ସହସ୍ତ୍ରୀବାଲଵୃଦ୍ଧାଶ୍ଚ ଜଗ୍ମୁଃ ପ୍ରୀତିଂ ନିଶାଚରାଃ। ନିବଦ୍ଧଃ କୃତଵାନ୍ ଵୀରସ୍ତତ୍କାଲସଦୃଶୀଂ ମତିମ୍
ସେଇ ରାତିରେ ଘୁରୁଥିବା ଲୋକମାନେ, ସ୍ତ୍ରୀ, ଶିଶୁ ଓ ବୃଦ୍ଧମାନେ ସହିତ ଖୁସି ହେଲେ । ବନରାଜା ବନ୍ଧା ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ସମୟକୁ ଅନୁଯୋଗ୍ୟ ଯୋଜନା କଲେ ।
କାମଂ ଖଲୁ ନ ମେ ଶକ୍ତା ନିବଦ୍ଧସ୍ଯାପି ରାକ୍ଷସାଃ। ଛିତ୍ତ୍ଵା ପାଶାନ୍ ସମୁତ୍ପତ୍ଯ ହନ୍ଯାମହମିମାନ୍ ପୁନଃ
ନିଶ୍ଚୟ, ଏମିତି ବନ୍ଧା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ରାକ୍ଷସମାନେ ମୋତେ ରୋକିପାରିବେ ନାହିଁ । ଏହି ବନ୍ଧନ ଭାଙ୍ଗି ଉଡ଼ିଯାଇ, ମୁଁ ପୁନିଥରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମାରିପାରିବି ।
ଯଦି ଭର୍ତୃହିତାର୍ଥାଯ ଚରନ୍ତଂ ଭର୍ତୃଶାସନାତ୍। ନିବଧ୍ନନ୍ତେ ଦୁରାତ୍ମାନୋ ନ ତୁ ମେ ନିଷ୍କୃତିଃ କୃତା
ମୋ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଆଦେଶରେ କାମ କରୁଥିବା ମୋତେ ଏହି ଦୁଷ୍ଟମାନେ ବାନ୍ଧିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୋ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଏଯାଏଁ ପୂରଣ ହୋଇନାହିଁ ।
ସର୍ଵେଷାମେଵ ପର୍ଯାପ୍ତୋ ରାକ୍ଷସାନାମହଂ ଯୁଧି। କିଂ ତୁ ରାମସ୍ଯ ପ୍ରୀତ୍ଯର୍ଥଂ ଵିଷହିଷ୍ଯେଽହମୀଦୃଶମ୍
ଯୁଦ୍ଧରେ ମୁଁ ଏକାଏଁ ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ପରାଜିତ କରିପାରିବି, କିନ୍ତୁ ରାମଙ୍କ ପ୍ରୀତି ପାଇଁ ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ସହିବି ।
ଲଙ୍କା ଚାରଯିତଵ୍ଯା ମେ ପୁନରେଵ ଭଵେଦିତି। ରାତ୍ରୌ ନହି ସୁଦୃଷ୍ଟା ମେ ଦୁର୍ଗକର୍ମଵିଧାନତଃ
ମୁଁ ଏହି ଲଙ୍କାକୁ ପୁନିଥରେ ଖୋଜିବାକୁ ପଡିବ, କାରଣ ରାତିରେ ଦୁର୍ଗର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଭଲଭାବେ ଦେଖିପାରିନଥିଲି।
ଅଵଶ୍ଯମେଵ ଦ୍ରଷ୍ଟଵ୍ଯା ମଯା ଲଙ୍କା ନିଶାକ୍ଷଯେ। କାମଂ ବଧ୍ନନ୍ତୁ ମେ ଭୂଯଃ ପୁଚ୍ଛସ୍ଯୋଦ୍ଦୀପନେନ ଚ
