ସଂଵୃତାନ୍ ଭୂମିଭାଗାଂଶ୍ଚ ସୁଵିଭକ୍ତାଂଶ୍ଚ ଚତ୍ଵରାନ୍। ରଥ୍ଯାଶ୍ଚ ଗୃହସମ୍ବାଧାଃ କପିଃ ଶୃଙ୍ଗାଟକାନି ଚ
ସେ ଘେରା ଜମି, ସୁନିୟମିତ ଚଉକ, ଘରେ ଭରିଥିବା ରାସ୍ତା ଓ ବଜାର ଦେଖିଲେ।
ତଥା ରଥ୍ଯୋପରଥ୍ଯାଶ୍ଚ ତଥୈଵ ଚ ଗୃହାନ୍ତରାନ୍। ଚତ୍ଵରେଷୁ ଚତୁଷ୍କେଷୁ ରାଜମାର୍ଗେ ତଥୈଵ ଚ
ସେ ମୁଖ୍ୟ ରାସ୍ତା, ଗଲି ଓ ଘର ଭିତର, ଏବଂ ରାଜପଥର ଚଉମୁଖୀ ଚଉକଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲେ।
ଘୋଷଯନ୍ତି କପିଂ ସର୍ଵେ ଚାର ଇତ୍ଯେଵ ରାକ୍ଷସାଃ। ସ୍ତ୍ରୀବାଲଵୃଦ୍ଧା ନିର୍ଜଗ୍ମୁସ୍ତତ୍ର ତତ୍ର କୁତୂହଲାତ୍
ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସମାନେ 'ଏହି ବନର ଗୁପ୍ତଚର' ବୋଲି ଘୋଷଣା କଲେ; ଜହାଁ ତହାଁ ଜନାନୀ, ପିଲା ଓ ବୃଦ୍ଧମାନେ କୁତୁହଳରେ ବାହାରିଆସିଲେ।
ତଂ ପ୍ରଦୀପିତଲାଙ୍ଗୂଲଂ ହନୂମନ୍ତଂ ଦିଦୃକ୍ଷଵଃ। ଦୀପ୍ଯମାନେ ତତସ୍ତସ୍ଯ ଲାଙ୍ଗୂଲାଗ୍ରେ ହନୂମତଃ
ଅଗ୍ନିରେ ଜଳୁଥିବା ପୁଛ ସହିତ ହନୁମାନ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ସମସ୍ତେ ଆଗ୍ରହ କଲେ; ଏହିପରି ହନୁମାନ୍କ ପୁଛର ଟିପ୍ ଜଳିଉଠିଲା—
ରାକ୍ଷସ୍ଯସ୍ତା ଵିରୂପାକ୍ଷ୍ଯଃ ଶଂସୁର୍ଦେଵ୍ଯାସ୍ତଦପ୍ରିଯମ୍। ଯସ୍ତ୍ଵଯା କୃତସଂଵାଦଃ ସୀତେ ତାମ୍ରମୁଖଃ କପିଃ
ବିକୃତ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ରାକ୍ଷସୀମାନେ ରାଣୀଙ୍କୁ ସେ ଦୁଃଖଦ ଖବର ଦେଲେ: 'ସୀତା, ଯାହା ସହିତ ତୁମେ କଥାହେବା କରିଥିଲ, ସେ ତାମ୍ରମୁଖୀ ବନର—'
ଲାଙ୍ଗୂଲେନ ପ୍ରଦୀପ୍ତେନ ସ ଏଷ ପରିଣୀଯତେ। ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତଦ୍ ଵଚନଂ କ୍ରୂରମାତ୍ମାପହରଣୋପମମ୍
'ତାଙ୍କର ପୁଛକୁ ଆଗୁନ ଲଗାଇ ଘୁରାଉଛନ୍ତି'; ଏହି କ୍ରୁର କଥା, ଯାହା ତାଙ୍କର ପ୍ରାଣକୁ ହାନି କରିଥିଲା, ଶୁଣି—
ଵୈଦେହୀ ଶୋକସଂତପ୍ତା ହୁତାଶନମୁପାଗମତ୍। ମଙ୍ଗଲାଭିମୁଖୀ ତସ୍ଯ ସା ତଦାସୀନ୍ମହାକପେଃ
