ଶିରୋଭିର୍ଦଶଭିର୍ଵୀରୋ ଭ୍ରାଜମାନଂ ମହୌଜସମ୍। ନାନାଵ୍ଯାଲସମାକୀର୍ଣୈଃ ଶିଖରୈରିଵ ମନ୍ଦରମ୍
ଦଶଟି ମୁଣ୍ଡ ଥିବା ଶୂରବୀର, ବିପୁଳ ଶକ୍ତିରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ବହୁ ସର୍ପ ଘେରା ଶିଖର ସହିତ ମନ୍ଦର ପର୍ବତ ପରି।
ନୀଲାଞ୍ଜନଚଯପ୍ରଖ୍ଯଂ ହାରେଣୋରସି ରାଜତା। ପୂର୍ଣଚନ୍ଦ୍ରାଭଵକ୍ତ୍ରେଣ ସବାଲାର୍କମିଵାମ୍ବୁଦମ୍
ନୀଳ ଅଞ୍ଜନ ଦଳ ସମାନ ଅନ୍ଧକାର ଦେହ, ଛାତିରେ ରୂପା ହାର, ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ମୁହଁ, ଯେପରି ମେଘ ମାଧ୍ୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ନବଚନ୍ଦ୍ର।
ବାହୁଭିର୍ବଦ୍ଧକେଯୂରୈଶ୍ଚନ୍ଦନୋତ୍ତମରୂଷିତୈଃ। ଭ୍ରାଜମାନାଙ୍ଗଦୈର୍ଭୀମୈଃ ପଞ୍ଚଶୀର୍ଷୈରିଵୋରଗୈଃ
ବାହୁଗୁଡିକୁ ଉତ୍ତମ କଙ୍କଣ ଓ ଚନ୍ଦନ ଲେପି ସଜାଯାଇଛି, ଭୟଙ୍କର ଅଙ୍ଗଦ ରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ପାଞ୍ଚମୁଖୀ ସର୍ପ ପରି।
ମହତି ସ୍ଫାଟିକେ ଚିତ୍ରେ ରତ୍ନସଂଯୋଗଚିତ୍ରିତେ। ଉତ୍ତମାସ୍ତରଣାସ୍ତୀର୍ଣେ ସୂପଵିଷ୍ଟଂ ଵରାସନେ
ବିଶିଷ୍ଟ ମଣି ଓ ରତ୍ନ ଲଗା ଚିତ୍ର ସ୍ଫଟିକ ରାଜସିଂହାସନରେ, ଉତ୍ତମ ଚଦର ଛାଡ଼ି ରହିଥିବା ଆସନରେ ବସିଛି।
ଅଲଂକୃତାଭିରତ୍ଯର୍ଥଂ ପ୍ରମଦାଭିଃ ସମନ୍ତତଃ। ଵାଲଵ୍ଯଜନହସ୍ତାଭିରାରାତ୍ସମୁପସେଵିତମ୍
ଚାରିପଟେ ଅତି ସୁନ୍ଦର ଭାବେ ଶୃଙ୍ଗାରିତ ମହିଳାମାନେ ଘେରିଛନ୍ତି, ଦୂରରୁ ବାଲ ଭୂଞ୍ଜା ହାତରେ ଧରି ସେବା କରୁଛନ୍ତି।
ଦୁର୍ଧରେଣ ପ୍ରହସ୍ତେନ ମହାପାର୍ଶ୍ଵେନ ରକ୍ଷସା। ମନ୍ତ୍ରିଭିର୍ମନ୍ତ୍ରତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞୈର୍ନିକୁମ୍ଭେନ ଚ ମନ୍ତ୍ରିଣା
ଦୁର୍ଧର, ପ୍ରହସ୍ତ, ମହାପାର୍ଶ୍ୱ ଓ ନିକୁମ୍ଭ ନାମକ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ଯେମାନେ ମନ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ, ତାଙ୍କ ନିକଟରେ ବସିଛନ୍ତି।
ଉପୋପଵିଷ୍ଟଂ ରକ୍ଷୋଭିଶ୍ଚତୁର୍ଭିର୍ବଲଦର୍ପିତମ୍। କୃତ୍ସ୍ନଂ ପରିଵୃତଂ ଲୋକଂ ଚତୁର୍ଭିରିଵ ସାଗରୈଃ
ଚାରିଜଣ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାକ୍ଷସ ଦ୍ୱାରା ଘେରା, ଯେପରି ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀକୁ ଚାରିଟି ସମୁଦ୍ର ଘେରିଛି।
ମନ୍ତ୍ରିଭିର୍ମନ୍ତ୍ରତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞୈରନ୍ଯୈଶ୍ଚ ଶୁଭଦର୍ଶିଭିଃ। ଆଶ୍ଵାସ୍ଯମାନଂ ସଚିଵୈଃ ସୁରୈରିଵ ସୁରେଶ୍ଵରମ୍
ମନ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ଶୁଭ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଅନ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଉଛନ୍ତି, ଯେପରି ଦେବତାମାନେ ଦେବତାଧିପତିଙ୍କୁ।
ଅପଶ୍ଯଦ୍ ରାକ୍ଷସପତିଂ ହନୂମାନତିତେଜସମ୍। ଵେଷ୍ଟିତଂ ମେରୁଶିଖରେ ସତୋଯମିଵ ତୋଯଦମ୍
ହନୁମାନ୍ ଅତି ତେଜସ୍ବୀ ରାକ୍ଷସପତିଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ମେଘ ମେରୁ ପର୍ବତ ଶିଖରକୁ ଘେରିଛି।
ସ ତୈଃ ସମ୍ପୀଡ୍ଯମାନୋଽପି ରକ୍ଷୋଭିର୍ଭୀମଵିକ୍ରମୈଃ। ଵିସ୍ମଯଂ ପରମଂ ଗତ୍ଵା ରକ୍ଷୋଽଧିପମଵୈକ୍ଷତ
ଭୟଙ୍କର ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ରାକ୍ଷସମାନେ ଚାପ ଦେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପଡ଼ି, ରାକ୍ଷସପତିଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ଭ୍ରାଜମାନଂ ତତୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ହନୁମାନ୍ ରାକ୍ଷସେଶ୍ଵରମ୍। ମନସା ଚିନ୍ତଯାମାସ ତେଜସା ତସ୍ଯ ମୋହିତଃ