ନିଶା ଶେଷରେ ମୁଁ ଲଙ୍କାକୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଦେଖିବି; ଚାହୁଁଥିଲେ ସେମାନେ ମୋ ପୁଛକୁ ପୁଣି ବାନ୍ଧି ଆଗୁନ ଲଗାଇଦିଅନ୍ତୁ।
ପୀଡାଂ କୁର୍ଵନ୍ତି ରକ୍ଷାଂସି ନ ମେଽସ୍ତି ମନସଃ ଶ୍ରମଃ। ତତସ୍ତେ ସଂଵୃତାକାରଂ ସତ୍ତ୍ଵଵନ୍ତଂ ମହାକପିମ୍
ରାକ୍ଷସମାନେ ମୋତେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ମୋ ମନ କେବେ ଥକିନାହିଁ; ଏହିପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ କିନ୍ତୁ ଆକୃତି ଲୁଚାଇଥିବା ବନର ମହାବନରକୁ ସେମାନେ ନେଇଗଲେ।
ପରିଗୃହ୍ଯ ଯଯୁର୍ହୃଷ୍ଟା ରାକ୍ଷସାଃ କପିକୁଞ୍ଜରମ୍। ଶଙ୍ଖଭେରୀନିନାଦୈଶ୍ଚ ଘୋଷଯନ୍ତଃ ସ୍ଵକର୍ମଭିଃ
ରାକ୍ଷସମାନେ ଖୁସିରେ ବନରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହାତୀ ସମାନ ଏହି ବନରକୁ ଧରି ନେଇଗଲେ, ଶଂଖ ଓ ଢୋଳର ଶବ୍ଦରେ ସେମାନେ ନିଜ କାମକୁ ଘୋଷଣା କଲେ।
ରାକ୍ଷସାଃ କ୍ରୂରକର୍ମାଣଶ୍ଚାରଯନ୍ତି ସ୍ମ ତାଂ ପୁରୀମ୍। ଅନ୍ଵୀଯମାନୋ ରକ୍ଷୋଭିର୍ଯଯୌ ସୁଖମିରଂଦମଃ
ନିର୍ଦୟ କାମ କରୁଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେ ସେଠାରେ ତାକୁ ସହର ଭିତରେ ଘୁରାଇଲେ; ରାକ୍ଷସମାନେ ପଛରେ ଥିବା ବେଳେ ଅଦମ୍ୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସେ ବନର ସହଜରେ ଚାଲିଗଲେ।
ହନୂମାଂଶ୍ଚାରଯାମାସ ରାକ୍ଷସାନାଂ ମହାପୁରୀମ୍। ଅଥାପଶ୍ଯଦ୍ ଵିମାନାନି ଵିଚିତ୍ରାଣି ମହାକପିଃ
ହନୁମାନ୍କୁ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମହାନଗର ଭିତରେ ଘୁରାଇଲେ; ତାପରେ ମହାବନର ଅଦ୍ଭୁତ ମହଲଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖିଲେ।
ସଂଵୃତାନ୍ ଭୂମିଭାଗାଂଶ୍ଚ ସୁଵିଭକ୍ତାଂଶ୍ଚ ଚତ୍ଵରାନ୍। ରଥ୍ଯାଶ୍ଚ ଗୃହସମ୍ବାଧାଃ କପିଃ ଶୃଙ୍ଗାଟକାନି ଚ
ସେ ଘେରା ଜମି, ସୁନିୟମିତ ଚଉକ, ଘରେ ଭରିଥିବା ରାସ୍ତା ଓ ବଜାର ଦେଖିଲେ।
ତଥା ରଥ୍ଯୋପରଥ୍ଯାଶ୍ଚ ତଥୈଵ ଚ ଗୃହାନ୍ତରାନ୍। ଚତ୍ଵରେଷୁ ଚତୁଷ୍କେଷୁ ରାଜମାର୍ଗେ ତଥୈଵ ଚ
ସେ ମୁଖ୍ୟ ରାସ୍ତା, ଗଲି ଓ ଘର ଭିତର, ଏବଂ ରାଜପଥର ଚଉମୁଖୀ ଚଉକଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲେ।
