ଯଦ୍ ରକ୍ଷତି ମହାଵୀରଃ ସଦା ଦଧିମୁଖଃ କପିଃ। ମାତୁଲଃ କପିମୁଖ୍ଯସ୍ଯ ସୁଗ୍ରୀଵସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ
ସେଉଁଠି ମହାବୀର ଦଧିମୁଖ ନାମକ ବାନର, ଯିଏ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ମାମା ଥିଲେ, ସେ ସବୁବେଳେ ଏହି ଉଦ୍ୟାନକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ।
ତେ ତଦ୍ ଵନମୁପାଗମ୍ଯ ବଭୂଵୁଃ ପରମୋତ୍କଟାଃ। ଵାନରା ଵାନରେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ମନଃକାନ୍ତଂ ମହାଵନମ୍
ସେମାନେ ସେଇ ଅରଣ୍ୟକୁ ପହଞ୍ଚିବା ସହିତ, ବାନରମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ସାହିତ ହେଲେ, କାରଣ ଏହି ମହାବନ ବାନରରାଜଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଥିଲା।
ତତସ୍ତେ ଵାନରା ହୃଷ୍ଟା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମଧୁଵନଂ ମହତ୍। କୁମାରମଭ୍ଯଯାଚନ୍ତ ମଧୂନି ମଧୁପିଙ୍ଗଲାଃ
ମଧୁବନକୁ ଦେଖି, ସେଇ ମଧୁର ରଙ୍ଗର ବାନରମାନେ ଖୁସିରେ ଭରିଯାଇ, ରାଜକୁମାରଙ୍କ ନିକଟକୁ ମଧୁ ମାଗିବାକୁ ଗଲେ।
ତତଃ କୁମାରସ୍ତାନ୍ ଵୃଦ୍ଧାଞ୍ଜାମ୍ବଵତ୍ପ୍ରମୁଖାନ୍ କପୀନ୍। ଅନୁମାନ୍ଯ ଦଦୌ ତେଷାଂ ନିସର୍ଗଂ ମଧୁଭକ୍ଷଣେ
ତାପରେ ରାଜକୁମାର, ଜାମ୍ବବନ୍ ଓ ଅନ୍ୟ ବୃଦ୍ଧ ବାନରମାନେ ଭଲଭାବେ ବିଚାର କରି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମଧୁ ଖାଇବାର ଅନୁମତି ଦେଲେ।
ତେ ନିସୃଷ୍ଟାଃ କୁମାରେଣ ଧୀମତା ଵାଲିସୂନୁନା। ହରଯଃ ସମପଦ୍ଯନ୍ତ ଦ୍ରୁମାନ୍ ମଧୁକରାକୁଲାନ୍
ବୁଦ୍ଧିମାନ ବାଲିଙ୍କ ପୁଅ ରାଜକୁମାରଙ୍କ ଅନୁମତି ମିଳିବା ପରେ, ସେଇ ବାନରମାନେ ମଧୁରେ ଭରିଥିବା ଗଛଗୁଡ଼ିକୁ ଦୌଡ଼ିଗଲେ।
ଭକ୍ଷଯନ୍ତଃ ସୁଗନ୍ଧୀନି ମୂଲାନି ଚ ଫଲାନି ଚ। ଜଗ୍ମୁଃ ପ୍ରହର୍ଷଂ ତେ ସର୍ଵେ ବଭୂଵୁଶ୍ଚ ମଦୋତ୍କଟାଃ
ସେମାନେ ସୁଗନ୍ଧିତ ମୂଳ ଓ ଫଳ ଖାଇ, ସମସ୍ତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ ଏବଂ ମଦରେ ମସ୍ତ ହେଇଯିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ତତଶ୍ଚାନୁମତାଃ ସର୍ଵେ ସୁସଂହୃଷ୍ଟା ଵନୌକସଃ। ମୁଦିତାଶ୍ଚ ତତସ୍ତେ ଚ ପ୍ରନୃତ୍ଯନ୍ତି ତତସ୍ତତଃ
