେ, ଏବଂ କେତେକଙ୍କୁ ମିଳି ଶାନ୍ତି ଦେଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ।
ସ ତୈର୍ମଦାଦପ୍ରତିଵାର୍ଯଵେଗୈ- ର୍ବଲାଚ୍ଚ ତେନ ପ୍ରତିଵାର୍ଯମାଣୈଃ। ପ୍ରଧର୍ଷଣେ ତ୍ଯକ୍ତଭଯୈଃ ସମେତ୍ଯ ପ୍ରକୃଷ୍ଯତେ ଚାପ୍ଯନଵେକ୍ଷ୍ଯ ଦୋଷମ୍
ସେ ମଦମସ୍ତ ବାନରମାନଙ୍କ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଶକ୍ତି ଓ ତୀବ୍ରତା ଦ୍ୱାରା ଅତିକ୍ରମିତ ହେଲେ, ଭୟ ଛାଡ଼ି ଆସିଥିବା ବାନରମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦୋଷ ନ ଦେଖି ଟାଣି ନେଲେ।
ନଖୈସ୍ତୁଦନ୍ତୋ ଦଶନୈର୍ଦଶନ୍ତ- ସ୍ତଲୈଶ୍ଚ ପାଦୈଶ୍ଚ ସମାପଯନ୍ତଃ। ମଦାତ୍ କପିଂ ତେ କପଯଃ ସମନ୍ତା- ନ୍ମହାଵନଂ ନିର୍ଵିଷଯଂ ଚ ଚକ୍ରୁଃ
ସେଇ ବାନରମାନେ ନଖ ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ, ଦାନ୍ତରେ କଟା, ତାଳି ଓ ପାଦ ଦ୍ୱାରା ମାରି, ମଦରେ ମସ୍ତ ହୋଇ ଦଧିମୁଖଙ୍କୁ ଚାରିପଟେ ଘେରି ରଖିଲେ ଏବଂ ବଡ଼ ବନକୁ ଉପଭୋଗ ଯୋଗ୍ୟ ନ ରଖିଲେ।
thumb|ଦ୍ଵିଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡେ ଦ୍ଵିଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୫-
ଏହି ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡର ବାଉଣ୍ଠିଏ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତାନୁଵାଚ ହରିଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ହନୂମାନ୍ ଵାନରର୍ଷଭଃ। ଅଵ୍ଯଗ୍ରମନସୋ ଯୂଯଂ ମଧୁ ସେଵତ ଵାନରାଃ
ହନୁମାନ୍, ବାନରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, କହିଲେ: 'ତୁମେ ମନକୁ ଶାନ୍ତ ରଖି ମଧୁ ଉପଭୋଗ କର, ବାନରମାନେ।'
ଅହମାଵର୍ଜଯିଷ୍ଯାମି ଯୁଷ୍ମାକଂ ପରିପନ୍ଥିନଃ। ଶ୍ରୁତ୍ଵା ହନୂମତୋ ଵାକ୍ଯଂ ହରୀଣାଂ ପ୍ରଵରୋଽଙ୍ଗଦଃ
'ମୁଁ ତୁମର ବାଧାକୁ ଦୂର କରିଦେବି,' ବୋଲି ହନୁମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ବାନରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଅଙ୍ଗଦ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ପ୍ରସନ୍ନାତ୍ମା ପିବନ୍ତୁ ହରଯୋ ମଧୁ। ଅଵଶ୍ଯଂ କୃତକାର୍ଯସ୍ଯ ଵାକ୍ଯଂ ହନୁମତୋ ମଯା
ସେ ଖୁସି ହୃଦୟରେ କହିଲେ, 'ବାନରମାନେ ମଧୁ ପିଉନ୍ତୁ। ନିଶ୍ଚୟ, ହନୁମାନ୍ ଯେଉଁ କଥା କହିଛନ୍ତି, ତାହା ମୁଁ ମାନିବା ଦରକାର, କାରଣ ସେ କାମ ସଫଳ କରିଛନ୍ତି।'
ଅକାର୍ଯମପି କର୍ତଵ୍ଯଂ କିମଙ୍ଗଂ ପୁନରୀଦୃଶମ୍। ଅଙ୍ଗଦସ୍ଯ ମୁଖାଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ଵାନରର୍ଷଭାଃ
'ଅନୁଚିତ କାମ ମଧ୍ୟ କରିବା ଦରକାର, ତେବେ ଏପରି କାମ ତ କହିବା ଅଧିକ।' ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ମୁଖରୁ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ବାନରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନମାନେ...
