ଭ୍ରାଜମାନଂ ତତୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ହନୁମାନ୍ ରାକ୍ଷସେଶ୍ଵରମ୍। ମନସା ଚିନ୍ତଯାମାସ ତେଜସା ତସ୍ଯ ମୋହିତଃ
ତାପରେ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ରାକ୍ଷସ ରାଜାକୁ ଦେଖି, ହନୁମାନ୍ ତାଙ୍କର ତେଜରେ ମନ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ ଚିନ୍ତା କରିଲେ।
ଅହୋ ରୂପମହୋ ଧୈର୍ଯମହୋ ସତ୍ତ୍ଵମହୋ ଦ୍ଯୁତିଃ। ଅହୋ ରାକ୍ଷସରାଜସ୍ଯ ସର୍ଵଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତତା
ହା! କେମିତି ରୂପ! ହା! କେମିତି ଧୈର୍ଯ୍ୟ! ହା! କେମିତି ଶକ୍ତି! ହା! କେମିତି ତେଜ! ରାକ୍ଷସରାଜଙ୍କର ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ଅଛି।
ଯଦ୍ଯଧର୍ମୋ ନ ବଲଵାନ୍ ସ୍ଯାଦଯଂ ରାକ୍ଷସେଶ୍ଵରଃ। ସ୍ଯାଦଯଂ ସୁରଲୋକସ୍ଯ ସଶକ୍ରସ୍ଯାପି ରକ୍ଷିତା
ଯଦି ଅଧର୍ମ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନ ହେଉଥାନ୍ତା, ଏହି ରାକ୍ଷସେଶ୍ୱର ସେଇ ଦେବଲୋକ ସହିତ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷା କରିଥାନ୍ତେ।
ଅସ୍ଯ କ୍ରୂରୈର୍ନୃଶଂସୈଶ୍ଚ କର୍ମଭିର୍ଲୋକକୁତ୍ସିତୈଃ। ସର୍ଵେ ବିଭ୍ଯତି ଖଲ୍ଵସ୍ମାଲ୍ଲୋକାଃ ସାମରଦାନଵାଃ
ତାଙ୍କର କ୍ରୁର ଏବଂ ନିଷ୍ଠୁର କାର୍ଯ୍ୟ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଲୋକ ଘୃଣା କରନ୍ତି, ତାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ଦେବତା ଓ ଦାନବ ସହିତ, ତାଙ୍କୁ ଭୟ କରନ୍ତି।
ଅଯଂ ହ୍ଯୁତ୍ସହତେ କ୍ରୁଦ୍ଧଃ କର୍ତୁମେକାର୍ଣଵଂ ଜଗତ୍। ଇତି ଚିନ୍ତାଂ ବହୁଵିଧାମକରୋନ୍ମତିମାନ୍ କପିଃ। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାକ୍ଷସରାଜସ୍ଯ ପ୍ରଭାଵମମିତୌଜସଃ
ଏହି ରାକ୍ଷସ ରାଜା କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଏକଟି ସମୁଦ୍ର କରିପାରିବେ। ଏଭଳି ଅସୀମ ଶକ୍ତି ଦେଖି, ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ବାନର ଅନେକ ପ୍ରକାର ଚିନ୍ତା କରିଲେ।
thumb|ପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡେ ପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୫-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡର ପଞ୍ଚାଶତମ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତମୁଦ୍ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ମହାବାହୁଃ ପିଙ୍ଗାକ୍ଷଂ ପୁରତଃ ସ୍ଥିତମ୍। ରୋଷେଣ ମହତାଽଽଵିଷ୍ଟୋ ରାଵଣୋ ଲୋକରାଵଣଃ
ସେଠାରେ ମହାବଳଶାଳୀ, ପିଙ୍ଗଳ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ରାବଣ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଭୟ ଦେଇଥାଏ, ସେ ତାଙ୍କୁ ସାମ୍ନାରେ ଦେଖି ବଡ଼ କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ।
ଶଙ୍କାହତାତ୍ମା ଦଧ୍ଯୌ ସ କପୀନ୍ଦ୍ରଂ ତେଜସା ଵୃତମ୍। କିମେଷ ଭଗଵାନ୍ ନନ୍ଦୀ ଭଵେତ୍ ସାକ୍ଷାଦିହାଗତଃ
ସନ୍ଦେହରେ ପଡିଥିବା ମନରେ, ରାବଣ ତେଜରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇଥିବା କପିନାଥଙ୍କୁ ଭାବିଲେ—'ଏହିଅଟେ କି ଭଗବାନ୍ ନନ୍ଦୀ ସ୍ୱୟଂ ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି କି?'