ବୈଦେହୀ ଶୋକରେ ପିଡ଼ିତ ହୋଇ, ମହାବନର ପାଇଁ ଶୁଭ ଚିନ୍ତା କରି ଅଗ୍ନିଦେବଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ଉପତସ୍ଥେ ଵିଶାଲାକ୍ଷୀ ପ୍ରଯତା ହଵ୍ଯଵାହନମ୍। ଯଦ୍ଯସ୍ତି ପତିଶୁଶ୍ରୂଷା ଯଦ୍ଯସ୍ତି ଚରିତଂ ତପଃ। ଯଦି ଵା ତ୍ଵେକପତ୍ନୀତ୍ଵଂ ଶୀତୋ ଭଵ ହନୂମତଃ
ବିଶାଳ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ସୀତା ଶୁଦ୍ଧ ମନେ ଅଗ୍ନିଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ: 'ମୁଁ ଯଦି ପତିଙ୍କୁ ସେବା କରିଛି, ଯଦି ଧର୍ମରେ ଚାଲିଛି, ଯଦି ମୁଁ ଏକମାତ୍ର ପତିରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ଧ, ତେବେ ହନୁମାନ୍ ପାଇଁ ଅଗ୍ନି ଶିତଳ ହେଉ।'
ଯଦି କିଂଚିଦନୁକ୍ରୋଶସ୍ତସ୍ଯ ମଯ୍ଯସ୍ତି ଧୀମତଃ। ଯଦି ଵା ଭାଗ୍ଯଶେଷୋ ମେ ଶୀତୋ ଭଵ ହନୂମତଃ
'ଯଦି ସେ ଧୀର ମନୁଷ୍ୟ ମୋତେ କିଛି ଦୟା କରନ୍ତି, ଯଦି ମୋ ପାଖରେ କିଛି ଭାଗ୍ୟ ଅଛି, ତେବେ ହନୁମାନ୍ ପାଇଁ ଅଗ୍ନି ଶିତଳ ହେଉ।'
ଯଦି ମାଂ ଵୃତ୍ତସମ୍ପନ୍ନାଂ ତତ୍ସମାଗମଲାଲସାମ୍। ସ ଵିଜାନାତି ଧର୍ମାତ୍ମା ଶୀତୋ ଭଵ ହନୂମତଃ
'ଯଦି ସେ ଧର୍ମାତ୍ମା ମୋତେ ନୀତିବାନ୍ ଓ ସମ୍ମିଳନ ପାଇଁ ଆତୁର ଜାଣନ୍ତି, ତେବେ ହନୁମାନ୍ ପାଇଁ ଅଗ୍ନି ଶିତଳ ହେଉ।'
ଯଦି ମାଂ ତାରଯେଦାର୍ଯଃ ସୁଗ୍ରୀଵଃ ସତ୍ଯସଂଗରଃ। ଅସ୍ମାଦ୍ ଦୁଃଖାମ୍ବୁସଂରୋଧାଚ୍ଛୀତୋ ଭଵ ହନୂମତଃ
'ଯଦି ମହାନ୍ ସତ୍ୟବାନ୍ ସୁଗ୍ରୀବ ମୋତେ ଏହି ଦୁଃଖର ସମୁଦ୍ରରୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବେ, ତେବେ ହନୁମାନ୍ ପାଇଁ ଅଗ୍ନି ଶିତଳ ହେଉ।'
ତତସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣାର୍ଚିରଵ୍ଯଗ୍ରଃ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣଶିଖୋଽନଲଃ। ଜଜ୍ଵାଲ ମୃଗଶାଵାକ୍ଷ୍ଯାଃ ଶଂସନ୍ନିଵ ଶୁଭଂ କପେଃ
ତାପରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶିଖା ଥିବା ଅଗ୍ନି ଅଚଳ ରହି, ମୃଗଶାବାକ୍ଷୀ ସୀତାଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କଲେ ଏବଂ ମହାବନର ପାଇଁ ଶୁଭ ସୂଚନା ଦେଉଥିବା ପରି ଜଳିଉଠିଲେ।
ହନୂମଜ୍ଜନକଶ୍ଚୈଵ ପୁଚ୍ଛାନଲଯୁତୋଽନିଲଃ। ଵଵୌ ସ୍ଵାସ୍ଥ୍ଯକରୋ ଦେଵ୍ଯାଃ ପ୍ରାଲେଯାନିଲଶୀତଲଃ
ହନୁମାନଙ୍କ ଓ ତାଙ୍କର ପିତା ବାୟୁ, ତାଙ୍କର ପୁଛରେ ଅଗ୍ନି ସହିତ, ଦେବୀଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଠଣ୍ଡା ଓ ଆରୋଗ୍ୟଦାୟକ ବାତାସ ବହିଲେ ।
ଦହ୍ଯମାନେ ଚ ଲାଙ୍ଗୂଲେ ଚିନ୍ତଯାମାସ ଵାନରଃ। ପ୍ରଦୀପ୍ତୋଽଗ୍ନିରଯଂ କସ୍ମାନ୍ନ ମାଂ ଦହତି ସର୍ଵତଃ
ପୁଛ ଜଳିବା ସମୟରେ, ବାନର ଚିନ୍ତା କଲେ—'ଏହି ତେଜ ଅଗ୍ନି କାହିଁକି ମୋତେ କିଛି ଜଳାଉନାହିଁ?'
ଦୃଶ୍ଯତେ ଚ ମହାଜ୍ଵାଲଃ କରୋତି ଚ ନ ମେ ରୁଜମ୍। ଶିଶିରସ୍ଯେଵ ସମ୍ପାତୋ ଲାଙ୍ଗୂଲାଗ୍ରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତଃ
'ବଡ଼ ଅଗ୍ନିଶିଖା ଦେଖାଯାଉଛି, କିନ୍ତୁ ମୋତେ କିଛି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉନାହିଁ; ପୁଛର ଶିରେ ଏକ ଶୀତଳ ଧାରା ବସିଛି ବୋଲି ଲାଗୁଛି ।'
ଅଥ ଵା ତଦିଦଂ ଵ୍ଯକ୍ତଂ ଯଦ୍ ଦୃଷ୍ଟଂ ପ୍ଲଵତା ମଯା। ରାମପ୍ରଭାଵାଦାଶ୍ଚର୍ଯଂ ପର୍ଵତଃ ସରିତାଂ ପତୌ
'ନାହିଁଲେ, ଏହା ହେଉଛି ସେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଯାହା ମୁଁ ସମୁଦ୍ର ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରିବାବେଳେ ଦେଖିଥିଲି; ରାମଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ପାହାଡ଼ ମଧ୍ୟ ନଦୀର ମାଲିକଙ୍କୁ ଆତ୍ମସମର୍ପଣ କରିଥିଲା ।'
ଯଦି ତାଵତ୍ ସମୁଦ୍ରସ୍ଯ ମୈନାକସ୍ଯ ଚ ଧୀମତଃ। ରାମାର୍ଥଂ ସମ୍ଭ୍ରମସ୍ତାଦୃକ୍ କିମଗ୍ନିର୍ନ କରିଷ୍ଯତି
'ଯଦି ମେନାକ ଓ ସମୁଦ୍ର ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଏତେ ଉତ୍ସୁକ ଥିଲେ, ତେବେ ଅଗ୍ନି କାହିଁକି ସହଯୋଗ କରିବା ନାହିଁ?'
ସୀତାଯାଶ୍ଚାନୃଶଂସ୍ଯେନ ତେଜସା ରାଘଵସ୍ଯ ଚ। ପିତୁଶ୍ଚ ମମ ସଖ୍ଯେନ ନ ମାଂ ଦହତି ପାଵକଃ
'ସୀତାଙ୍କ ଦୟା, ରାମଙ୍କ ଶକ୍ତି, ଓ ମୋ ପିତାଙ୍କ ସଖ୍ୟତା ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନି ମୋତେ ଜଳାଉନାହିଁ ।'
ଭୂଯଃ ସ ଚିନ୍ତଯାମାସ ମୁହୂର୍ତଂ କପିକୁଞ୍ଜରଃ। କଥମସ୍ମଦ୍ଵିଧସ୍ଯେହ ବନ୍ଧନଂ ରାକ୍ଷସାଧମୈଃ
ପୁନି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାନର କିଛି ଖଣ୍ଡ ଚିନ୍ତା କଲେ—'ମୋ ଭଳି ଏକା ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସମାନେ କିପରି ଆଟକିପାରିବେ?'
ପ୍ରତିକ୍ରିଯାସ୍ଯ ଯୁକ୍ତା ସ୍ଯାତ୍ ସତି ମହ୍ଯଂ ପରାକ୍ରମେ। ତତଶ୍ଛିତ୍ତ୍ଵା ଚ ତାନ୍ ପାଶାନ୍ ଵେଗଵାନ୍ ଵୈ ମହାକପିଃ
'ମୋତେ ଶକ୍ତି ଥିଲେ, ମୁଁ ତାହା ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବି ।' ଏପରେ ଶୀଘ୍ର ଓ ବଡ଼ ବାନର ତା ସମସ୍ତ ବନ୍ଧନ ଭଙ୍ଗ କଲେ ।
ଉତ୍ପପାତାଥ ଵେଗେନ ନନାଦ ଚ ମହାକପିଃ। ପୁରଦ୍ଵାରଂ ତତଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଶୈଲଶୃଙ୍ଗମିଵୋନ୍ନତମ୍
ତାପରେ ତିବ୍ର ଗତିରେ ଉଡ଼ି, ବଡ଼ ବାନର ଗର୍ଜନ କଲେ; ସେଠାରୁ ସେ ସହରର ଦ୍ୱାରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ପାହାଡ଼ର ଶିଖର ଭଳି ଉଚ୍ଚ ।
ଵିଭକ୍ତରକ୍ଷଃସମ୍ବାଧମାସସାଦାନିଲାତ୍ମଜଃ। ସ ଭୂତ୍ଵା ଶୈଲସଂକାଶଃ କ୍ଷଣେନ ପୁନରାତ୍ମଵାନ୍
ବାୟୁପୁତ୍ର ରାକ୍ଷସମାନେ ଭାଗିଯିବା ପରେ, ପାହାଡ଼ ଭଳି ଦଢ଼ ହେଇ ଦଢ଼ିଲେ; କିଛି ମହୁର୍ତ୍ତରେ ସେ ନିଜ ଆକାରକୁ ଫେରିଲେ ।
ହ୍ରସ୍ଵତାଂ ପରମାଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ବନ୍ଧନାନ୍ଯଵଶାତଯତ୍। ଵିମୁକ୍ତଶ୍ଚାଭଵଚ୍ଛ୍ରୀମାନ୍ ପୁନଃ ପର୍ଵତସଂନିଭଃ
ସେ ବହୁତ ଛୋଟ ହେଇ, ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ; ମୁକ୍ତ ହେଇ, ପୁନି ଗୌରବମୟ ପାହାଡ଼ ସଦୃଶ ଆକାରକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ ।
ଵୀକ୍ଷମାଣଶ୍ଚ ଦଦୃଶେ ପରିଘଂ ତୋରଣାଶ୍ରିତମ୍। ସ ତଂ ଗୃହ୍ଯ ମହାବାହୁଃ କାଲାଯସପରିଷ୍କୃତମ୍। ରକ୍ଷିଣସ୍ତାନ୍ ପୁନଃ ସର୍ଵାନ୍ ସୂଦଯାମାସ ମାରୁତିଃ
ଚାରିପାଖ ଦେଖି, ସେ ଦ୍ୱାରରେ ଏକ ଲୋହା ଦଣ୍ଡ ଦେଖିଲେ; ଏହାକୁ ଧରି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହନୁମାନ କଳା ଇସ୍ପାତରେ ଭୂଷିତ, ସମସ୍ତ ରକ୍ଷକମାନେକୁ ପୁନି ମାରିଦେଲେ ।
