ତସ୍ଯ ବୁଦ୍ଧିରିଯଂ ଜାତା ଵାଲ୍ମୀକେର୍ଭାଵିତାତ୍ମନଃ । କୃତ୍ସ୍ନଂ ରାମାଯଣଂ କାଵ୍ଯମୀଦୃଶୈଃ କରଵାଣ୍ଯହମ୍ ॥୧-୨-
ଭାଲ୍ମୀକିଙ୍କର ଶୁଦ୍ଧ ମନରେ ଏହି ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ହେଲା: 'ମୁଁ ଏପରି ଶ୍ଲୋକରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାମାୟଣ କବିତା ରଚିବି ।'
ଉଦାରଵୃତ୍ତାର୍ଥପଦୈର୍ମନୋରମୈ- ::ସ୍ତଦାସ୍ଯ ରାମସ୍ଯ ଚକାର କୀର୍ତିମାନ୍ । ସମାକ୍ଷରୈଃ ଶ୍ଲୋକଶତୈର୍ଯଶସ୍ଵିନୋ ::ଯଶସ୍କରଂ କାଵ୍ଯମୁଦାରଦର୍ଶନଃ ॥୧-୨-
ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭାବ, ଅର୍ଥ ଓ ଶବ୍ଦରେ ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇ, ସେ ରାମଙ୍କର କୀର୍ତି ରଚିଲେ । ସମାନ ଅକ୍ଷରର ଶତାଧିକ ଶ୍ଲୋକରେ, ପୂଜ୍ୟ ମୁନି ଏକ ଯଶସ୍ୱୀ କବିତା ଲେଖିଲେ ।
ତଦୁପଗତସମାସସଂଧିଯୋଗଂ ::ସମମଧୁରୋପନତାର୍ଥଵାକ୍ଯବଦ୍ଧମ୍ । ରଘୁଵରକରିତଂ ମୁନିପ୍ରଣୀତଂ ::ଦଶଶିରସଶ୍କ ଵଧଂ ନିଶାମଯଧ୍ଵମ୍ ॥୧-୨-
ଉଚିତ ସମାସ ଓ ବାକ୍ୟ ଯୋଗ, ମଧୁର ଓ ଭଲ ଗଠିତ ବାକ୍ୟରେ, ରଘୁବଂଶର ଉତ୍ତମ କଥା, ମୁନିଙ୍କ ରଚିତ, ଦଶମୁଖ ରାବଣଙ୍କ ବଧ କଥା ଶୁଣ ।
thumb|ତୃତୀଯଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ତୃତୀଯଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ତୃତୀୟ ସର୍ଗ ଶୁଣ ।
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵସ୍ତୁ ସମଗ୍ରଂ ତଦ୍ଧର୍ମାର୍ଥସହିତଂ ହିତମ୍ । ଵ୍ଯକ୍ତମନ୍ଵେଷତେ ଭୂଯୋ ଯଦ୍ ଵୃତ୍ତଂ ତସ୍ଯ ଧୀମତଃ ॥୧-୩-
ସେ ସମସ୍ତ ଘଟଣା, ତାହାର ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥ ସହିତ ଲାଭକର ଦିଗ ଶୁଣି, ପୁନି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଏହି ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କର କଣ ଘଟିଥିଲା ତାହା ଖୋଜିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଉପସ୍ପୃଶ୍ଯୋଦକଂ ସମ୍ଯଙ୍ମୁନିଃ ସ୍ଥିତ୍ଵା କୃତାଞ୍ଜଲିଃ । ପ୍ରାଚୀନାଗ୍ରେଷୁ ଦର୍ଭେଷୁ ଧର୍ମେଣାନ୍ଵେଷତେ ଗତିମ୍ ॥୧-୩-
ମୁନି ଜଳରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ଦର୍ଭା ଉପରେ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ମୁହାଁ କରି ହାତ ଜୋଡି ଦଉଡ଼ି, ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ଘଟଣାର ପଥ ଖୋଜିଲେ।