ତାପରେ ଅନୁମତି ମିଳିବା ସହିତ, ସମସ୍ତ ଅରଣ୍ୟବାସୀ ଖୁସି ଓ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଇ, ପୁନିପୁନି ନୃତ୍ୟ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଗାଯନ୍ତି କେଚିତ୍ ପ୍ରହସନ୍ତି କେଚି- ନ୍ନୃତ୍ଯନ୍ତି କେଚିତ୍ ପ୍ରଣମନ୍ତି କେଚିତ୍। ପତନ୍ତି କେଚିତ୍ ପ୍ରଚରନ୍ତି କେଚିତ୍ ପ୍ଲଵନ୍ତି କେଚିତ୍ ପ୍ରଲପନ୍ତି କେଚିତ୍
କେହି ଗାଉଛନ୍ତି, କେହି ହସୁଛନ୍ତି, କେହି ନୃତ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି, କେହି ନମସ୍କାର କରୁଛନ୍ତି; କେହି ପଡ଼ିଯାଉଛନ୍ତି, କେହି ଘୁରୁଛନ୍ତି, କେହି ଲାଫିଯାଉଛନ୍ତି, କେହି ଅସ୍ପଷ୍ଟ କଥା କହୁଛନ୍ତି।
ପରସ୍ପରଂ କେଚିଦୁପାଶ୍ରଯନ୍ତି ପରସ୍ପରଂ କେଚିଦତିବ୍ରୁଵନ୍ତି। ଦ୍ରୁମାଦ୍ ଦ୍ରୁମଂ କେଚିଦଭିଦ୍ରଵନ୍ତି କ୍ଷିତୌ ନଗାଗ୍ରାନ୍ନିପତନ୍ତି କେଚିତ୍
କେହି ଏକାଉଁଠି ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କ ଉପରେ ଭରସା କରୁଛନ୍ତି, କେହି ଅତିରିକ୍ତ କଥା କହୁଛନ୍ତି; କେହି ଗଛରୁ ଗଛକୁ ଦୌଡ଼ିଯାଉଛନ୍ତି, କେହି ଗଛର ଶିଖରରୁ ଭୂମିକୁ ପଡ଼ିଯାଉଛନ୍ତି।
ମହୀତଲାତ୍ କେଚିଦୁଦୀର୍ଣଵେଗା ମହାଦ୍ରୁମାଗ୍ରାଣ୍ଯଭିସମ୍ପତନ୍ତି। ଗାଯନ୍ତମନ୍ଯଃ ପ୍ରହସନ୍ନୁପୈତି ହସନ୍ତମନ୍ଯଃ ପ୍ରରୁଦନ୍ନୁପୈତି
କେହି ଭୂମିରୁ ତୀବ୍ର ଗତିରେ ମହାଗଛର ଶିଖରକୁ ଲାଫିଯାଉଛନ୍ତି; ଅନ୍ୟେ ଗାଇ ଓ ହସି ଆସୁଛନ୍ତି, ଅନ୍ୟେ ହସି ଓ କାନ୍ଦି ଆସୁଛନ୍ତି।
ତୁଦନ୍ତମନ୍ଯଃ ପ୍ରଣଦନ୍ନୁପୈତି ସମାକୁଲଂ ତତ୍ କପିସୈନ୍ଯମାସୀତ୍। ନ ଚାତ୍ର କଶ୍ଚିନ୍ନ ବଭୂଵ ମତ୍ତୋ ନ ଚାତ୍ର କଶ୍ଚିନ୍ନ ବଭୂଵ ଦୃପ୍ତଃ
ଅନ୍ୟେ ମାରି ଓ ଗଜ୍ଜନ କରି ଆସୁଛନ୍ତି; ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବାନର ସେନା ଅତି ଅସ୍ଥିର ହେଇଯାଇଥିଲା। ସେଠାରେ କେହି ମଦମସ୍ତ ନଥିଲେ ନାହିଁ, ଏବଂ କେହି ଅଭିମାନୀ ନଥିଲେ ନାହିଁ।
ତତୋ ଵନଂ ତତ୍ ପରିଭକ୍ଷ୍ଯମାଣଂ ଦ୍ରୁମାଂଶ୍ଚ ଵିଧ୍ଵଂସିତପତ୍ରପୁଷ୍ପାନ୍। ସମୀକ୍ଷ୍ଯ କୋପାଦ୍ ଦଧିଵକ୍ତ୍ରନାମା ନିଵାରଯାମାସ କପିଃ କପୀଂସ୍ତାନ୍
ତାପରେ ଦେଖିଲେ ଯେ ଅରଣ୍ୟ ଭୋଗ କରାଯାଉଛି ଏବଂ ଗଛମାନଙ୍କ ପତ୍ର ଓ ଫୁଲ ଧ୍ୱଂସ ହେଉଛି, ଦଧିମୁଖ ନାମକ ବାନର କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ସେଇ ବାନରମାନେକୁ ରୋକିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ସ ତୈଃ ପ୍ରଵୃଦ୍ଧୈଃ ପରିଭର୍ତ୍ସ୍ଯମାନୋ ଵନସ୍ଯ ଗୋପ୍ତା ହରିଵୃଦ୍ଧଵୀରଃ। ଚକାର ଭୂଯୋ ମତିମୁଗ୍ରତେଜା ଵନସ୍ଯ ରକ୍ଷାଂ ପ୍ରତି ଵାନରେଭ୍ଯଃ
ସେଇ ଅତିଶୟ ଉତ୍ସାହିତ ବାନରମାନେ ଦ୍ୱାରା ଅପମାନିତ ହେଉଥିବା, ଅତିବୀର ଓ ଜୀର୍ଣ୍ଣ ବନରକ୍ଷକ ଦଧିମୁଖ, ବନକୁ ବାନରମାନଙ୍କୁ ରୁଖିବା ପାଇଁ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ।
ଉଵାଚ କାଂଶ୍ଚିତ୍ ପରୁଷାଣ୍ଯଭୀତ- ମସକ୍ତମନ୍ଯାଂଶ୍ଚ ତଲୈର୍ଜଘାନ। ସମେତ୍ଯ କୈଶ୍ଚିତ୍ କଲହଂ ଚକାର ତଥୈଵ ସାମ୍ନୋପଜଗାମ କାଂଶ୍ଚିତ୍
ସେ କେତେକଙ୍କୁ କଠୋର କଥା କହିଲେ, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ତାଳି ମାରିଲେ, କେତେକଙ୍କ ସହିତ ବିବାଦ କଲେ, ଏବଂ କେତେକଙ୍କୁ ମିଳି ଶାନ୍ତି ଦେଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ।
ସ ତୈର୍ମଦାଦପ୍ରତିଵାର୍ଯଵେଗୈ- ର୍ବଲାଚ୍ଚ ତେନ ପ୍ରତିଵାର୍ଯମାଣୈଃ। ପ୍ରଧର୍ଷଣେ ତ୍ଯକ୍ତଭଯୈଃ ସମେତ୍ଯ ପ୍ରକୃଷ୍ଯତେ ଚାପ୍ଯନଵେକ୍ଷ୍ଯ ଦୋଷମ୍
ସେ ମଦମସ୍ତ ବାନରମାନଙ୍କ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଶକ୍ତି ଓ ତୀବ୍ରତା ଦ୍ୱାରା ଅତିକ୍ରମିତ ହେଲେ, ଭୟ ଛାଡ଼ି ଆସିଥିବା ବାନରମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦୋଷ ନ ଦେଖି ଟାଣି ନେଲେ।
ନଖୈସ୍ତୁଦନ୍ତୋ ଦଶନୈର୍ଦଶନ୍ତ- ସ୍ତଲୈଶ୍ଚ ପାଦୈଶ୍ଚ ସମାପଯନ୍ତଃ। ମଦାତ୍ କପିଂ ତେ କପଯଃ ସମନ୍ତା- ନ୍ମହାଵନଂ ନିର୍ଵିଷଯଂ ଚ ଚକ୍ରୁଃ
ସେଇ ବାନରମାନେ ନଖ ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ, ଦାନ୍ତରେ କଟା, ତାଳି ଓ ପାଦ ଦ୍ୱାରା ମାରି, ମଦରେ ମସ୍ତ ହୋଇ ଦଧିମୁଖଙ୍କୁ ଚାରିପଟେ ଘେରି ରଖିଲେ ଏବଂ ବଡ଼ ବନକୁ ଉପଭୋଗ ଯୋଗ୍ୟ ନ ରଖିଲେ।
thumb|ଦ୍ଵିଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡେ ଦ୍ଵିଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୫-
ଏହି ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡର ବାଉଣ୍ଠିଏ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତାନୁଵାଚ ହରିଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ହନୂମାନ୍ ଵାନରର୍ଷଭଃ। ଅଵ୍ଯଗ୍ରମନସୋ ଯୂଯଂ ମଧୁ ସେଵତ ଵାନରାଃ