ତାପରେ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ରାକ୍ଷସ ରାଜାକୁ ଦେଖି, ହନୁମାନ୍ ତାଙ୍କର ତେଜରେ ମନ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ ଚିନ୍ତା କରିଲେ।
ଅହୋ ରୂପମହୋ ଧୈର୍ଯମହୋ ସତ୍ତ୍ଵମହୋ ଦ୍ଯୁତିଃ। ଅହୋ ରାକ୍ଷସରାଜସ୍ଯ ସର୍ଵଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତତା
ହା! କେମିତି ରୂପ! ହା! କେମିତି ଧୈର୍ଯ୍ୟ! ହା! କେମିତି ଶକ୍ତି! ହା! କେମିତି ତେଜ! ରାକ୍ଷସରାଜଙ୍କର ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ଅଛି।
ଯଦ୍ଯଧର୍ମୋ ନ ବଲଵାନ୍ ସ୍ଯାଦଯଂ ରାକ୍ଷସେଶ୍ଵରଃ। ସ୍ଯାଦଯଂ ସୁରଲୋକସ୍ଯ ସଶକ୍ରସ୍ଯାପି ରକ୍ଷିତା
ଯଦି ଅଧର୍ମ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନ ହେଉଥାନ୍ତା, ଏହି ରାକ୍ଷସେଶ୍ୱର ସେଇ ଦେବଲୋକ ସହିତ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷା କରିଥାନ୍ତେ।
ଅସ୍ଯ କ୍ରୂରୈର୍ନୃଶଂସୈଶ୍ଚ କର୍ମଭିର୍ଲୋକକୁତ୍ସିତୈଃ। ସର୍ଵେ ବିଭ୍ଯତି ଖଲ୍ଵସ୍ମାଲ୍ଲୋକାଃ ସାମରଦାନଵାଃ
ତାଙ୍କର କ୍ରୁର ଏବଂ ନିଷ୍ଠୁର କାର୍ଯ୍ୟ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଲୋକ ଘୃଣା କରନ୍ତି, ତାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ଦେବତା ଓ ଦାନବ ସହିତ, ତାଙ୍କୁ ଭୟ କରନ୍ତି।
ଅଯଂ ହ୍ଯୁତ୍ସହତେ କ୍ରୁଦ୍ଧଃ କର୍ତୁମେକାର୍ଣଵଂ ଜଗତ୍। ଇତି ଚିନ୍ତାଂ ବହୁଵିଧାମକରୋନ୍ମତିମାନ୍ କପିଃ। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାକ୍ଷସରାଜସ୍ଯ ପ୍ରଭାଵମମିତୌଜସଃ
ଏହି ରାକ୍ଷସ ରାଜା କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଏକଟି ସମୁଦ୍ର କରିପାରିବେ। ଏଭଳି ଅସୀମ ଶକ୍ତି ଦେଖି, ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ବାନର ଅନେକ ପ୍ରକାର ଚିନ୍ତା କରିଲେ।
thumb|ପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡେ ପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୫-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡର ପଞ୍ଚାଶତମ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତମୁଦ୍ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ମହାବାହୁଃ ପିଙ୍ଗାକ୍ଷଂ ପୁରତଃ ସ୍ଥିତମ୍। ରୋଷେଣ ମହତାଽଽଵିଷ୍ଟୋ ରାଵଣୋ ଲୋକରାଵଣଃ
ସେଠାରେ ମହାବଳଶାଳୀ, ପିଙ୍ଗଳ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ରାବଣ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଭୟ ଦେଇଥାଏ, ସେ ତାଙ୍କୁ ସାମ୍ନାରେ ଦେଖି ବଡ଼ କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ।
ଶଙ୍କାହତାତ୍ମା ଦଧ୍ଯୌ ସ କପୀନ୍ଦ୍ରଂ ତେଜସା ଵୃତମ୍। କିମେଷ ଭଗଵାନ୍ ନନ୍ଦୀ ଭଵେତ୍ ସାକ୍ଷାଦିହାଗତଃ
ସନ୍ଦେହରେ ପଡିଥିବା ମନରେ, ରାବଣ ତେଜରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇଥିବା କପିନାଥଙ୍କୁ ଭାବିଲେ—'ଏହିଅଟେ କି ଭଗବାନ୍ ନନ୍ଦୀ ସ୍ୱୟଂ ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି କି?'
ଯେନ ଶପ୍ତୋଽସ୍ମି କୈଲାସେ ମଯା ପ୍ରହସିତେ ପୁରା। ସୋଽଯଂ ଵାନରମୂର୍ତିଃ ସ୍ଯାତ୍କିଂସ୍ଵିଦ୍ ବାଣୋଽପି ଵାସୁରଃ
'ଯେଉଁଠାରେ ମୁଁ କୈଳାସରେ ହସିଥିଲି, ସେଠାରେ ଯିଏ ମୋତେ ଶାପ ଦେଇଥିଲେ, ସେଠିଏ ଏହି ବାନର ରୂପରେ ଆସିଛନ୍ତି କି? କିମ୍ବା ବାଣ କିମ୍ବା କୌଣସି ଦାନବ?'
ସ ରାଜା ରୋଷତାମ୍ରାକ୍ଷଃ ପ୍ରହସ୍ତଂ ମନ୍ତ୍ରିସତ୍ତମମ୍। କାଲଯୁକ୍ତମୁଵାଚେଦଂ ଵଚୋ ଵିପୁଲମର୍ଥଵତ୍
ତାଳ ରଙ୍ଗା ଆଖି ହୋଇ, କ୍ରୋଧରେ ଭରିଥିବା ରାଜା ରାବଣ ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରହସ୍ତଙ୍କୁ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଦୁରାତ୍ମା ପୃଚ୍ଛ୍ଯତାମେଷ କୁତଃ କିଂ ଵାସ୍ଯ କାରଣମ୍। ଵନଭଙ୍ଗେ ଚ କୋଽସ୍ଯାର୍ଥୋ ରାକ୍ଷସାନାଂ ଚ ତର୍ଜନେ
'ଏହି ଦୁଷ୍ଟକୁ ପଚାରାଯାଉ—ସେ କେଉଁଠାରୁ ଆସିଛି, କାହିଁକି ଆସିଛି? ଉଦ୍ୟାନ ଭଙ୍ଗ କାହିଁକି କଲା, ଏବଂ ରାକ୍ଷସମାନେଙ୍କୁ କାହିଁକି ଧମକ ଦେଉଛି?'
ମତ୍ପୁରୀମପ୍ରଧୃଷ୍ଯାଂ ଵୈ ଗମନେ କିଂ ପ୍ରଯୋଜନମ୍। ଆଯୋଧନେ ଵା କଂ କାର୍ଯଂ ପୃଚ୍ଛ୍ଯତାମେଷ ଦୁର୍ମତିଃ
'ମୋ ଅଜୟ୍ୟ ପୁରୀକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବାର ତାଙ୍କର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କଣ? କିମ୍ବା ଯୁଦ୍ଧରେ କଣ ଚାହୁଁଛି? ଏହି ଦୁଷ୍ଟମନ୍ତିକୁ ପଚାରାଯାଉ।'
ରାଵଣସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପ୍ରହସ୍ତୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍। ସମାଶ୍ଵସିହି ଭଦ୍ରଂ ତେ ନ ଭୀଃ କାର୍ଯା ତ୍ଵଯା କପେ
ରାବଣଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ପ୍ରହସ୍ତ କହିଲେ—'ଶାନ୍ତ ହେଉ, ତୁମ ପାଇଁ ମଙ୍ଗଳ ହେଉ; ବାନର, ତୁମେ ଭୟ କରିବାର ଆବଶ୍ୟକ ନାହିଁ।'
ଯଦି ତାଵତ୍ ତ୍ଵମିନ୍ଦ୍ରେଣ ପ୍ରେଷିତୋ ରାଵଣାଲଯମ୍। ତତ୍ତ୍ଵମାଖ୍ଯାହି ମା ତେ ଭୂଦ୍ ଭଯଂ ଵାନର ମୋକ୍ଷ୍ଯସେ
'ଯଦି ଇନ୍ଦ୍ର ତୁମକୁ ରାବଣଙ୍କ ଘରକୁ ପଠାଇଛନ୍ତି, ସତ୍ୟ କହ; ବାନର, ଭୟ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ, ତୁମକୁ ଛାଡ଼ିଦିଆଯିବ।'
ଯଦି ଵୈଶ୍ରଵଣସ୍ଯ ତ୍ଵଂ ଯମସ୍ଯ ଵରୁଣସ୍ଯ ଚ। ଚାରୁରୂପମିଦଂ କୃତ୍ଵା ପ୍ରଵିଷ୍ଟୋ ନଃ ପୁରୀମିମାମ୍
'ଯଦି କୁବେର, ଯମ କିମ୍ବା ବରୁଣଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ ଏହି ଆକର୍ଷକ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଆମ ପୁରୀକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛ, ତାହେଲେ—'
ଵିଷ୍ଣୁନା ପ୍ରେଷିତୋ ଵାପି ଦୂତୋ ଵିଜଯକାଙ୍କ୍ଷିଣା। ନହି ତେ ଵାନରଂ ତେଜୋ ରୂପମାତ୍ରଂ ତୁ ଵାନରମ୍
'କିମ୍ବା ବିଷ୍ଣୁ ଜୟ ଆଶା କରି ତୁମକୁ ପଠାଇଛନ୍ତି, ତେବେ ତୁମେ ସାଧାରଣ ବାନର ନୁହଁ; ତୁମ ତେଜ ମାତ୍ର ବାନର ରୂପ ନୁହଁ।'
ତତ୍ତ୍ଵତଃ କଥଯସ୍ଵାଦ୍ଯ ତତୋ ଵାନର ମୋକ୍ଷ୍ଯସେ। ଅନୃତଂ ଵଦତଶ୍ଚାପି ଦୁର୍ଲଭଂ ତଵ ଜୀଵିତମ୍
'ଏବେ ସତ୍ୟ କଥା କହ; ତାପରେ ବାନର, ତୁମକୁ ଛାଡ଼ିଦିଆଯିବ। ଯଦି ମିଥ୍ୟା କହିବ, ତୁମ ଜୀବନ ବଞ୍ଚିବା ଦୁର୍ଲଭ ହେବ।'
ଅଥଵା ଯନ୍ନିମିତ୍ତସ୍ତେ ପ୍ରଵେଶୋ ରାଵଣାଲଯେ। ଏଵମୁକ୍ତୋ ହରିଵରସ୍ତଦା ରକ୍ଷୋଗଣେଶ୍ଵରମ୍
'କିମ୍ବା ଯେଉଁ କାରଣରୁ ତୁମେ ରାବଣଙ୍କ ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛ, ଏହିପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରାଯିବା ପରେ, ସେଇ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାନର ରାକ୍ଷସମାନେଙ୍କ ମୁଖ୍ୟଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଅବ୍ରଵୀନ୍ନାସ୍ମି ଶକ୍ରସ୍ଯ ଯମସ୍ଯ ଵରୁଣସ୍ଯ ଚ। ଧନଦେନ ନ ମେ ସଖ୍ଯଂ ଵିଷ୍ଣୁନା ନାସ୍ମି ଚୋଦିତଃ
ସେ କହିଲେ, 'ମୁଁ ନ ଇନ୍ଦ୍ର, ନ ଯମ, ନ ବରୁଣଙ୍କ ସହିତ ମୋର କୌଣସି ସଂଯୋଗ ଅଛି; ମୁଁ ନ କୁବେର କିମ୍ବା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପଠାଯାଇଛି।'
ଜାତିରେଵ ମମ ତ୍ଵେଷା ଵାନରୋଽହମିହାଗତଃ। ଦର୍ଶନେ ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ତଦିଦଂ ଦୁର୍ଲଭଂ ମଯା
'ମୋର ଜାତି ଏହି; ମୁଁ ବାନର, ଏଠାକୁ ଆସିଛି। ରାକ୍ଷସମୁକ୍ତ ରାଜାଙ୍କ ଦର୍ଶନ, ଯାହା ଦୁର୍ଲଭ, ମୁଁ ପାଇଁ ପାରିଛି।'