ହସିତଂ ଭାଷିତଂ ଚୈଵ ଗତିର୍ଯାଵଚ୍ଚ ଚେଷ୍ଟିତମ୍ । ତତ୍ ସର୍ଵଂ ଧର୍ମଵୀର୍ଯେଣ ଯଥାଵତ୍ ସଂପ୍ରପଶ୍ଯତି ॥୧-୩-
ସେ ହସିବା, କଥାବାର୍ତା, ଚଳାଚଳ ଓ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଧର୍ମର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସଠିକ ଭାବରେ ଦେଖିଲେ।
ସ୍ତ୍ରୀତୃତୀଯେନ ଚ ତଥା ଯତ୍ ପ୍ରାପ୍ତଂ ଚରତା ଵନେ । ସତ୍ଯସନ୍ଧେନ ରାମେଣ ତତ୍ ସର୍ଵଂ ଚାନ୍ଵଵୈକ୍ଷତ ॥୧-୩-
ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ରାମ, ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ଭାଇ ସହିତ ଜଙ୍ଗଲରେ ଘୁଡ଼ିବା ସମୟରେ ଯେଉଁଠି କିଛି ଘଟିଥିଲା, ସେ ସମସ୍ତ ଘଟଣାକୁ ଖୋଜି ଦେଖିଲେ।
ତତଃ ପଶ୍ଯତି ଧର୍ମାତ୍ମା ତତ୍ ସର୍ଵଂ ଯୋଗମାସ୍ଥିତଃ । ପୁରା ଯତ୍ ତତ୍ର ନିର୍ଵୃତ୍ତଂ ପାଣାଵାମଲକଂ ଯଥା ॥୧-୩-
ଯୋଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଜଣେ, ଏଠାରେ ପୂର୍ବରୁ ଯାହା ଘଟିଥିଲା, ସେ ସମସ୍ତ ଘଟଣାକୁ ନିଜ ହାତରେ ଅମଳକ ଫଳ ଦେଖିବା ପରି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଦେଖିଲେ।
ତତ୍ ସର୍ଵଂ ତତ୍ତ୍ଵତୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଧର୍ମେଣ ସ ମହାମତିଃ । ଅଭିରାମସ୍ଯ ରାମସ୍ଯ ତତ୍ ସର୍ଵଂ କର୍ତୁମୁଦ୍ଯତଃ ॥୧-୩-
ସେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଘଟଣାକୁ ତଥ୍ୟରେ ଦେଖି, ଆନନ୍ଦମୟ ରାମଙ୍କର ସମସ୍ତ କଥା ଲେଖିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ।
କାମାର୍ଥଗୁଣସଂଯୁକ୍ତଂ ଧର୍ମାର୍ଥଗୁଣଵିସ୍ତରମ୍ । ସମୁଦ୍ରମିଵ ରତ୍ନାଢ୍ଯଂ ସର୍ଵଶ୍ରୁତିମନୋହରମ୍ ॥୧-୩-
ଇଚ୍ଛା, ଧନ ଓ ଗୁଣର ମିଶ୍ରଣ, ଧର୍ମ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟର ଗୁଣର ବିସ୍ତାର, ରତ୍ନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମୁଦ୍ର ପରି, ସମସ୍ତ ଶୁଣିବାକୁ ମନୋହର।
ସ ଯଥା କଥିତଂ ପୂର୍ଵଂ ନାରଦେନ ମହାତ୍ମନା । ରଘୁଵଂଶସ୍ଯ ଚରିତଂ ଚକାର ଭଗଵାନ୍ ମୁନିଃ ॥୧-୩-
ପୂର୍ବରୁ ମହାତ୍ମା ନାରଦଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କହାଯାଇଥିବା ରଘୁବଂଶର କଥା, ଭଗବତ ମୁନି ଲେଖିଲେ।
ଜନ୍ମ ରାମସ୍ଯ ସୁମହଦ୍ଵୀର୍ଯଂ ସର୍ଵାନୁକୂଲତାମ୍ । ଲୋକସ୍ଯ ପ୍ରିଯତାଂ କ୍ଷାନ୍ତିଂ ସୌମ୍ଯତାଂ ସତ୍ଯଶୀଲତାମ୍ ॥୧-୩-
ରାମଙ୍କର ଜନ୍ମ, ତାଙ୍କର ବଡ଼ ପ୍ରତାପ, ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୟା, ଲୋକଙ୍କର ପ୍ରିୟତା, ଧୈର୍ୟ, ଶାନ୍ତି, ଓ ସତ୍ୟ ଚରିତ୍ର।
ନାନା ଚିତ୍ରାଃ କଥାଶ୍ଚାନ୍ଯା ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସହାଯନେ । ଜାନକ୍ଯାଶ୍ଚ ଵିଵାହଂ ଚ ଧନୁଷଶ୍ଚ ଵିଭେଦନମ୍ ॥୧-୩-
ବିଭିନ୍ନ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କଥା, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ, ଜାନକୀଙ୍କର ବିବାହ, ଧନୁଷ ଭଙ୍ଗ।
ରାମରାମଵିଵାଦଂ ଚ ଗୁଣାନ୍ ଦାଶରଥେସ୍ତଥା । ତଥାଭିଷେକଂ ରାମସ୍ଯ କୈକେଯ୍ଯା ଦୁଷ୍ଟଭାଵତାମ୍ ॥୧-୩-
ରାମ ଓ ପରଶୁରାମଙ୍କର ବିବାଦ, ଦଶରଥଙ୍କର ଗୁଣ, ରାମଙ୍କର ଅଭିଷେକ, କୈକେୟୀଙ୍କର ଦୁଷ୍ଟ ଭାବ।
ଵିଘାତଂ ଚାଭିଷେକସ୍ଯ ରାମସ୍ଯ ଚ ଵିଵାସନମ୍ । ରାଜ୍ଞଃ ଶୋକଂ ଵିଲାପଂ ଚ ପରଲୋକସ୍ଯ ଚାଶ୍ରଯମ୍ ॥୧-୩-
ରାମଙ୍କର ଅଭିଷେକର ବିଘ୍ନ, ତାଙ୍କର ବନବାସ, ରାଜାଙ୍କର ଦୁଃଖ ଓ ବିଳାପ, ତାଙ୍କର ପରଲୋକ ଗମନ।
ପ୍ରକୃତୀନାଂ ଵିଷାଦଂ ଚ ପ୍ରକୃତୀନାଂ ଵିସର୍ଜନମ୍ । ନିଷାଦାଧିପସଂଵାଦଂ ସୂତୋପାଵର୍ତନଂ ତଥା ॥୧-୩-
ପ୍ରଜାଙ୍କର ବିଷାଦ, ପ୍ରଜାଙ୍କର ବିଦାୟ, ନିଷାଦ ରାଜାଙ୍କ ସହିତ ସଂଭାଷଣ, ଚାରିଅଟିଅରଙ୍କର ପଛକୁ ଫେରିବା।
ଗଙ୍ଗାଯାଶ୍ଚାପି ସଂତାରଂ ଭରଦ୍ଵାଜସ୍ଯ ଦର୍ଶନମ୍ । ଭରଦ୍ଵାଜାଭ୍ଯନୁଜ୍ଞାନାଚ୍ଚିତ୍ରକୂଟସ୍ଯ ଦର୍ଶନମ୍ ॥୧-୩-
ଗଙ୍ଗା ଉତ୍ତୀରଣ, ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ସହିତ ଦେଖା, ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କର ଅନୁମତି, ଚିତ୍ରକୂଟ ଦେଖିବା।
ଵାସ୍ତୁକର୍ମ ନିଵେଶଂ ଚ ଭରତାଗମନଂ ତଥା । ପ୍ରସାଦନଂ ଚ ରାମସ୍ଯ ପିତୁଶ୍ଚ ସଲିଲକ୍ରିଯାମ୍ ॥୧-୩-
ବାସ ନିର୍ମାଣ, ଭରତଙ୍କ ଆଗମନ, ରାମଙ୍କୁ ମନାଇବା, ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳ ଦେବା।
ପାଦୁକାଗ୍ର୍ଯାଭିଷେକଂ ଚ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମନିଵାସନମ୍ । ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ଯଗମନଂ ଵିରାଧସ୍ଯ ଵଧଂ ତଥା ॥୧-୩-
ପାଦୁକାର ଅଭିଷେକ, ନନ୍ଦିଗ୍ରାମରେ ବାସ, ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟ ଯାତ୍ରା, ବିରାଧଙ୍କ ନିଧନ।
ଦର୍ଶନଂ ଶରଭଙ୍ଗସ୍ଯ ସୁତୀକ୍ଷ୍ଣେନ ସମାଗମମ୍ ଅନସୂଯାସମାଖ୍ଯାଂ ଚ ଅଙ୍ଗରାଗସ୍ଯ ଚାର୍ପଣମ୍ ॥୧-୩-
ଶରଭଙ୍ଗଙ୍କ ସହିତ ଦେଖା, ସୁତୀକ୍ଷ୍ଣଙ୍କ ସହିତ ମିଳନ, ଅନସୂୟାଙ୍କ କଥା, ଅଙ୍ଗରାଗ ଦେବା।
ଦର୍ଶନଂ ଚାପ୍ଯଗସ୍ତ୍ଯସ୍ଯ ଧନୁଷୋ ଗ୍ରହଣଂ ତଥା । ଶୂର୍ପଣଖ୍ଯାଶ୍ଚ ସଂଵାଦଂ ଵିରୂପକରଣଂ ତଥା ॥୧-୩-
ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ସହିତ ଦେଖା, ଧନୁଷ ଗ୍ରହଣ, ଶୂର୍ପଣଖାଙ୍କ ସହିତ ସଂଭାଷଣ, ତାଙ୍କର ବିକୃତି।
ଵଧଂ ଖରତ୍ରିଶିରସୋରୁତ୍ଥାନଂ ରାଵଣସ୍ଯ ଚ । ମାରୀଚସ୍ଯ ଵଧଂ ଚୈଵ ଵୈଦେହ୍ଯା ହରଣଂ ତଥା ॥୧-୩-
ଖର ଓ ତ୍ରିଶିରାସଙ୍କୁ ମାରିବା, ରାବଣଙ୍କର ଉତ୍ଥାନ, ମାରୀଚଙ୍କୁ ମାରିବା ଓ ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ହରିବା ଘଟଣା।
ରାଘଵସ୍ଯ ଵିଲାପଂ ଚ ଗୃଧ୍ରରାଜନିବର୍ହଣମ୍ । କବନ୍ଧଦର୍ଶନଂ ଚୈଵ ପମ୍ପାଯାଶ୍ଚାପି ଦର୍ଶନମ୍ ॥୧-୩-
ରାଘବଙ୍କର ବିଲାପ, ଗୃଧ୍ରରାଜଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ, କବନ୍ଧ ସହ ମିଳିବା ଓ ପମ୍ପା ଝିଲିକୁ ଦେଖିବା।
ଶବରୀଦର୍ଶନଂ ଚୈଵ ଫଲମୂଲାଶନଂ ତଥା । ପ୍ରଲାପଂ ଚୈଵ ପମ୍ପାଯାଂ ହନୂମଦ୍ଦର୍ଶନଂ ତଥା ॥୧-୩-
ଶବରୀ ସହ ମିଳିବା, ଫଳ ଓ ମୂଳ ଖାଇବା, ପମ୍ପାରେ ବିଲାପ ଓ ହନୁମାନଙ୍କୁ ଦେଖିବା।
ଋଷ୍ଯମୂକସ୍ଯ ଗମନଂ ସୁଗ୍ରୀଵେଣ ସମାଗମମ୍ । ପ୍ରତ୍ଯଯୋତ୍ପାଦନଂ ସଖ୍ଯଂ ଵାଲିସୁଗ୍ରୀଵଵିଗ୍ରହମ୍ ॥୧-୩-
ଋଷ୍ୟମୂକ ପାହାଡ଼କୁ ଯିବା, ସୁଗ୍ରୀବ ସହ ମିଳିବା, ବିଶ୍ୱାସ ଓ ମିତ୍ରତା ହୁଏବା, ବାଲି ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ।
ଵାଲିପ୍ରମଥନଂ ଚୈଵ ସୁଗ୍ରୀଵପ୍ରତିପାଦନମ୍ ତାରାଵିଲାପଂ ସମଯଂ ଵର୍ଷରାତ୍ରନିଵାସନମ୍ ॥୧-୩-
ବାଲିଙ୍କୁ ପରାଜିତ କରିବା, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ପୁନଃ ସ୍ଥାପନ କରିବା, ତାରାଙ୍କର ବିଲାପ, ସମ୍ମତି ଓ ବର୍ଷା ଋତୁରେ ରହିବା।
କୋପଂ ରାଘଵସିଂହସ୍ଯ ବଲାନାମୁପସଂଗ୍ରହମ୍ ଦିଶଃ ପ୍ରସ୍ଥାପନଂ ଚୈଵ ପୃଥିଵ୍ଯାଶ୍ଚ ନିଵେଦନମ୍ ॥୧-୩-
ସିଂହ ସଦୃଶ ରାଘବଙ୍କର କ୍ରୋଧ, ସେନାଗୁଡିକୁ ଏକତ୍ର କରିବା, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ପଠାଇବା ଓ ପୃଥିବୀକୁ ସୂଚନା ଦେବା।
ଅଙ୍ଗୁଲୀଯକଦାନଂ ଚ ଋକ୍ଷସ୍ଯ ବିଲଦର୍ଶନମ୍ ପ୍ରାଯୋପଵେଶନଂ ଚୈଵ ସଂପାତେଶ୍ଚାପି ଦର୍ଶନମ୍ ॥୧-୩-
ଅଂଗୁଠି ଦେଇବା, ଭଲୁଆର ଗୁହାକୁ ଦେଖିବା, ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉପବାସ କରିବା ଓ ସମ୍ପାତିଙ୍କୁ ଦେଖିବା।
ପର୍ଵତାରୋହଣଂ ଚୈଵ ସାଗରସ୍ଯାପି ଲଙ୍ଘନମ୍ ସମୁଦ୍ରଵଚନାଚ୍ଚୈଵ ମୈନାକସ୍ଯ ଚ ଦର୍ଶନମ୍ ॥୧-୩-
ପାହାଡ଼ ଚଢ଼ିବା, ସାଗର ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରିବା, ସାଗରର କଥା ଶୁଣିବା ଓ ମୈନାକ ପାହାଡ଼କୁ ଦେଖିବା।