ସାଧୁ ସାଧ୍ଵିତି ସଂହୃଷ୍ଟା ଵାନରାଃ ପ୍ରତ୍ଯପୂଜଯନ୍। ପୂଜଯିତ୍ଵାଙ୍ଗଦଂ ସର୍ଵେ ଵାନରା ଵାନରର୍ଷଭମ୍
ସମସ୍ତେ ଆନନ୍ଦରେ 'ଭଲ, ଭଲ' ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କଲେ। ସମସ୍ତେ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି, ବାନରମାନେ ବାନରମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନଙ୍କୁ ମାନ୍ୟ କଲେ।
ଜଗ୍ମୁର୍ମଧୁଵନଂ ଯତ୍ର ନଦୀଵେଗ ଇଵ ଦ୍ରୁମମ୍। ତେ ପ୍ରଵିଷ୍ଟା ମଧୁଵନଂ ପାଲାନାକ୍ରମ୍ଯ ଶକ୍ତିତଃ
ସେମାନେ ନଦୀର ଧାରା ଯେପରି ଗଛ ଦିଗକୁ ଯାଏ, ସେପରି ମଧୁବନକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ପାଳକମାନେକୁ ଅତିକ୍ରମ କଲେ।
ଅତିସର୍ଗାଚ୍ଚ ପଟଵୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଚ ମୈଥିଲୀମ୍। ପପୁଃ ସର୍ଵେ ମଧୁ ତଦା ରସଵତ୍ ଫଲମାଦଦୁଃ
ମୈଥିଲୀଙ୍କୁ ଦେଖି ଓ ଶୁଣି, ଅତି ଉତ୍ସାହରେ ସମସ୍ତେ ସେଠାରେ ମଧୁ ପିଲେ ଏବଂ ରସାଳ ଫଳ ନେଇଲେ।
ଉତ୍ପତ୍ଯ ଚ ତତଃ ସର୍ଵେ ଵନପାଲାନ୍ ସମାଗତାନ୍। ତେ ତାଡଯନ୍ତଃ ଶତଶଃ ସକ୍ତା ମଧୁଵନେ ତଦା
ତାପରେ ସମସ୍ତେ ଏକାଠି ହୋଇ ଉଠି, ମଧୁବନରେ ଥିବା ପାଳକମାନେକୁ ଶତେ ଶତେ ମାରିଲେ।
ମଧୂନି ଦ୍ରୋଣମାତ୍ରାଣି ବାହୁଭିଃ ପରିଗୃହ୍ଯ ତେ। ପିବନ୍ତି କପଯଃ କେଚିତ୍ ସଙ୍ଘଶସ୍ତତ୍ର ହୃଷ୍ଟଵତ୍
କେତେକ ବାନର ହାତରେ ଡୋଣା ଭରି ମଧୁ ଧରି, ଏକାଠି ହୋଇ ଆନନ୍ଦରେ ସେଠାରେ ମଧୁ ପିଲେ।
ଘ୍ନନ୍ତି ସ୍ମ ସହିତାଃ ସର୍ଵେ ଭକ୍ଷଯନ୍ତି ତଥାପରେ। କେଚିତ୍ ପୀତ୍ଵାପଵିଧ୍ଯନ୍ତି ମଧୂନି ମଧୁପିଙ୍ଗଲାଃ
ସମସ୍ତେ ଏକାଠି ହୋଇ ମାରୁଥିଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ ଖାଉଥିଲେ; କେତେକ ମଧୁ ପିଇ ମୁହଁ ମଧୁରେ ରଙ୍ଗାଇ, ମଧୁ ଚାଟି ଫେଙ୍ଗି ଦେଉଥିଲେ।
ମଧୂଚ୍ଛିଷ୍ଟେନ କେଚିଚ୍ଚ ଜଘ୍ନୁରନ୍ଯୋନ୍ଯମୁତ୍କଟାଃ। ଅପରେ ଵୃକ୍ଷମୂଲେଷୁ ଶାଖା ଗୃହ୍ଯ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ
କେତେକ ବାନର ମଧୁ ଲାଗିଥିବା ହାତରେ ଅନ୍ୟମାନେକୁ ମାରୁଥିଲେ; ଅନ୍ୟମାନେ ଗଛ ଶାଖା ଧରି ଗଛ ତଳେ ବସିଥିଲେ।
ଅତ୍ଯର୍ଥଂ ଚ ମଦଗ୍ଲାନାଃ ପର୍ଣାନ୍ଯାସ୍ତୀର୍ଯ ଶେରତେ। ଉନ୍ମତ୍ତଵେଗାଃ ପ୍ଲଵଗା ମଧୁମତ୍ତାଶ୍ଚ ହୃଷ୍ଟଵତ୍
ମଧୁ ମଦରେ ଅତି ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇ, ବାନରମାନେ ପତ୍ର ବିଛାଇ ଶୋଇଯାଉଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ଚେତନା ମଧୁରେ ମସ୍ତ ଓ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇଥିଲା।
କ୍ଷିପନ୍ତ୍ଯପି ତଥାନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ସ୍ଖଲନ୍ତି ଚ ତଥାପରେ। କେଚିତ୍ କ୍ଷ୍ଵେଡାନ୍ ପ୍ରକୁର୍ଵନ୍ତି କେଚିତ୍ କୂଜନ୍ତି ହୃଷ୍ଟଵତ୍
କେତେକ ଏକାଉଁକୁ ଫିଙ୍ଗି ଦେଉଥିଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ ଠୋକର ଖାଉଥିଲେ; କେତେକ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ, କେତେକ ଆନନ୍ଦରେ କୁହୁକୁହୁ କରୁଥିଲେ।
ହରଯୋ ମଧୁନା ମତ୍ତାଃ କେଚିତ୍ ସୁପ୍ତା ମହୀତଲେ। ଧୃଷ୍ଟାଃ କେଚିଦ୍ଧସନ୍ତ୍ଯନ୍ଯେ କେଚିତ୍ କୁର୍ଵନ୍ତି ଚେତରତ୍
କିଛି ବନରୁଆ ମଧୁ ପିଇ ମତାଳ ହୋଇ ଭୂମିରେ ଶୁଇ ପଡ଼ିଥିଲେ, କିଛି ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସରେ ହସୁଥିଲେ, ଆଉ କିଛି ବିଭିନ୍ନ କାମ କରୁଥିଲେ।
କୃତ୍ଵା କେଚିଦ୍ ଵଦନ୍ତ୍ଯନ୍ଯେ କେଚିଦ୍ ବୁଧ୍ଯନ୍ତି ଚେତରତ୍। ଯେଽପ୍ଯତ୍ର ମଧୁପାଲାଃ ସ୍ଯୁଃ ପ୍ରେଷ୍ଯା ଦଧିମୁଖସ୍ଯ ତୁ
କିଛି ମନ୍ଦ୍ରିଲେ ପରେ କଥା କହୁଥିଲେ, କିଛି ଜଣେ ଜାଗିଉଠୁଥିଲେ; ଏଠାରେ ଯେଉଁମାନେ ମଧୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ସେମାନେ ଦଧିମୁଖଙ୍କର ଚାକର ଥିଲେ—
ତେଽପି ତୈର୍ଵାନରୈର୍ଭୀମୈଃ ପ୍ରତିଷିଦ୍ଧା ଦିଶୋ ଗତାଃ। ଜାନୁଭିଶ୍ଚ ପ୍ରଘୃଷ୍ଟାଶ୍ଚ ଦେଵମାର୍ଗଂ ଚ ଦର୍ଶିତାଃ
ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଭୟଙ୍କର ବନରୁଆମାନେ ଦ୍ୱାରା ତାଡ଼ି ଦିଆଯାଇ, ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ପଳାଇଗଲେ, ସେମାନଙ୍କ ଗୁଡ଼ା ଘସିଗଲା, ଏବଂ ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗପଥ ଦେଖାଯାଇଲେ।
ଅବ୍ରୁଵନ୍ ପରମୋଦ୍ଵିଗ୍ନା ଗତ୍ଵା ଦଧିମୁଖଂ ଵଚଃ। ହନୂମତା ଦତ୍ତଵରୈର୍ହତଂ ମଧୁଵନଂ ବଲାତ୍। ଵଯଂ ଚ ଜାନୁଭିର୍ଘୃଷ୍ଟା ଦେଵମାର୍ଗଂ ଚ ଦର୍ଶିତାଃ
ସେମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଦଧିମୁଖଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ କହିଲେ, 'ହନୁମାନ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଗ୍ରହ ପାଇଥିବା ବନରୁଆମାନେ ଜୋରଦରିରେ ମଧୁବନକୁ ଉଜାଡ଼ିଦେଲେ; ଆମେ ଗୁଡ଼ା ଘସିଗଲୁ ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗପଥ ଦେଖାଯାଇଲୁ।'
ତଦା ଦଧିମୁଖଃ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଵନପସ୍ତତ୍ର ଵାନରଃ। ହତଂ ମଧୁଵନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସାନ୍ତ୍ଵଯାମାସ ତାନ୍ ହରୀନ୍
ତାପରେ ବନରୁଆ ଦଧିମୁଖ, ମଧୁବନ ନଷ୍ଟ ହେବା କଥା ଶୁଣି, କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ଏବଂ ସେଇ ବନରୁଆମାନେକୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ।
ଏତାଗଚ୍ଛତ ଗଚ୍ଛାମୋ ଵାନରାନତିଦର୍ପିତାନ୍। ବଲେନାଵାରଯିଷ୍ଯାମି ପ୍ରଭୁଞ୍ଜାନାନ୍ ମଧୂତ୍ତମମ୍
'ଆସ, ଚଳ, ଆମେ ଯିବା। ଯେଉଁ ବନରୁଆମାନେ ଅତି ଅହଂକାରୀ ହୋଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଧୁ ଉପଭୋଗ କରୁଛନ୍ତି, ସେମାନେକୁ ଶକ୍ତିବଳେ ରୋକିବି।'
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଦଧିମୁଖସ୍ଯେଦଂ ଵଚନଂ ଵାନରର୍ଷଭାଃ। ପୁନର୍ଵୀରା ମଧୁଵନଂ ତେନୈଵ ସହିତା ଯଯୁଃ
ଦଧିମୁଖଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ବନରୁଆମାନେ ତାଙ୍କ ସହିତ ପୁଣିଥରେ ମଧୁବନକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ମଧ୍ଯେ ଚୈଷାଂ ଦଧିମୁଖଃ ସୁପ୍ରଗୃହ୍ଯ ମହାତରୁମ୍। ସମଭ୍ଯଧାଵନ୍ ଵେଗେନ ସର୍ଵେ ତେ ଚ ପ୍ଲଵଂଗମାଃ
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦଧିମୁଖ ଏକ ବଡ଼ ଗଛ ଭଲଭାବେ ଧରି, ବେଗରେ ଆଗକୁ ଦୌଡ଼ିଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ବନରୁଆ ତାଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଲେ।
ତେ ଶିଲାଃ ପାଦପାଂଶ୍ଚୈଵ ପାଷାଣାନପି ଵାନରାଃ। ଗୃହୀତ୍ଵାଭ୍ଯାଗମନ୍ କ୍ରୁଦ୍ଧା ଯତ୍ର ତେ କପିକୁଞ୍ଜରାଃ
ସେ ବନରୁଆମାନେ ପାଥର, ଗଛ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୃଢ଼ ଜିନିଷ ଧରି, କ୍ରୋଧରେ ସେଠାରେ ଥିବା ହାତୀ ପରି ବଡ଼ ବନରୁଆମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ଥିଲେ, ସେଠାକୁ ଆସିଲେ।
ବଲାନ୍ନିଵାରଯନ୍ତଶ୍ଚ ଆସେଦୁର୍ହରଯୋ ହରୀନ୍। ସଂଦଷ୍ଟୌଷ୍ଠପୁଟାଃ କ୍ରୁଦ୍ଧା ଭର୍ତ୍ସଯନ୍ତୋ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ
ସେମାନେ ଶକ୍ତିବଳେ ବନରୁଆମାନେକୁ ରୋକିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରି, ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, କ୍ରୋଧରେ ଠୋଠ କଟି, ବାରମ୍ବାର ଧମକ ଦେଉଥିଲେ।