ଘୋଷଯନ୍ତି କପିଂ ସର୍ଵେ ଚାର ଇତ୍ଯେଵ ରାକ୍ଷସାଃ। ସ୍ତ୍ରୀବାଲଵୃଦ୍ଧା ନିର୍ଜଗ୍ମୁସ୍ତତ୍ର ତତ୍ର କୁତୂହଲାତ୍
ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସମାନେ 'ଏହି ବନର ଗୁପ୍ତଚର' ବୋଲି ଘୋଷଣା କଲେ; ଜହାଁ ତହାଁ ଜନାନୀ, ପିଲା ଓ ବୃଦ୍ଧମାନେ କୁତୁହଳରେ ବାହାରିଆସିଲେ।
ତଂ ପ୍ରଦୀପିତଲାଙ୍ଗୂଲଂ ହନୂମନ୍ତଂ ଦିଦୃକ୍ଷଵଃ। ଦୀପ୍ଯମାନେ ତତସ୍ତସ୍ଯ ଲାଙ୍ଗୂଲାଗ୍ରେ ହନୂମତଃ
ଅଗ୍ନିରେ ଜଳୁଥିବା ପୁଛ ସହିତ ହନୁମାନ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ସମସ୍ତେ ଆଗ୍ରହ କଲେ; ଏହିପରି ହନୁମାନ୍କ ପୁଛର ଟିପ୍ ଜଳିଉଠିଲା—
ରାକ୍ଷସ୍ଯସ୍ତା ଵିରୂପାକ୍ଷ୍ଯଃ ଶଂସୁର୍ଦେଵ୍ଯାସ୍ତଦପ୍ରିଯମ୍। ଯସ୍ତ୍ଵଯା କୃତସଂଵାଦଃ ସୀତେ ତାମ୍ରମୁଖଃ କପିଃ
ବିକୃତ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ରାକ୍ଷସୀମାନେ ରାଣୀଙ୍କୁ ସେ ଦୁଃଖଦ ଖବର ଦେଲେ: 'ସୀତା, ଯାହା ସହିତ ତୁମେ କଥାହେବା କରିଥିଲ, ସେ ତାମ୍ରମୁଖୀ ବନର—'
ଲାଙ୍ଗୂଲେନ ପ୍ରଦୀପ୍ତେନ ସ ଏଷ ପରିଣୀଯତେ। ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତଦ୍ ଵଚନଂ କ୍ରୂରମାତ୍ମାପହରଣୋପମମ୍
'ତାଙ୍କର ପୁଛକୁ ଆଗୁନ ଲଗାଇ ଘୁରାଉଛନ୍ତି'; ଏହି କ୍ରୁର କଥା, ଯାହା ତାଙ୍କର ପ୍ରାଣକୁ ହାନି କରିଥିଲା, ଶୁଣି—
ଵୈଦେହୀ ଶୋକସଂତପ୍ତା ହୁତାଶନମୁପାଗମତ୍। ମଙ୍ଗଲାଭିମୁଖୀ ତସ୍ଯ ସା ତଦାସୀନ୍ମହାକପେଃ
ବୈଦେହୀ ଶୋକରେ ପିଡ଼ିତ ହୋଇ, ମହାବନର ପାଇଁ ଶୁଭ ଚିନ୍ତା କରି ଅଗ୍ନିଦେବଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ଉପତସ୍ଥେ ଵିଶାଲାକ୍ଷୀ ପ୍ରଯତା ହଵ୍ଯଵାହନମ୍। ଯଦ୍ଯସ୍ତି ପତିଶୁଶ୍ରୂଷା ଯଦ୍ଯସ୍ତି ଚରିତଂ ତପଃ। ଯଦି ଵା ତ୍ଵେକପତ୍ନୀତ୍ଵଂ ଶୀତୋ ଭଵ ହନୂମତଃ
ବିଶାଳ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ସୀତା ଶୁଦ୍ଧ ମନେ ଅଗ୍ନିଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ: 'ମୁଁ ଯଦି ପତିଙ୍କୁ ସେବା କରିଛି, ଯଦି ଧର୍ମରେ ଚାଲିଛି, ଯଦି ମୁଁ ଏକମାତ୍ର ପତିରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ଧ, ତେବେ ହନୁମାନ୍ ପାଇଁ ଅଗ୍ନି ଶିତଳ ହେଉ।'
ଯଦି କିଂଚିଦନୁକ୍ରୋଶସ୍ତସ୍ଯ ମଯ୍ଯସ୍ତି ଧୀମତଃ। ଯଦି ଵା ଭାଗ୍ଯଶେଷୋ ମେ ଶୀତୋ ଭଵ ହନୂମତଃ
'ଯଦି ସେ ଧୀର ମନୁଷ୍ୟ ମୋତେ କିଛି ଦୟା କରନ୍ତି, ଯଦି ମୋ ପାଖରେ କିଛି ଭାଗ୍ୟ ଅଛି, ତେବେ ହନୁମାନ୍ ପାଇଁ ଅଗ୍ନି ଶିତଳ ହେଉ।'
ଯଦି ମାଂ ଵୃତ୍ତସମ୍ପନ୍ନାଂ ତତ୍ସମାଗମଲାଲସାମ୍। ସ ଵିଜାନାତି ଧର୍ମାତ୍ମା ଶୀତୋ ଭଵ ହନୂମତଃ
'ଯଦି ସେ ଧର୍ମାତ୍ମା ମୋତେ ନୀତିବାନ୍ ଓ ସମ୍ମିଳନ ପାଇଁ ଆତୁର ଜାଣନ୍ତି, ତେବେ ହନୁମାନ୍ ପାଇଁ ଅଗ୍ନି ଶିତଳ ହେଉ।'
ଯଦି ମାଂ ତାରଯେଦାର୍ଯଃ ସୁଗ୍ରୀଵଃ ସତ୍ଯସଂଗରଃ। ଅସ୍ମାଦ୍ ଦୁଃଖାମ୍ବୁସଂରୋଧାଚ୍ଛୀତୋ ଭଵ ହନୂମତଃ
'ଯଦି ମହାନ୍ ସତ୍ୟବାନ୍ ସୁଗ୍ରୀବ ମୋତେ ଏହି ଦୁଃଖର ସମୁଦ୍ରରୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବେ, ତେବେ ହନୁମାନ୍ ପାଇଁ ଅଗ୍ନି ଶିତଳ ହେଉ।'
ତତସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣାର୍ଚିରଵ୍ଯଗ୍ରଃ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣଶିଖୋଽନଲଃ। ଜଜ୍ଵାଲ ମୃଗଶାଵାକ୍ଷ୍ଯାଃ ଶଂସନ୍ନିଵ ଶୁଭଂ କପେଃ
ତାପରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶିଖା ଥିବା ଅଗ୍ନି ଅଚଳ ରହି, ମୃଗଶାବାକ୍ଷୀ ସୀତାଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କଲେ ଏବଂ ମହାବନର ପାଇଁ ଶୁଭ ସୂଚନା ଦେଉଥିବା ପରି ଜଳିଉଠିଲେ।
ହନୂମଜ୍ଜନକଶ୍ଚୈଵ ପୁଚ୍ଛାନଲଯୁତୋଽନିଲଃ। ଵଵୌ ସ୍ଵାସ୍ଥ୍ଯକରୋ ଦେଵ୍ଯାଃ ପ୍ରାଲେଯାନିଲଶୀତଲଃ
ହନୁମାନଙ୍କ ଓ ତାଙ୍କର ପିତା ବାୟୁ, ତାଙ୍କର ପୁଛରେ ଅଗ୍ନି ସହିତ, ଦେବୀଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଠଣ୍ଡା ଓ ଆରୋଗ୍ୟଦାୟକ ବାତାସ ବହିଲେ ।
ଦହ୍ଯମାନେ ଚ ଲାଙ୍ଗୂଲେ ଚିନ୍ତଯାମାସ ଵାନରଃ। ପ୍ରଦୀପ୍ତୋଽଗ୍ନିରଯଂ କସ୍ମାନ୍ନ ମାଂ ଦହତି ସର୍ଵତଃ
ପୁଛ ଜଳିବା ସମୟରେ, ବାନର ଚିନ୍ତା କଲେ—'ଏହି ତେଜ ଅଗ୍ନି କାହିଁକି ମୋତେ କିଛି ଜଳାଉନାହିଁ?'
ଦୃଶ୍ଯତେ ଚ ମହାଜ୍ଵାଲଃ କରୋତି ଚ ନ ମେ ରୁଜମ୍। ଶିଶିରସ୍ଯେଵ ସମ୍ପାତୋ ଲାଙ୍ଗୂଲାଗ୍ରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତଃ
'ବଡ଼ ଅଗ୍ନିଶିଖା ଦେଖାଯାଉଛି, କିନ୍ତୁ ମୋତେ କିଛି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉନାହିଁ; ପୁଛର ଶିରେ ଏକ ଶୀତଳ ଧାରା ବସିଛି ବୋଲି ଲାଗୁଛି ।'
ଅଥ ଵା ତଦିଦଂ ଵ୍ଯକ୍ତଂ ଯଦ୍ ଦୃଷ୍ଟଂ ପ୍ଲଵତା ମଯା। ରାମପ୍ରଭାଵାଦାଶ୍ଚର୍ଯଂ ପର୍ଵତଃ ସରିତାଂ ପତୌ
'ନାହିଁଲେ, ଏହା ହେଉଛି ସେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଯାହା ମୁଁ ସମୁଦ୍ର ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରିବାବେଳେ ଦେଖିଥିଲି; ରାମଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ପାହାଡ଼ ମଧ୍ୟ ନଦୀର ମାଲିକଙ୍କୁ ଆତ୍ମସମର୍ପଣ କରିଥିଲା ।'
ଯଦି ତାଵତ୍ ସମୁଦ୍ରସ୍ଯ ମୈନାକସ୍ଯ ଚ ଧୀମତଃ। ରାମାର୍ଥଂ ସମ୍ଭ୍ରମସ୍ତାଦୃକ୍ କିମଗ୍ନିର୍ନ କରିଷ୍ଯତି
'ଯଦି ମେନାକ ଓ ସମୁଦ୍ର ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଏତେ ଉତ୍ସୁକ ଥିଲେ, ତେବେ ଅଗ୍ନି କାହିଁକି ସହଯୋଗ କରିବା ନାହିଁ?'
ସୀତାଯାଶ୍ଚାନୃଶଂସ୍ଯେନ ତେଜସା ରାଘଵସ୍ଯ ଚ। ପିତୁଶ୍ଚ ମମ ସଖ୍ଯେନ ନ ମାଂ ଦହତି ପାଵକଃ
'ସୀତାଙ୍କ ଦୟା, ରାମଙ୍କ ଶକ୍ତି, ଓ ମୋ ପିତାଙ୍କ ସଖ୍ୟତା ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନି ମୋତେ ଜଳାଉନାହିଁ ।'
ଭୂଯଃ ସ ଚିନ୍ତଯାମାସ ମୁହୂର୍ତଂ କପିକୁଞ୍ଜରଃ। କଥମସ୍ମଦ୍ଵିଧସ୍ଯେହ ବନ୍ଧନଂ ରାକ୍ଷସାଧମୈଃ
ପୁନି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାନର କିଛି ଖଣ୍ଡ ଚିନ୍ତା କଲେ—'ମୋ ଭଳି ଏକା ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସମାନେ କିପରି ଆଟକିପାରିବେ?'
ପ୍ରତିକ୍ରିଯାସ୍ଯ ଯୁକ୍ତା ସ୍ଯାତ୍ ସତି ମହ୍ଯଂ ପରାକ୍ରମେ। ତତଶ୍ଛିତ୍ତ୍ଵା ଚ ତାନ୍ ପାଶାନ୍ ଵେଗଵାନ୍ ଵୈ ମହାକପିଃ
'ମୋତେ ଶକ୍ତି ଥିଲେ, ମୁଁ ତାହା ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବି ।' ଏପରେ ଶୀଘ୍ର ଓ ବଡ଼ ବାନର ତା ସମସ୍ତ ବନ୍ଧନ ଭଙ୍ଗ କଲେ ।