thumb|ତ୍ରିପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡେ ତ୍ରିପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୫-
ଏବେ ଶୁଣ, ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡର ତେପନ୍ଚାଶିଏଁ ସର୍ଗ ।
ତସ୍ଯ ତଦ୍ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଦଶଗ୍ରୀଵୋ ମହାତ୍ମନଃ। ଦେଶକାଲହିତଂ ଵାକ୍ଯଂ ଭ୍ରାତୁରୁତ୍ତରମବ୍ରଵୀତ୍
ସେଇ କଥା ଶୁଣି, ଦଶମୁଖୀ ଏବଂ ମହାତ୍ମା ରାବଣ ତାଙ୍କ ଭାଇଙ୍କୁ ସମୟ ଓ ସ୍ଥାନ ଅନୁଯୋଗ୍ୟ ଭାବରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ ।
ସମ୍ଯଗୁକ୍ତଂ ହି ଭଵତା ଦୂତଵଧ୍ଯା ଵିଗର୍ହିତା। ଅଵଶ୍ଯଂ ତୁ ଵଧାଯାନ୍ଯଃ କ୍ରିଯତାମସ୍ଯ ନିଗ୍ରହଃ
ତୁମେ ଯାହା କହିଛ, ସେଠିଏଁ ଠିକ୍ — ଦୂତକୁ ମାରିବା ନିନ୍ଦନୀୟ । କିନ୍ତୁ ତଥାପି, ତାଙ୍କୁ ଅନ୍ୟ କିଛି ଦଣ୍ଡ ଦେବା ଆବଶ୍ୟକ ।
କପୀନାଂ କିଲ ଲାଙ୍ଗୂଲମିଷ୍ଟଂ ଭଵତି ଭୂଷଣମ୍। ତଦସ୍ଯ ଦୀପ୍ଯତାଂ ଶୀଘ୍ରଂ ତେନ ଦଗ୍ଧେନ ଗଚ୍ଛତୁ
କହାଯାଏ ମକଡ଼ମାନଙ୍କ ଲାଗି ଲାଙ୍ଗୁଳ ହେଉଛି ତାଙ୍କର ଶୋଭା । ଏହିଠାରେ ତାଙ୍କ ଲାଙ୍ଗୁଳକୁ ତୁରନ୍ତ ଜଳାଯାଉ, ଏବଂ ତାହା ଜଳିଗଲା ପରେ ସେ ଯାଉ ।
ତତଃ ପଶ୍ଯନ୍ତ୍ଵମୁଂ ଦୀନମଙ୍ଗଵୈରୂପ୍ଯକର୍ଶିତମ୍। ସୁମିତ୍ରଜ୍ଞାତଯଃ ସର୍ଵେ ବାନ୍ଧଵାଃ ସସୁହୃଜ୍ଜନାଃ
ତାପରେ ସେ ଦୁଃଖିତ ଏବଂ ଦେହରେ ବିକୃତି ଓ କ୍ଷୀଣତା ଦେଖି, ସମସ୍ତ ସୁମିତ୍ର, ତାଙ୍କର ଜଣାସମ୍ପର୍କୀୟ, ବନ୍ଧୁବନ୍ଧବ ଏବଂ ସହଋଦୟମାନେ ଦେଖନ୍ତୁ ।
ଆଜ୍ଞାପଯଦ୍ ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ରଃ ପୁରଂ ସର୍ଵଂ ସଚତ୍ଵରମ୍। ଲାଙ୍ଗୂଲେନ ପ୍ରଦୀପ୍ତେନ ରକ୍ଷୋଭିଃ ପରିଣୀଯତାମ୍
ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ରାଜା ଆଦେଶ ଦେଲେ — ସମସ୍ତ ସହର ଓ ଚଉକ ଅଞ୍ଚଳରେ, ତାଙ୍କ ଲାଙ୍ଗୁଳ ଜଳିଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ରାକ୍ଷସମାନେ ତାଙ୍କୁ ଘୁରାଇ ଦେଖାନ୍ତୁ ।