ସ ତାନ୍ ନିହତ୍ଵା ରଣଚଣ୍ଡଵିକ୍ରମଃ ସମୀକ୍ଷମାଣଃ ପୁନରେଵ ଲଙ୍କାମ୍। ପ୍ରଦୀପ୍ତଲାଙ୍ଗୂଲକୃତାର୍ଚିମାଲୀ ପ୍ରକାଶିତାଦିତ୍ଯ ଇଵାର୍ଚିମାଲୀ
ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ହତ କରି, ଯୁଦ୍ଧରେ ଭୟଙ୍କର ଶକ୍ତି ଦେଖାଇ, ପୁନି ଲଙ୍କାକୁ ଦେଖିଲେ; ତାଙ୍କର ଜଳୁଥିବା ପୁଛ ଅଗ୍ନିର ମାଳା ଭଳି, ସୂର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରଭା ଭଳି ଚମକୁଥିଲା ।
thumb|ଚତୁଃପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡେ ଚତୁଃପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୫-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡର ଚଉଁପଞ୍ଚାଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ ।
ଵୀକ୍ଷମାଣସ୍ତତୋ ଲଙ୍କାଂ କପିଃ କୃତମନୋରଥଃ। ଵର୍ଧମାନସମୁତ୍ସାହଃ କାର୍ଯଶେଷମଚିନ୍ତଯତ୍
ତାପରେ ବାନର, ନିଜ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେଇ, ଲଙ୍କାକୁ ଦେଖିଲେ; ତାଙ୍କର ଉତ୍ସାହ ବଢ଼ିଗଲା, ଏବଂ ଅବଶିଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କଲେ ।
କିଂ ନୁ ଖଲ୍ଵଵଶିଷ୍ଟଂ ମେ କର୍ତଵ୍ଯମିହ ସାମ୍ପ୍ରତମ୍। ଯଦେଷାଂ ରକ୍ଷସାଂ ଭୂଯଃ ସଂତାପଜନନଂ ଭଵେତ୍
'ମୋ ପାଖରେ ଏଠି କଣ ଅବଶିଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ ଅଛି, ଯାହା ଏହି ରାକ୍ଷସମାନେ ଅଧିକ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅନୁଭବ କରିବେ?'
ଵନଂ ତାଵତ୍ପ୍ରମଥିତଂ ପ୍ରକୃଷ୍ଟା ରାକ୍ଷସା ହତାଃ। ବଲୈକଦେଶଃ କ୍ଷପିତଃ ଶେଷଂ ଦୁର୍ଗଵିନାଶନମ୍
ବନ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଛି, ଅନେକ ରାକ୍ଷସ ମରିଛନ୍ତି, ସେନାର ଏକ ଅଂଶ ନଷ୍ଟ ହୋଇଛି; ଅବଶିଷ୍ଟ ହେଉଛି ଦୁର୍ଗ ନଷ୍ଟ କରିବା ।
ଦୁର୍ଗେ ଵିନାଶିତେ କର୍ମ ଭଵେତ୍ ସୁଖପରିଶ୍ରମମ୍। ଅଲ୍ପଯତ୍ନେନ କାର୍ଯେଽସ୍ମିନ୍ ମମ ସ୍ଯାତ୍ ସଫଲଃ ଶ୍ରମଃ
ଦୁର୍ଗ ନଷ୍ଟ ହେଲେ, କାର୍ଯ୍ୟ ସହଜରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବ; ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ମୋର ଉଦ୍ୟମ ଅଳ୍ପ ପ୍ରୟାସରେ ଫଳଦାୟକ ହେବ ।