ଯେନ ଶପ୍ତୋଽସ୍ମି କୈଲାସେ ମଯା ପ୍ରହସିତେ ପୁରା। ସୋଽଯଂ ଵାନରମୂର୍ତିଃ ସ୍ଯାତ୍କିଂସ୍ଵିଦ୍ ବାଣୋଽପି ଵାସୁରଃ
'ଯେଉଁଠାରେ ମୁଁ କୈଳାସରେ ହସିଥିଲି, ସେଠାରେ ଯିଏ ମୋତେ ଶାପ ଦେଇଥିଲେ, ସେଠିଏ ଏହି ବାନର ରୂପରେ ଆସିଛନ୍ତି କି? କିମ୍ବା ବାଣ କିମ୍ବା କୌଣସି ଦାନବ?'
ସ ରାଜା ରୋଷତାମ୍ରାକ୍ଷଃ ପ୍ରହସ୍ତଂ ମନ୍ତ୍ରିସତ୍ତମମ୍। କାଲଯୁକ୍ତମୁଵାଚେଦଂ ଵଚୋ ଵିପୁଲମର୍ଥଵତ୍
ତାଳ ରଙ୍ଗା ଆଖି ହୋଇ, କ୍ରୋଧରେ ଭରିଥିବା ରାଜା ରାବଣ ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରହସ୍ତଙ୍କୁ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଦୁରାତ୍ମା ପୃଚ୍ଛ୍ଯତାମେଷ କୁତଃ କିଂ ଵାସ୍ଯ କାରଣମ୍। ଵନଭଙ୍ଗେ ଚ କୋଽସ୍ଯାର୍ଥୋ ରାକ୍ଷସାନାଂ ଚ ତର୍ଜନେ
'ଏହି ଦୁଷ୍ଟକୁ ପଚାରାଯାଉ—ସେ କେଉଁଠାରୁ ଆସିଛି, କାହିଁକି ଆସିଛି? ଉଦ୍ୟାନ ଭଙ୍ଗ କାହିଁକି କଲା, ଏବଂ ରାକ୍ଷସମାନେଙ୍କୁ କାହିଁକି ଧମକ ଦେଉଛି?'
ମତ୍ପୁରୀମପ୍ରଧୃଷ୍ଯାଂ ଵୈ ଗମନେ କିଂ ପ୍ରଯୋଜନମ୍। ଆଯୋଧନେ ଵା କଂ କାର୍ଯଂ ପୃଚ୍ଛ୍ଯତାମେଷ ଦୁର୍ମତିଃ
'ମୋ ଅଜୟ୍ୟ ପୁରୀକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବାର ତାଙ୍କର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କଣ? କିମ୍ବା ଯୁଦ୍ଧରେ କଣ ଚାହୁଁଛି? ଏହି ଦୁଷ୍ଟମନ୍ତିକୁ ପଚାରାଯାଉ।'
ରାଵଣସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପ୍ରହସ୍ତୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍। ସମାଶ୍ଵସିହି ଭଦ୍ରଂ ତେ ନ ଭୀଃ କାର୍ଯା ତ୍ଵଯା କପେ
ରାବଣଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ପ୍ରହସ୍ତ କହିଲେ—'ଶାନ୍ତ ହେଉ, ତୁମ ପାଇଁ ମଙ୍ଗଳ ହେଉ; ବାନର, ତୁମେ ଭୟ କରିବାର ଆବଶ୍ୟକ ନାହିଁ।'
ଯଦି ତାଵତ୍ ତ୍ଵମିନ୍ଦ୍ରେଣ ପ୍ରେଷିତୋ ରାଵଣାଲଯମ୍। ତତ୍ତ୍ଵମାଖ୍ଯାହି ମା ତେ ଭୂଦ୍ ଭଯଂ ଵାନର ମୋକ୍ଷ୍ଯସେ
'ଯଦି ଇନ୍ଦ୍ର ତୁମକୁ ରାବଣଙ୍କ ଘରକୁ ପଠାଇଛନ୍ତି, ସତ୍ୟ କହ; ବାନର, ଭୟ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ, ତୁମକୁ ଛାଡ଼ିଦିଆଯିବ।'
ଯଦି ଵୈଶ୍ରଵଣସ୍ଯ ତ୍ଵଂ ଯମସ୍ଯ ଵରୁଣସ୍ଯ ଚ। ଚାରୁରୂପମିଦଂ କୃତ୍ଵା ପ୍ରଵିଷ୍ଟୋ ନଃ ପୁରୀମିମାମ୍
'ଯଦି କୁବେର, ଯମ କିମ୍ବା ବରୁଣଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ ଏହି ଆକର୍ଷକ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଆମ ପୁରୀକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛ, ତାହେଲେ—'
ଵିଷ୍ଣୁନା ପ୍ରେଷିତୋ ଵାପି ଦୂତୋ ଵିଜଯକାଙ୍କ୍ଷିଣା। ନହି ତେ ଵାନରଂ ତେଜୋ ରୂପମାତ୍ରଂ ତୁ ଵାନରମ୍
'କିମ୍ବା ବିଷ୍ଣୁ ଜୟ ଆଶା କରି ତୁମକୁ ପଠାଇଛନ୍ତି, ତେବେ ତୁମେ ସାଧାରଣ ବାନର ନୁହଁ; ତୁମ ତେଜ ମାତ୍ର ବାନର ରୂପ ନୁହଁ।'