ତସ୍ଯ ତଦ୍ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାକ୍ଷସାଃ କୋପକର୍କଶାଃ। ଵେଷ୍ଟନ୍ତେ ତସ୍ଯ ଲାଙ୍ଗୂଲଂ ଜୀର୍ଣୈଃ କାର୍ପାସିକୈଃ ପଟୈଃ
ଏହି କଥା ଶୁଣି, କ୍ରୋଧରେ କଠୋର ରାକ୍ଷସମାନେ ପୁରୁଣା କପାସ ଚିରା ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ଲାଙ୍ଗୁଳକୁ ବାନ୍ଧିଦେଲେ ।
ସଂଵେଷ୍ଟ୍ଯମାନେ ଲାଙ୍ଗୂଲେ ଵ୍ଯଵର୍ଧତ ମହାକପିଃ। ଶୁଷ୍କମିନ୍ଧନମାସାଦ୍ଯ ଵନେଷ୍ଵିଵ ହୁତାଶନମ୍
ଲାଙ୍ଗୁଳ ବାନ୍ଧାଯାଉଥିବାବେଳେ, ସେଇ ବଡ଼ କପି ଦେହରେ ବଡ଼ ହେଉଥିଲେ, ଯେପରି ଜଙ୍ଗଲରେ ଶୁଖିଲା ଜଳାଣି ମିଳିଲେ ଅଗ୍ନି ବଢ଼ିଯାଏ ।
ତୈଲେନ ପରିଷିଚ୍ଯାଥ ତେଽଗ୍ନିଂ ତତ୍ରୋପପାଦଯନ୍। ଲାଙ୍ଗୂଲେନ ପ୍ରଦୀପ୍ତେନ ରାକ୍ଷସାଂସ୍ତାନତାଡଯତ୍
ପରେ ତେମାନେ ତେଲ ଢାଳି, ସେଠାରେ ଅଗ୍ନି ଲଗାଇଲେ । ତାଙ୍କ ଜଳିଥିବା ଲାଙ୍ଗୁଳ ଦ୍ୱାରା ସେ ରାକ୍ଷସମାନେକୁ ମାଡ଼ିଲେ ।
ରୋଷାମର୍ଷପରୀତାତ୍ମା ବାଲସୂର୍ଯସମାନନଃ। ସ ଭୂଯଃ ସଂଗତୈଃ କ୍ରୂରୈ ରାକ୍ଷସୈର୍ହରିପୁଙ୍ଗଵଃ
କ୍ରୋଧ ଓ ଅପମାନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ମୁହଁ ଉଦୟ ହେଉଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ତେଜସ୍ୱୀ, ସେଇ ବନରାଜା ପୁନିଥରେ କ୍ରୂର ରାକ୍ଷସମାନେ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଲେ ।
ସହସ୍ତ୍ରୀବାଲଵୃଦ୍ଧାଶ୍ଚ ଜଗ୍ମୁଃ ପ୍ରୀତିଂ ନିଶାଚରାଃ। ନିବଦ୍ଧଃ କୃତଵାନ୍ ଵୀରସ୍ତତ୍କାଲସଦୃଶୀଂ ମତିମ୍
ସେଇ ରାତିରେ ଘୁରୁଥିବା ଲୋକମାନେ, ସ୍ତ୍ରୀ, ଶିଶୁ ଓ ବୃଦ୍ଧମାନେ ସହିତ ଖୁସି ହେଲେ । ବନରାଜା ବନ୍ଧା ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ସମୟକୁ ଅନୁଯୋଗ୍ୟ ଯୋଜନା କଲେ ।
କାମଂ ଖଲୁ ନ ମେ ଶକ୍ତା ନିବଦ୍ଧସ୍ଯାପି ରାକ୍ଷସାଃ। ଛିତ୍ତ୍ଵା ପାଶାନ୍ ସମୁତ୍ପତ୍ଯ ହନ୍ଯାମହମିମାନ୍ ପୁନଃ
ନିଶ୍ଚୟ, ଏମିତି ବନ୍ଧା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ରାକ୍ଷସମାନେ ମୋତେ ରୋକିପାରିବେ ନାହିଁ । ଏହି ବନ୍ଧନ ଭାଙ୍ଗି ଉଡ଼ିଯାଇ, ମୁଁ ପୁନିଥରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମାରିପାରିବି ।
ଯଦି ଭର୍ତୃହିତାର୍ଥାଯ ଚରନ୍ତଂ ଭର୍ତୃଶାସନାତ୍। ନିବଧ୍ନନ୍ତେ ଦୁରାତ୍ମାନୋ ନ ତୁ ମେ ନିଷ୍କୃତିଃ କୃତା
ମୋ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଆଦେଶରେ କାମ କରୁଥିବା ମୋତେ ଏହି ଦୁଷ୍ଟମାନେ ବାନ୍ଧିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୋ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଏଯାଏଁ ପୂରଣ ହୋଇନାହିଁ ।
ସର୍ଵେଷାମେଵ ପର୍ଯାପ୍ତୋ ରାକ୍ଷସାନାମହଂ ଯୁଧି। କିଂ ତୁ ରାମସ୍ଯ ପ୍ରୀତ୍ଯର୍ଥଂ ଵିଷହିଷ୍ଯେଽହମୀଦୃଶମ୍
ଯୁଦ୍ଧରେ ମୁଁ ଏକାଏଁ ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ପରାଜିତ କରିପାରିବି, କିନ୍ତୁ ରାମଙ୍କ ପ୍ରୀତି ପାଇଁ ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ସହିବି ।
ଲଙ୍କା ଚାରଯିତଵ୍ଯା ମେ ପୁନରେଵ ଭଵେଦିତି। ରାତ୍ରୌ ନହି ସୁଦୃଷ୍ଟା ମେ ଦୁର୍ଗକର୍ମଵିଧାନତଃ
ମୁଁ ଏହି ଲଙ୍କାକୁ ପୁନିଥରେ ଖୋଜିବାକୁ ପଡିବ, କାରଣ ରାତିରେ ଦୁର୍ଗର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଭଲଭାବେ ଦେଖିପାରିନଥିଲି।
ଅଵଶ୍ଯମେଵ ଦ୍ରଷ୍ଟଵ୍ଯା ମଯା ଲଙ୍କା ନିଶାକ୍ଷଯେ। କାମଂ ବଧ୍ନନ୍ତୁ ମେ ଭୂଯଃ ପୁଚ୍ଛସ୍ଯୋଦ୍ଦୀପନେନ ଚ
ନିଶା ଶେଷରେ ମୁଁ ଲଙ୍କାକୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଦେଖିବି; ଚାହୁଁଥିଲେ ସେମାନେ ମୋ ପୁଛକୁ ପୁଣି ବାନ୍ଧି ଆଗୁନ ଲଗାଇଦିଅନ୍ତୁ।
ପୀଡାଂ କୁର୍ଵନ୍ତି ରକ୍ଷାଂସି ନ ମେଽସ୍ତି ମନସଃ ଶ୍ରମଃ। ତତସ୍ତେ ସଂଵୃତାକାରଂ ସତ୍ତ୍ଵଵନ୍ତଂ ମହାକପିମ୍
ରାକ୍ଷସମାନେ ମୋତେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ମୋ ମନ କେବେ ଥକିନାହିଁ; ଏହିପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ କିନ୍ତୁ ଆକୃତି ଲୁଚାଇଥିବା ବନର ମହାବନରକୁ ସେମାନେ ନେଇଗଲେ।
ପରିଗୃହ୍ଯ ଯଯୁର୍ହୃଷ୍ଟା ରାକ୍ଷସାଃ କପିକୁଞ୍ଜରମ୍। ଶଙ୍ଖଭେରୀନିନାଦୈଶ୍ଚ ଘୋଷଯନ୍ତଃ ସ୍ଵକର୍ମଭିଃ
ରାକ୍ଷସମାନେ ଖୁସିରେ ବନରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହାତୀ ସମାନ ଏହି ବନରକୁ ଧରି ନେଇଗଲେ, ଶଂଖ ଓ ଢୋଳର ଶବ୍ଦରେ ସେମାନେ ନିଜ କାମକୁ ଘୋଷଣା କଲେ।
ରାକ୍ଷସାଃ କ୍ରୂରକର୍ମାଣଶ୍ଚାରଯନ୍ତି ସ୍ମ ତାଂ ପୁରୀମ୍। ଅନ୍ଵୀଯମାନୋ ରକ୍ଷୋଭିର୍ଯଯୌ ସୁଖମିରଂଦମଃ
ନିର୍ଦୟ କାମ କରୁଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେ ସେଠାରେ ତାକୁ ସହର ଭିତରେ ଘୁରାଇଲେ; ରାକ୍ଷସମାନେ ପଛରେ ଥିବା ବେଳେ ଅଦମ୍ୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସେ ବନର ସହଜରେ ଚାଲିଗଲେ।
ହନୂମାଂଶ୍ଚାରଯାମାସ ରାକ୍ଷସାନାଂ ମହାପୁରୀମ୍। ଅଥାପଶ୍ଯଦ୍ ଵିମାନାନି ଵିଚିତ୍ରାଣି ମହାକପିଃ
ହନୁମାନ୍କୁ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମହାନଗର ଭିତରେ ଘୁରାଇଲେ; ତାପରେ ମହାବନର ଅଦ୍ଭୁତ ମହଲଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖିଲେ।
ସଂଵୃତାନ୍ ଭୂମିଭାଗାଂଶ୍ଚ ସୁଵିଭକ୍ତାଂଶ୍ଚ ଚତ୍ଵରାନ୍। ରଥ୍ଯାଶ୍ଚ ଗୃହସମ୍ବାଧାଃ କପିଃ ଶୃଙ୍ଗାଟକାନି ଚ
ସେ ଘେରା ଜମି, ସୁନିୟମିତ ଚଉକ, ଘରେ ଭରିଥିବା ରାସ୍ତା ଓ ବଜାର ଦେଖିଲେ।
ତଥା ରଥ୍ଯୋପରଥ୍ଯାଶ୍ଚ ତଥୈଵ ଚ ଗୃହାନ୍ତରାନ୍। ଚତ୍ଵରେଷୁ ଚତୁଷ୍କେଷୁ ରାଜମାର୍ଗେ ତଥୈଵ ଚ
ସେ ମୁଖ୍ୟ ରାସ୍ତା, ଗଲି ଓ ଘର ଭିତର, ଏବଂ ରାଜପଥର ଚଉମୁଖୀ ଚଉକଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲେ।
ଘୋଷଯନ୍ତି କପିଂ ସର୍ଵେ ଚାର ଇତ୍ଯେଵ ରାକ୍ଷସାଃ। ସ୍ତ୍ରୀବାଲଵୃଦ୍ଧା ନିର୍ଜଗ୍ମୁସ୍ତତ୍ର ତତ୍ର କୁତୂହଲାତ୍
ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସମାନେ 'ଏହି ବନର ଗୁପ୍ତଚର' ବୋଲି ଘୋଷଣା କଲେ; ଜହାଁ ତହାଁ ଜନାନୀ, ପିଲା ଓ ବୃଦ୍ଧମାନେ କୁତୁହଳରେ ବାହାରିଆସିଲେ।
ତଂ ପ୍ରଦୀପିତଲାଙ୍ଗୂଲଂ ହନୂମନ୍ତଂ ଦିଦୃକ୍ଷଵଃ। ଦୀପ୍ଯମାନେ ତତସ୍ତସ୍ଯ ଲାଙ୍ଗୂଲାଗ୍ରେ ହନୂମତଃ
ଅଗ୍ନିରେ ଜଳୁଥିବା ପୁଛ ସହିତ ହନୁମାନ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ସମସ୍ତେ ଆଗ୍ରହ କଲେ; ଏହିପରି ହନୁମାନ୍କ ପୁଛର ଟିପ୍ ଜଳିଉଠିଲା—
ରାକ୍ଷସ୍ଯସ୍ତା ଵିରୂପାକ୍ଷ୍ଯଃ ଶଂସୁର୍ଦେଵ୍ଯାସ୍ତଦପ୍ରିଯମ୍। ଯସ୍ତ୍ଵଯା କୃତସଂଵାଦଃ ସୀତେ ତାମ୍ରମୁଖଃ କପିଃ
ବିକୃତ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ରାକ୍ଷସୀମାନେ ରାଣୀଙ୍କୁ ସେ ଦୁଃଖଦ ଖବର ଦେଲେ: 'ସୀତା, ଯାହା ସହିତ ତୁମେ କଥାହେବା କରିଥିଲ, ସେ ତାମ୍ରମୁଖୀ ବନର—'
ଲାଙ୍ଗୂଲେନ ପ୍ରଦୀପ୍ତେନ ସ ଏଷ ପରିଣୀଯତେ। ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତଦ୍ ଵଚନଂ କ୍ରୂରମାତ୍ମାପହରଣୋପମମ୍
'ତାଙ୍କର ପୁଛକୁ ଆଗୁନ ଲଗାଇ ଘୁରାଉଛନ୍ତି'; ଏହି କ୍ରୁର କଥା, ଯାହା ତାଙ୍କର ପ୍ରାଣକୁ ହାନି କରିଥିଲା, ଶୁଣି—
ଵୈଦେହୀ ଶୋକସଂତପ୍ତା ହୁତାଶନମୁପାଗମତ୍। ମଙ୍ଗଲାଭିମୁଖୀ ତସ୍ଯ ସା ତଦାସୀନ୍ମହାକପେଃ
ବୈଦେହୀ ଶୋକରେ ପିଡ଼ିତ ହୋଇ, ମହାବନର ପାଇଁ ଶୁଭ ଚିନ୍ତା କରି ଅଗ୍ନିଦେବଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ଉପତସ୍ଥେ ଵିଶାଲାକ୍ଷୀ ପ୍ରଯତା ହଵ୍ଯଵାହନମ୍। ଯଦ୍ଯସ୍ତି ପତିଶୁଶ୍ରୂଷା ଯଦ୍ଯସ୍ତି ଚରିତଂ ତପଃ। ଯଦି ଵା ତ୍ଵେକପତ୍ନୀତ୍ଵଂ ଶୀତୋ ଭଵ ହନୂମତଃ
ବିଶାଳ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ସୀତା ଶୁଦ୍ଧ ମନେ ଅଗ୍ନିଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ: 'ମୁଁ ଯଦି ପତିଙ୍କୁ ସେବା କରିଛି, ଯଦି ଧର୍ମରେ ଚାଲିଛି, ଯଦି ମୁଁ ଏକମାତ୍ର ପତିରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ଧ, ତେବେ ହନୁମାନ୍ ପାଇଁ ଅଗ୍ନି ଶିତଳ ହେଉ।'
ଯଦି କିଂଚିଦନୁକ୍ରୋଶସ୍ତସ୍ଯ ମଯ୍ଯସ୍ତି ଧୀମତଃ। ଯଦି ଵା ଭାଗ୍ଯଶେଷୋ ମେ ଶୀତୋ ଭଵ ହନୂମତଃ
'ଯଦି ସେ ଧୀର ମନୁଷ୍ୟ ମୋତେ କିଛି ଦୟା କରନ୍ତି, ଯଦି ମୋ ପାଖରେ କିଛି ଭାଗ୍ୟ ଅଛି, ତେବେ ହନୁମାନ୍ ପାଇଁ ଅଗ୍ନି ଶିତଳ ହେଉ।'
ଯଦି ମାଂ ଵୃତ୍ତସମ୍ପନ୍ନାଂ ତତ୍ସମାଗମଲାଲସାମ୍। ସ ଵିଜାନାତି ଧର୍ମାତ୍ମା ଶୀତୋ ଭଵ ହନୂମତଃ
'ଯଦି ସେ ଧର୍ମାତ୍ମା ମୋତେ ନୀତିବାନ୍ ଓ ସମ୍ମିଳନ ପାଇଁ ଆତୁର ଜାଣନ୍ତି, ତେବେ ହନୁମାନ୍ ପାଇଁ ଅଗ୍ନି ଶିତଳ ହେଉ।'