ହନୁମାନ୍, ବାନରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, କହିଲେ: 'ତୁମେ ମନକୁ ଶାନ୍ତ ରଖି ମଧୁ ଉପଭୋଗ କର, ବାନରମାନେ।'
ଅହମାଵର୍ଜଯିଷ୍ଯାମି ଯୁଷ୍ମାକଂ ପରିପନ୍ଥିନଃ। ଶ୍ରୁତ୍ଵା ହନୂମତୋ ଵାକ୍ଯଂ ହରୀଣାଂ ପ୍ରଵରୋଽଙ୍ଗଦଃ
'ମୁଁ ତୁମର ବାଧାକୁ ଦୂର କରିଦେବି,' ବୋଲି ହନୁମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ବାନରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଅଙ୍ଗଦ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ପ୍ରସନ୍ନାତ୍ମା ପିବନ୍ତୁ ହରଯୋ ମଧୁ। ଅଵଶ୍ଯଂ କୃତକାର୍ଯସ୍ଯ ଵାକ୍ଯଂ ହନୁମତୋ ମଯା
ସେ ଖୁସି ହୃଦୟରେ କହିଲେ, 'ବାନରମାନେ ମଧୁ ପିଉନ୍ତୁ। ନିଶ୍ଚୟ, ହନୁମାନ୍ ଯେଉଁ କଥା କହିଛନ୍ତି, ତାହା ମୁଁ ମାନିବା ଦରକାର, କାରଣ ସେ କାମ ସଫଳ କରିଛନ୍ତି।'
ଅକାର୍ଯମପି କର୍ତଵ୍ଯଂ କିମଙ୍ଗଂ ପୁନରୀଦୃଶମ୍। ଅଙ୍ଗଦସ୍ଯ ମୁଖାଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ଵାନରର୍ଷଭାଃ
'ଅନୁଚିତ କାମ ମଧ୍ୟ କରିବା ଦରକାର, ତେବେ ଏପରି କାମ ତ କହିବା ଅଧିକ।' ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ମୁଖରୁ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ବାନରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନମାନେ...
ସାଧୁ ସାଧ୍ଵିତି ସଂହୃଷ୍ଟା ଵାନରାଃ ପ୍ରତ୍ଯପୂଜଯନ୍। ପୂଜଯିତ୍ଵାଙ୍ଗଦଂ ସର୍ଵେ ଵାନରା ଵାନରର୍ଷଭମ୍
ସମସ୍ତେ ଆନନ୍ଦରେ 'ଭଲ, ଭଲ' ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କଲେ। ସମସ୍ତେ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି, ବାନରମାନେ ବାନରମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନଙ୍କୁ ମାନ୍ୟ କଲେ।
ଜଗ୍ମୁର୍ମଧୁଵନଂ ଯତ୍ର ନଦୀଵେଗ ଇଵ ଦ୍ରୁମମ୍। ତେ ପ୍ରଵିଷ୍ଟା ମଧୁଵନଂ ପାଲାନାକ୍ରମ୍ଯ ଶକ୍ତିତଃ
ସେମାନେ ନଦୀର ଧାରା ଯେପରି ଗଛ ଦିଗକୁ ଯାଏ, ସେପରି ମଧୁବନକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ପାଳକମାନେକୁ ଅତିକ୍ରମ କଲେ।
ଅତିସର୍ଗାଚ୍ଚ ପଟଵୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଚ ମୈଥିଲୀମ୍। ପପୁଃ ସର୍ଵେ ମଧୁ ତଦା ରସଵତ୍ ଫଲମାଦଦୁଃ
ମୈଥିଲୀଙ୍କୁ ଦେଖି ଓ ଶୁଣି, ଅତି ଉତ୍ସାହରେ ସମସ୍ତେ ସେଠାରେ ମଧୁ ପିଲେ ଏବଂ ରସାଳ ଫଳ ନେଇଲେ।
ଉତ୍ପତ୍ଯ ଚ ତତଃ ସର୍ଵେ ଵନପାଲାନ୍ ସମାଗତାନ୍। ତେ ତାଡଯନ୍ତଃ ଶତଶଃ ସକ୍ତା ମଧୁଵନେ ତଦା
ତାପରେ ସମସ୍ତେ ଏକାଠି ହୋଇ ଉଠି, ମଧୁବନରେ ଥିବା ପାଳକମାନେକୁ ଶତେ ଶତେ ମାରିଲେ।
ମଧୂନି ଦ୍ରୋଣମାତ୍ରାଣି ବାହୁଭିଃ ପରିଗୃହ୍ଯ ତେ। ପିବନ୍ତି କପଯଃ କେଚିତ୍ ସଙ୍ଘଶସ୍ତତ୍ର ହୃଷ୍ଟଵତ୍
କେତେକ ବାନର ହାତରେ ଡୋଣା ଭରି ମଧୁ ଧରି, ଏକାଠି ହୋଇ ଆନନ୍ଦରେ ସେଠାରେ ମଧୁ ପିଲେ।
ଘ୍ନନ୍ତି ସ୍ମ ସହିତାଃ ସର୍ଵେ ଭକ୍ଷଯନ୍ତି ତଥାପରେ। କେଚିତ୍ ପୀତ୍ଵାପଵିଧ୍ଯନ୍ତି ମଧୂନି ମଧୁପିଙ୍ଗଲାଃ
ସମସ୍ତେ ଏକାଠି ହୋଇ ମାରୁଥିଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ ଖାଉଥିଲେ; କେତେକ ମଧୁ ପିଇ ମୁହଁ ମଧୁରେ ରଙ୍ଗାଇ, ମଧୁ ଚାଟି ଫେଙ୍ଗି ଦେଉଥିଲେ।
ମଧୂଚ୍ଛିଷ୍ଟେନ କେଚିଚ୍ଚ ଜଘ୍ନୁରନ୍ଯୋନ୍ଯମୁତ୍କଟାଃ। ଅପରେ ଵୃକ୍ଷମୂଲେଷୁ ଶାଖା ଗୃହ୍ଯ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ
କେତେକ ବାନର ମଧୁ ଲାଗିଥିବା ହାତରେ ଅନ୍ୟମାନେକୁ ମାରୁଥିଲେ; ଅନ୍ୟମାନେ ଗଛ ଶାଖା ଧରି ଗଛ ତଳେ ବସିଥିଲେ।
ଅତ୍ଯର୍ଥଂ ଚ ମଦଗ୍ଲାନାଃ ପର୍ଣାନ୍ଯାସ୍ତୀର୍ଯ ଶେରତେ। ଉନ୍ମତ୍ତଵେଗାଃ ପ୍ଲଵଗା ମଧୁମତ୍ତାଶ୍ଚ ହୃଷ୍ଟଵତ୍
ମଧୁ ମଦରେ ଅତି ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇ, ବାନରମାନେ ପତ୍ର ବିଛାଇ ଶୋଇଯାଉଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ଚେତନା ମଧୁରେ ମସ୍ତ ଓ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇଥିଲା।
କ୍ଷିପନ୍ତ୍ଯପି ତଥାନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ସ୍ଖଲନ୍ତି ଚ ତଥାପରେ। କେଚିତ୍ କ୍ଷ୍ଵେଡାନ୍ ପ୍ରକୁର୍ଵନ୍ତି କେଚିତ୍ କୂଜନ୍ତି ହୃଷ୍ଟଵତ୍
କେତେକ ଏକାଉଁକୁ ଫିଙ୍ଗି ଦେଉଥିଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ ଠୋକର ଖାଉଥିଲେ; କେତେକ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ, କେତେକ ଆନନ୍ଦରେ କୁହୁକୁହୁ କରୁଥିଲେ।