ତତ୍ତ୍ଵତଃ କଥଯସ୍ଵାଦ୍ଯ ତତୋ ଵାନର ମୋକ୍ଷ୍ଯସେ। ଅନୃତଂ ଵଦତଶ୍ଚାପି ଦୁର୍ଲଭଂ ତଵ ଜୀଵିତମ୍
'ଏବେ ସତ୍ୟ କଥା କହ; ତାପରେ ବାନର, ତୁମକୁ ଛାଡ଼ିଦିଆଯିବ। ଯଦି ମିଥ୍ୟା କହିବ, ତୁମ ଜୀବନ ବଞ୍ଚିବା ଦୁର୍ଲଭ ହେବ।'
ଅଥଵା ଯନ୍ନିମିତ୍ତସ୍ତେ ପ୍ରଵେଶୋ ରାଵଣାଲଯେ। ଏଵମୁକ୍ତୋ ହରିଵରସ୍ତଦା ରକ୍ଷୋଗଣେଶ୍ଵରମ୍
'କିମ୍ବା ଯେଉଁ କାରଣରୁ ତୁମେ ରାବଣଙ୍କ ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛ, ଏହିପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରାଯିବା ପରେ, ସେଇ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାନର ରାକ୍ଷସମାନେଙ୍କ ମୁଖ୍ୟଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଅବ୍ରଵୀନ୍ନାସ୍ମି ଶକ୍ରସ୍ଯ ଯମସ୍ଯ ଵରୁଣସ୍ଯ ଚ। ଧନଦେନ ନ ମେ ସଖ୍ଯଂ ଵିଷ୍ଣୁନା ନାସ୍ମି ଚୋଦିତଃ
ସେ କହିଲେ, 'ମୁଁ ନ ଇନ୍ଦ୍ର, ନ ଯମ, ନ ବରୁଣଙ୍କ ସହିତ ମୋର କୌଣସି ସଂଯୋଗ ଅଛି; ମୁଁ ନ କୁବେର କିମ୍ବା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପଠାଯାଇଛି।'
ଜାତିରେଵ ମମ ତ୍ଵେଷା ଵାନରୋଽହମିହାଗତଃ। ଦର୍ଶନେ ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ତଦିଦଂ ଦୁର୍ଲଭଂ ମଯା
'ମୋର ଜାତି ଏହି; ମୁଁ ବାନର, ଏଠାକୁ ଆସିଛି। ରାକ୍ଷସମୁକ୍ତ ରାଜାଙ୍କ ଦର୍ଶନ, ଯାହା ଦୁର୍ଲଭ, ମୁଁ ପାଇଁ ପାରିଛି।'
ଵନଂ ରାକ୍ଷସରାଜସ୍ଯ ଦର୍ଶନାର୍ଥଂ ଵିନାଶିତମ୍। ତତସ୍ତେ ରାକ୍ଷସାଃ ପ୍ରାପ୍ତା ବଲିନୋ ଯୁଦ୍ଧକାଙ୍କ୍ଷିଣଃ
'ରାକ୍ଷସରାଜଙ୍କ ଉଦ୍ୟାନ ମୁଁ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଧ୍ୱଂସ କରିଥିଲି। ତାପରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଯୁଦ୍ଧ ଆଶା କରୁଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେ ଆସିଥିଲେ।'
ରକ୍ଷଣାର୍ଥଂ ଚ ଦେହସ୍ଯ ପ୍ରତିଯୁଦ୍ଧା ମଯା ରଣେ। ଅସ୍ତ୍ରପାଶୈର୍ନ ଶକ୍ଯୋଽହଂ ବଦ୍ଧୁଂ ଦେଵାସୁରୈରପି
'ମୋ ଦେହକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧ କରିଥିଲି। ଦେବତା କିମ୍ବା ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ର କିମ୍ବା ପାଶ ଦ୍ୱାରା ମୋତେ ବାନ୍ଧିପାରିବେ ନାହିଁ।'
ପିତାମହାଦେଷ ଵରୋ ମମାପି ହି ସମାଗତଃ। ରାଜାନଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁକାମେନ ମଯାସ୍ତ୍ରମନୁଵର୍ତିତମ୍
'ପ୍ରପିତାମହଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଏହି ବର ମୋତେ ମିଳିଛି। ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଇଚ୍ଛାରେ ମୁଁ ଅସ୍ତ୍ରକୁ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲି।'
ଵିମୁକ୍ତୋଽପ୍ଯହମସ୍ତ୍ରେଣ ରାକ୍ଷସୈସ୍ତ୍ଵଭିଵେଦିତଃ। କେନଚିଦ୍ ରାମକାର୍ଯେଣ ଆଗତୋଽସ୍ମି ତଵାନ୍ତିକମ୍
'ଅସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ି ଦେଲେ ମଧ୍ୟ, ମୋତେ ରାକ୍ଷସମାନେ ନେଇ ଆସିଥିଲେ। ରାମଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ମୁଁ ତୁମ ସମ୍ମୁଖରେ ଆସିଛି।'
ଦୂତୋଽହମିତି ଵିଜ୍ଞାଯ ରାଘଵସ୍ଯାମିତୌଜସଃ। ଶ୍ରୂଯତାମେଵ ଵଚନଂ ମମ ପଥ୍ଯମିଦଂ ପ୍ରଭୋ
ମୁଁ ରାଘବଙ୍କ ଦୂତ, ଅପାର ଶକ୍ତିର ଧାରକ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତୁ । ଏହି ମୋର କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ, ଏହା ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଭଲ ।
thumb|ଏକପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡେ ଏକପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୫-
ଏହି ହେଉଛି ପଚାସଟିଏ ସର୍ଗ, ଏହାକୁ ଶୁଣନ୍ତୁ ।
ତଂ ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ମହାସତ୍ତ୍ଵଂ ସତ୍ତ୍ଵଵାନ୍ ହରିସତ୍ତମଃ। ଵାକ୍ଯମର୍ଥଵଦଵ୍ଯଗ୍ରସ୍ତମୁଵାଚ ଦଶାନନମ୍
ସେ ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ଦେଖି, ମନ୍ଦ୍ର ଓ ଧୈର୍ଯ୍ୟଶୀଳ ବାନରମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜଣେ ଦଶମୁଖୀଙ୍କୁ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହିଲେ ।
ଅହଂ ସୁଗ୍ରୀଵସଂଦେଶାଦିହ ପ୍ରାପ୍ତସ୍ତଵାନ୍ତିକେ। ରାକ୍ଷସେଶ ହରୀଶସ୍ତ୍ଵାଂ ଭ୍ରାତା କୁଶଲମବ୍ରଵୀତ୍
ମୁଁ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ସନ୍ଦେଶ ନେଇ ଏଠାକୁ ଆସିଛି । ରାକ୍ଷସମାନ୍ୟଙ୍କ ପ୍ରଭୁ, ବାନରମାନ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣଙ୍କ ଭାଇ ଆପଣଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଜାଣିଛନ୍ତି ।
ଭ୍ରାତୁଃ ଶ୍ରୃଣୁ ସମାଦେଶଂ ସୁଗ୍ରୀଵସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ। ଧର୍ମାର୍ଥସହିତଂ ଵାକ୍ଯମିହ ଚାମୁତ୍ର ଚ କ୍ଷମମ୍
ଆପଣଙ୍କ ଭାଇ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଆଦେଶ ଶୁଣନ୍ତୁ । ଏହି କଥା ଧର୍ମ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସହିତ, ଏଠାରେ ଓ ପରଲୋକରେ ଉପଯୁକ୍ତ ।
ରାଜା ଦଶରଥୋ ନାମ ରଥକୁଞ୍ଜରଵାଜିମାନ୍। ପିତେଵ ବନ୍ଧୁର୍ଲୋକସ୍ଯ ସୁରେଶ୍ଵରସମଦ୍ଯୁତିଃ
ଦଶରଥ ନାମକ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ, ଯିଏ ରଥ, ହାତୀ ଓ ଘୋଡ଼ାର ମାଲିକ ଥିଲେ, ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ବାପାଙ୍କ ପରି ମିତ୍ର ଓ ଦେବତାମାନ୍ୟଙ୍କ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଥିଲେ ।