ତସ୍ଯ ତଦ୍ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାଘଵସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ। ସନ୍ତାରଂ କାରଯାମାସ ସର୍ଷିସଙ୍ଘସ୍ଯ କୌଶିକଃ
ମହାତ୍ମା ରାଘବଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, କୌଶିକ ଋଷି ସମସ୍ତ ଋଷିମାନଙ୍କ ଦଳକୁ ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କରାଇଲେ।
ଉତ୍ତରଂ ତୀରମାସାଦ୍ଯ ସମ୍ପୂଜ୍ଯର୍ଷିଗଣଂ ତତଃ। ଗଙ୍ଗାକୂଲେ ନିଵିଷ୍ଟାସ୍ତେ ଵିଶାଲାଂ ଦଦୃଶୁଃ ପୁରୀମ୍
ଉତ୍ତର ପାର ଉପରେ ପହଞ୍ଚି, ଋଷିମାନେ ଦଳକୁ ସମ୍ମାନ କରି, ଗଙ୍ଗା ତୀରେ ବସିଲେ ଓ ଭିଶାଳା ସହରକୁ ଦେଖିଲେ।
ତତୋ ମୁନିଵରସ୍ତୂର୍ଣଂ ଜଗାମ ସହରାଘଵଃ। ଵିଶାଲାଂ ନଗରୀଂ ରମ୍ଯାଂ ଦିଵ୍ଯାଂ ସ୍ଵର୍ଗୋପମାଂ ତଦା
ତାପରେ ମହାନ ମୁନି, ରାଘବ ସହିତ, ଶୀଘ୍ର ଭିଶାଳା ସହରକୁ ଗଲେ; ସେହି ସହର ଦିବ୍ୟ ଓ ସ୍ୱର୍ଗ ସମାନ ରମ୍ୟ ଥିଲା।
ଅଥ ରାମୋ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞୋ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଂ ମହାମୁନିମ୍। ପପ୍ରଚ୍ଛ ପ୍ରାଞ୍ଜଲିର୍ଭୂତ୍ଵା ଵିଶାଲାମୁତ୍ତମାଂ ପୁରୀମ୍
ତାପରେ ଅତି ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ରାମ ଦେଖିଲେ, ହାତ ଜୋଡି ମହାମୁନି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, 'ଏହି ବଡ଼ ଏବଂ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସହର ବିଷୟରେ କିଛି କହନ୍ତୁ।'
କତମୋ ରାଜଵଂଶୋଽଯଂ ଵିଶାଲାଯାଂ ମହାମୁନେ। ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ଭଦ୍ରଂ ତେ ପରଂ କୌତୂହଲଂ ହି ମେ
'ମହାମୁନି, ଏହି ବିଶାଳା ସହରରେ କେଉଁ ରାଜବଂଶ ରହିଛି? ମୁଁ ଏହା ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ମୋର ମନରେ ବହୁତ ଉତ୍ସୁକତା ଅଛି। ଆପଣଙ୍କୁ ଭଲ ହେଉ।'
ତସ୍ଯ ତଦ୍ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାମସ୍ଯ ମୁନିପୁଙ୍ଗଵଃ। ଆଖ୍ଯାତୁଂ ତତ୍ସମାରେଭେ ଵିଶାଲାଯାଃ ପୁରାତନମ୍
ରାମଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ବିଶାଳା ସହରର ପୁରୁଣା କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଶ୍ରୂଯତାଂ ରାମ ଶକ୍ରସ୍ଯ କଥାଂ କଥଯତଃ ଶ୍ରୁତାମ୍। ଅସ୍ମିନ୍ ଦେଶେ ହି ଯଦ୍ ଵୃତ୍ତଂ ଶୃଣୁ ତତ୍ତ୍ଵେନ ରାଘଵ
'ରାମ, ମୁଁ ଯେଉଁ କଥା ଶୁଣିଛି, ତାହା ତୁମେ ଶୁଣ। ଏହି ଦେଶରେ ଯାହା ଘଟିଥିଲା, ସେଥିରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ କଥା ତୁମକୁ ସଠିକ୍ ଭାବରେ କହୁଛି, ରଘୁବଂଶୀ।'
ପୂର୍ଵଂ କୃତଯୁଗେ ରାମ ଦିତେଃ ପୁତ୍ରା ମହାବଲାଃ। ଅଦିତେଶ୍ଚ ମହାଭାଗା ଵୀର୍ଯଵନ୍ତଃ ସୁଧାର୍ମିକାଃ
'ପ୍ରାଚୀନ କୃତଯୁଗରେ, ରାମ, ଦିତିଙ୍କ ପୁଅମାନେ ବହୁତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ, ଏବଂ ଅଦିତିଙ୍କ ପୁଅମାନେ ବି ବଡ଼ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଥିଲେ।'
ତତସ୍ତେଷାଂ ନରଵ୍ଯାଘ୍ର ବୁଦ୍ଧିରାସୀନ୍ମହାତ୍ମନାମ୍। ଅମରା ଵିଜରାଶ୍ଚୈଵ କଥଂ ସ୍ଯାମୋ ନିରାମଯାଃ
'ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେଇ ମହାନ୍ ଆତ୍ମାମାନେ ଚିନ୍ତା କରିଲେ—କିପରି ଆମେ ଅମର, ବୃଦ୍ଧିହୀନ ଓ ରୋଗମୁକ୍ତ ହେବାକୁ ପାରିବା?'
ତେଷାଂ ଚିନ୍ତଯତାଂ ତତ୍ର ବୁଦ୍ଧିରାସୀଦ୍ ଵିପଶ୍ଚିତାମ୍। କ୍ଷୀରୋଦମଥନଂ କୃତ୍ଵା ରସଂ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯାମ ତତ୍ର ଵୈ
'ସେମାନେ ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ବେଳେ, ତାଙ୍କର ମନରେ ଏହି ବିଚାର ଆସିଲା—'ଦୁଧର ସମୁଦ୍ର ମଥିଲେ, ଏଠାରୁ ଆମେ ମୂଳ ରସ ପାଇପାରିବା।''
ତତୋ ନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ମଥନଂ ଯୋକ୍ତ୍ରଂ କୃତ୍ଵା ଚ ଵାସୁକିମ୍। ମନ୍ଥାନଂ ମନ୍ଦରଂ କୃତ୍ଵା ମମନ୍ଥୁରମିତୌଜସଃ
'ମଥନ କରିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କରି, ସେମାନେ ବାସୁକୀଙ୍କୁ ଦୋରି ଭାବେ ନେଲେ, ମନ୍ଦର ପର୍ବତକୁ ମଥାନ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କଲେ, ଏବଂ ବଡ଼ ଶକ୍ତିରେ ମଥିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ।'
ଅଥ ଵର୍ଷସହସ୍ରେଣ ଯୋକ୍ତ୍ରସର୍ପଶିରାଂସି ଚ। ଵମନ୍ତୋଽତିଵିଷଂ ତତ୍ର ଦଦଂଶୁର୍ଦଶନୈଃ ଶିଲାଃ
'ହଜାର ବର୍ଷ ପରେ, ଯେଉଁ ସର୍ପକୁ ଦୋରି ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଥିଲା, ସେ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡୁମାନରୁ ଭୟଙ୍କର ବିଷ ଉତ୍ସର୍ଗ କରିବାକୁ ଲାଗିଲା, ଦାନ୍ତରେ ପାହାଡ଼କୁ କାମୁଡ଼ିଲା।'
ଉତ୍ପପାତାଗ୍ନିସଂକାଶଂ ହାଲାହଲମହାଵିଷମ୍। ତେନ ଦଗ୍ଧଂ ଜଗତ୍ ସର୍ଵଂ ସଦେଵାସୁରମାନୁଷମ୍
'ତାପରେ ଅଗ୍ନି ପରି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ହାଳାହଳ ବିଷ ବାହାରିଲା; ଏହି ବିଷରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ—ଦେବତା, ଅସୁର ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନେ—ଦହିଗଲେ।'
ଅଥ ଦେଵା ମହାଦେଵଂ ଶଙ୍କରଂ ଶରଣାର୍ଥିନଃ। ଜଗ୍ମୁଃ ପଶୁପତିଂ ରୁଦ୍ରଂ ତ୍ରାହି ତ୍ରାହୀତି ତୁଷ୍ଟୁଵୁଃ
'ତାପରେ ଦେବତାମାନେ ଶରଣ ନେବାକୁ ମହାଦେବ ଶଙ୍କରଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ, ତାଙ୍କୁ 'ପଶୁପତି', 'ରୁଦ୍ର' ବୋଲି ସ୍ତୁତି କରି, 'ଆମକୁ ବଞ୍ଚାନ୍ତୁ, ବଞ୍ଚାନ୍ତୁ' ବୋଲି ଅନୁରୋଧ କଲେ।'
ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତତୋ ଦେଵୈର୍ଦେଵଦେଵେଶ୍ଵରଃ ପ୍ରଭୁଃ। ପ୍ରାଦୁରାସୀତ୍ ତତୋଽତ୍ରୈଵ ଶଙ୍ଖଚକ୍ରଧରୋ ହରିଃ
'ଦେବତାମାନେ ଏପରି କହିଲେ ପରେ, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରଭୁ ଏଠାରେ ପ୍ରକଟିଲେ; ତାପରେ ଶଂଖ ଓ ଚକ୍ରଧାରୀ ହରି ମଧ୍ୟ ଦେଖାଦେଲେ।'
ଉଵାଚୈନଂ ସ୍ମିତଂ କୃତ୍ଵା ରୁଦ୍ରଂ ଶୂଲଧରଂ ହରିଃ। ଦୈଵତୈର୍ମଥ୍ଯମାନେ ତୁ ଯତ୍ପୂର୍ଵଂ ସମୁପସ୍ଥିତମ୍
'ହରି ହସି କହିଲେ, 'ରୁଦ୍ର, ତୁମେ ତ୍ରିଶୂଳ ଧାରଣ କରୁଛ, ଦେବତାମାନେ ମଥନ କରୁଥିବା ବେଳେ ଏଠାରେ କ'ଣ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା—''
ତତ୍ ତ୍ଵଦୀଯଂ ସୁରଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୁରାଣାମଗ୍ରତୋ ହି ଯତ୍। ଅଗ୍ରପୂଜାମିହ ସ୍ଥିତ୍ଵା ଗୃହାଣେଦଂ ଵିଷଂ ପ୍ରଭୋ
'ହେ ସୁରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ଯାହା ତୁମର, ଏବଂ ଦେବତାମାନେ ସମ୍ମୁଖରେ ଆସିଛି—ଏଠାରେ ଆଗରେ ଦଢ଼ି ଏହି ବିଷ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ, ପ୍ରଭୁ।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଚ ସୁରଶ୍ରେଷ୍ଠସ୍ତତ୍ରୈଵାନ୍ତରଧୀଯତ। ଦେଵତାନାଂ ଭଯଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵାକ୍ଯଂ ତୁ ଶାର୍ଙ୍ଗିଣଃ
'ଏପରି କହି, ସୁରମାନେ ଏଠାରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ; ଦେବତାମାନେ ଭୟଭିତ ହେଉଥିବା ଦେଖି, ଶାର୍ଙ୍ଗଧାରୀଙ୍କ କଥା ଶୁଣି—'
ହାଲାହଲଂ ଵିଷଂ ଘୋରଂ ସଂଜଗ୍ରାହାମୃତୋପମମ୍। ଦେଵାନ୍ ଵିସୃଜ୍ଯ ଦେଵେଶୋ ଜଗାମ ଭଗଵାନ୍ ହରଃ
'ଭଗବାନ୍ ହର, ଦେବତାମାନେ ଛାଡ଼ି, ଅମୃତ ସମାନ ଭୟଙ୍କର ହାଳାହଳ ବିଷ ଗ୍ରହଣ କଲେ ଏବଂ ଚାଲିଗଲେ।'
ତତୋ ଦେଵାସୁରାଃ ସର୍ଵେ ମମନ୍ଥୂ ରଘୁନନ୍ଦନ। ପ୍ରଵିଵେଶାଥ ପାତାଲଂ ମନ୍ଥାନଃ ପର୍ଵତୋତ୍ତମଃ
'ତାପରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଅସୁରମାନେ ପୁଣି ମଥିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ, ରଘୁନନ୍ଦନ; ଏବଂ ମଥାନ ପର୍ବତ ପାତାଳକୁ ବୁଡ଼ିଗଲା।'
ତତୋ ଦେଵାଃ ସଗନ୍ଧର୍ଵାସ୍ତୁଷ୍ଟୁଵୁର୍ମଧୁସୂଦନମ୍। ତ୍ଵଂ ଗତିଃ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ଵିଶେଷେଣ ଦିଵୌକସାମ୍
'ତାପରେ ଦେବତାମାନେ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ମଧୁସୂଦନଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ, 'ତୁମେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ, ଦେବଲୋକବାସୀମାନେ ବିଶେଷ ଭାବେ ତୁମକୁ ଭରସା କରନ୍ତି।''
ପାଲଯାସ୍ମାନ୍ ମହାବାହୋ ଗିରିମୁଦ୍ଧର୍ତୁମର୍ହସି। ଇତି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ହୃଷୀକେଶଃ କାମଠଂ ରୂପମାସ୍ଥିତଃ
ମହାବାହୁ, ଆମକୁ ରକ୍ଷା କର। ତୁମେ ପାହାଡ଼କୁ ଉଠାଇବାକୁ ଉଚିତ। ଏହି କଥା ଶୁଣି, ହୃଷୀକେଶ କୁମ୍ଭୀର ଆକାର ଧାରଣ କଲେ।
ପର୍ଵତଂ ପୃଷ୍ଠତଃ କୃତ୍ଵା ଶିଷ୍ଯେ ତତ୍ରୋଦଧୌ ହରିଃ। ପର୍ଵତାଗ୍ରଂ ତୁ ଲୋକାତ୍ମା ହସ୍ତେନାକ୍ରମ୍ଯ କେଶଵଃ
ହରି ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ପଛେ ପାହାଡ଼କୁ ରଖି ଶୋଇଲେ। ଲୋକମାନଙ୍କର ଆତ୍ମା କେଶବ, ହାତରେ ପାହାଡ଼ର ଶିଖରକୁ ଧରିଥିଲେ।
ଦେଵାନାଂ ମଧ୍ଯତଃ ସ୍ଥିତ୍ଵା ମମନ୍ଥ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଃ। ଅଥ ଵର୍ଷସହସ୍ରେଣ ଆଯୁର୍ଵେଦମଯଃ ପୁମାନ୍
ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଦାଁଡ଼ାଇ, ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ମନ୍ଥନ କଲେ। ଏପରେ ହଜାର ବର୍ଷ ପରେ ଆୟୁର୍ବେଦ ରୂପୀ ଏକ ପୁରୁଷ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ।
ଉଦତିଷ୍ଠତ୍ ସୁଧର୍ମାତ୍ମା ସଦଣ୍ଡଃ ସକମଣ୍ଡଲୁଃ। ପୂର୍ଵଂ ଧନ୍ଵନ୍ତରିର୍ନାମ ଅପ୍ସରାଶ୍ଚ ସୁଵର୍ଚସଃ
ସେ ଧର୍ମାତ୍ମା ଦଣ୍ଡ ଓ କମଣ୍ଡଳୁ ନେଇ ଉପରେ ଆସିଲେ। ପ୍ରଥମେ ଧନ୍ବନ୍ତରି ନାମରେ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ ଅପ୍ସରାମାନେ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ।
ଅପ୍ସୁ ନିର୍ମଥନାଦେଵ ରସାତ୍ ତସ୍ମାଦ୍ ଵରସ୍ତ୍ରିଯଃ। ଉତ୍ପେତୁର୍ମନୁଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ତସ୍ମାଦପ୍ସରସୋଽଭଵନ୍
ଜଳ ମନ୍ଥନରୁ, ହେ ମନୁଷ୍ୟଶ୍ରେଷ୍ଠ, ରସରୁ ସେଇ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ନାରୀମାନେ ଉପଜିଲେ। ଏଭଳି ଅପ୍ସରାମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।
ଷଷ୍ଟିଃ କୋଟ୍ଯୋଽଭଵଂସ୍ତାସାମପ୍ସରାଣାଂ ସୁଵର୍ଚସାମ୍। ଅସଂଖ୍ଯେଯାସ୍ତୁ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ଯାସ୍ତାସାଂ ପରିଚାରିକାଃ
ଏହି ଦୀପ୍ତିମାନ ଅପ୍ସରାମାନେ ସାଠି କୋଟି ହେଲେ। ହେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ସେମାନଙ୍କର ସେବିକାମାନେ ଅସଂଖ୍ୟ ଥିଲେ।
ନ ତାଃ ସ୍ମ ପ୍ରତିଗୃହ୍ଣନ୍ତି ସର୍ଵେ ତେ ଦେଵଦାନଵାଃ। ଅପ୍ରତିଗ୍ରହଣାଦେଵ ତା ଵୈ ସାଧାରଣାଃ ସ୍ମୃତାଃ
ସମସ୍ତ ଦେବ ଓ ଦାନବମାନେ ସେମାନେ ଗ୍ରହଣ କରିଲେ ନାହିଁ। ଗ୍ରହଣ ନ କରିବାରୁ ସେମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସାଧାରଣ ମନାଯାନ୍ତି।
ଵରୁଣସ୍ଯ ତତଃ କନ୍ଯା ଵାରୁଣୀ ରଘୁନନ୍ଦନ। ଉତ୍ପପାତ ମହାଭାଗା ମାର୍ଗମାଣା ପରିଗ୍ରହମ୍
ତାପରେ, ହେ ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ, ବରୁଣଙ୍କର କନ୍ୟା ବାରୁଣୀ, ବଡ଼ ଭାଗ୍ୟବତୀ, ଗ୍ରହଣ ଚାହିଁ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ।
ଦିତେଃ ପୁତ୍ରା ନ ତାଂ ରାମ ଜଗୃହୁର୍ଵରୁଣାତ୍ମଜାମ୍। ଅଦିତେସ୍ତୁ ସୁତା ଵୀର ଜଗୃହୁସ୍ତାମନିନ୍ଦିତାମ୍
ହେ ରାମ, ଦିତିଙ୍କ ପୁଅମାନେ ବରୁଣଙ୍କର କନ୍ୟାକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଅଦିତିଙ୍କ ପୁଅମାନେ, ହେ ବୀର, ସେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷାକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ।