ପ୍ରମୁମୋଦ ଚ ଲୋକସ୍ତଂ ନୃପମାସାଦ୍ଯ ରାଘଵ । ନଷ୍ଟଶୋକଃ ସମୃଦ୍ଧାର୍ଥୋ ବଭୂଵ ଵିଗତଜ୍ଵରଃ॥୧-୪୪-
ଲୋକମାନେ ସେହି ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି ଖୁସି ହେଲେ, ରାଘବ; ଦୁଃଖ ହରାଇ, ସମୃଦ୍ଧି ମିଳି, ଚିନ୍ତା ଦୂର ହେଇ, ସେମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ।
ଏଷ ତେ ରାମ ଗଂଗାଯା ଵିସ୍ତରୋଽଭିହିତୋ ମଯା । ସ୍ଵସ୍ତି ପ୍ରାପ୍ନୁହି ଭଦ୍ରଂ ତେ ସଂଧ୍ଯାକାଲୋଽତିଵର୍ତତେ ॥୧-୪୪-
ରାମ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଗଙ୍ଗାର ବିସ୍ତାର ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି; ତୁମର ଭଲ ହେଉ, ଶୁଭ ହେଉ, ଏବେ ସନ୍ଧ୍ୟା ସମୟ ଶେଷ ହେଉଛି।
ଧନ୍ଯଂ ଯଶସ୍ଯମାଯୁଷ୍ଯଂ ପୁତ୍ର୍ଯଂ ସ୍ଵର୍ଗ୍ଯମଥାପି ଚ। ଯଃ ଶ୍ରାଵଯତି ଵିପ୍ରେଷୁ କ୍ଷତ୍ରିଯେଷ୍ଵିତରେଷୁ ଚ ॥୧-୪୪-
ଯିଏ ଏହି କଥା ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶୁଣାଇଥାଏ, ସେ ଧନ୍ୟ, ଯଶସ୍ୱୀ, ଦୀର୍ଘାୟୁ, ପୁତ୍ରବାନ୍ ଓ ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତି କରିଥାଏ।
ପ୍ରୀଯନ୍ତେ ପିତରସ୍ତସ୍ଯ ପ୍ରୀଯନ୍ତେ ଦୈଵତାନି ଚ । ଇଦମାଖ୍ଯାନମାଯୁଷ୍ଯଂ ଗଂଗାଵତରଣଂ ଶୁଭମ୍ ॥୧-୪୪-
ତାଙ୍କର ପୂର୍ବଜମାନେ ଖୁସି ହେନ୍ତି, ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଖୁସି ହେନ୍ତି; ଏହି ଗଙ୍ଗା ଅବତରଣର କଥା ଦୀର୍ଘାୟୁ ଦେଇଥାଏ ଓ ଶୁଭ ଅଟେ।
ଯଃ ଶୃଣୋତି ଚ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ସର୍ଵାନ୍ କାମାନଵାପ୍ନୁଯାତ୍ । ସର୍ଵେ ପାପାଃ ପ୍ରଣଶ୍ଯନ୍ତି ଆଯୁଃ କୀର୍ତିଶ୍ଚ ଵର୍ଧତେ ॥୧-୪୪-
ଯିଏ ଏହି କଥା ଶୁଣିଥାଏ, କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ସେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିଥାଏ; ସମସ୍ତ ପାପ ନଷ୍ଟ ହେଉଥାଏ, ଆୟୁ ଓ ଯଶ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ।
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯେ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ଚତୁଶ୍ଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଏହିପରି, ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣର ବାଲକାଣ୍ଡର ଚଉଵାଳିଶ ଶର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା।
thumb|ପଞ୍ଚଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ପଞ୍ଚଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଲକାଣ୍ଡର ପଞ୍ଚଚଉଵାଳିଶ ଶର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାଘଵଃ ସହଲକ୍ଷ୍ମଣଃ। ଵିସ୍ମଯଂ ପରମଂ ଗତ୍ଵା ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରମଥାବ୍ରଵୀତ୍
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରାଘବ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଭରି ହେଲେ; ତାପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଅତ୍ଯଦ୍ଭୁତମିଦଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ କଥିତଂ ପରମଂ ତ୍ଵଯା। ଗଙ୍ଗାଵତରଣଂ ପୁଣ୍ଯଂ ସାଗରସ୍ଯାପି ପୂରଣମ୍
ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମେ ଯାହା କହିଛ, ଏହା ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ପବିତ୍ର; ଗଙ୍ଗାର ଅବତରଣ ଓ ସାଗର ଭରିବା ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଛି।
କ୍ଷଣଭୂତେଵ ନୌ ରାତ୍ରିଃ ସଂଵୃତ୍ତେଯଂ ପରଂତପ। ଇମାଂ ଚିନ୍ତଯତୋଃ ସର୍ଵାଂ ନିଖିଲେନ କଥାଂ ତଵ
ଶତ୍ରୁ ଦମନ କରିଥିବା, ଆମ ପାଇଁ ଏହି ରାତି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଭଳି ଗଲା, ତୁମର ସମସ୍ତ କଥା ଚିନ୍ତା କରୁଥିବାବେଳେ।
ତସ୍ଯ ସା ଶର୍ଵରୀ ସର୍ଵା ମମ ସୌମିତ୍ରିଣା ସହ। ଜଗାମ ଚିନ୍ତଯାନସ୍ଯ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ର କଥାଂ ଶୁଭାମ୍
ସାଉମିତ୍ରି ସହିତ ମୋତେ, ସେହି ସମସ୍ତ ରାତି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଶୁଭ କଥା ଚିନ୍ତା କରି କଟିଗଲା।
ତତଃ ପ୍ରଭାତେ ଵିମଲେ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଂ ତପୋଧନମ୍। ଉଵାଚ ରାଘଵୋ ଵାକ୍ଯଂ କୃତାହ୍ନିକମରିନ୍ଦମଃ
ପ୍ରଭାତରେ ଦିନ ନିର୍ମଳ ହେଲାପରେ, ଆର୍ତ୍ତ ଶତ୍ରୁ ଦମନ କରିଥିବା ରାଘବ, ପ୍ରାତଃକାଳୀନ କାର୍ଯ୍ୟ ସମାପ୍ତ କରି, ତପସ୍ୱୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ।
ଗତା ଭଗଵତୀ ରାତ୍ରିଃ ଶ୍ରୋତଵ୍ଯଂ ପରମଂ ଶ୍ରୁତମ୍। ତରାମ ସରିତାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠାଂ ପୁଣ୍ଯାଂ ତ୍ରିପଥଗାଂ ନଦୀମ୍
ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ରାତି ଶେଷ ହେଲା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ କଥା ଶୁଣିଛି; ଚଲ, ଗଙ୍ଗା ତିନି ମାର୍ଗରେ ବହୁଥିବା ଶୁଭ ନଦୀକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବା।
ନୌରେଷା ହି ସୁଖାସ୍ତୀର୍ଣା ଋଷୀଣାଂ ପୁଣ୍ଯକର୍ମଣାମ୍। ଭଗଵନ୍ତମିହ ପ୍ରାପ୍ତଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ତ୍ଵରିତମାଗତା
ଏହି ନୌକା, ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିବା ଋଷିମାନେ ସହଜରେ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି; ପ୍ରଭୁ ଏଠାରେ ଆସିଛନ୍ତି ବୋଲି ଜାଣି, ଏହା ଶୀଘ୍ର ଆସିଛି।
ତସ୍ଯ ତଦ୍ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାଘଵସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ। ସନ୍ତାରଂ କାରଯାମାସ ସର୍ଷିସଙ୍ଘସ୍ଯ କୌଶିକଃ
ମହାତ୍ମା ରାଘବଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, କୌଶିକ ଋଷି ସମସ୍ତ ଋଷିମାନଙ୍କ ଦଳକୁ ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କରାଇଲେ।
ଉତ୍ତରଂ ତୀରମାସାଦ୍ଯ ସମ୍ପୂଜ୍ଯର୍ଷିଗଣଂ ତତଃ। ଗଙ୍ଗାକୂଲେ ନିଵିଷ୍ଟାସ୍ତେ ଵିଶାଲାଂ ଦଦୃଶୁଃ ପୁରୀମ୍
ଉତ୍ତର ପାର ଉପରେ ପହଞ୍ଚି, ଋଷିମାନେ ଦଳକୁ ସମ୍ମାନ କରି, ଗଙ୍ଗା ତୀରେ ବସିଲେ ଓ ଭିଶାଳା ସହରକୁ ଦେଖିଲେ।
ତତୋ ମୁନିଵରସ୍ତୂର୍ଣଂ ଜଗାମ ସହରାଘଵଃ। ଵିଶାଲାଂ ନଗରୀଂ ରମ୍ଯାଂ ଦିଵ୍ଯାଂ ସ୍ଵର୍ଗୋପମାଂ ତଦା
ତାପରେ ମହାନ ମୁନି, ରାଘବ ସହିତ, ଶୀଘ୍ର ଭିଶାଳା ସହରକୁ ଗଲେ; ସେହି ସହର ଦିବ୍ୟ ଓ ସ୍ୱର୍ଗ ସମାନ ରମ୍ୟ ଥିଲା।
ଅଥ ରାମୋ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞୋ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଂ ମହାମୁନିମ୍। ପପ୍ରଚ୍ଛ ପ୍ରାଞ୍ଜଲିର୍ଭୂତ୍ଵା ଵିଶାଲାମୁତ୍ତମାଂ ପୁରୀମ୍
ତାପରେ ଅତି ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ରାମ ଦେଖିଲେ, ହାତ ଜୋଡି ମହାମୁନି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, 'ଏହି ବଡ଼ ଏବଂ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସହର ବିଷୟରେ କିଛି କହନ୍ତୁ।'
କତମୋ ରାଜଵଂଶୋଽଯଂ ଵିଶାଲାଯାଂ ମହାମୁନେ। ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ଭଦ୍ରଂ ତେ ପରଂ କୌତୂହଲଂ ହି ମେ
'ମହାମୁନି, ଏହି ବିଶାଳା ସହରରେ କେଉଁ ରାଜବଂଶ ରହିଛି? ମୁଁ ଏହା ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ମୋର ମନରେ ବହୁତ ଉତ୍ସୁକତା ଅଛି। ଆପଣଙ୍କୁ ଭଲ ହେଉ।'
ତସ୍ଯ ତଦ୍ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାମସ୍ଯ ମୁନିପୁଙ୍ଗଵଃ। ଆଖ୍ଯାତୁଂ ତତ୍ସମାରେଭେ ଵିଶାଲାଯାଃ ପୁରାତନମ୍
ରାମଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ବିଶାଳା ସହରର ପୁରୁଣା କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଶ୍ରୂଯତାଂ ରାମ ଶକ୍ରସ୍ଯ କଥାଂ କଥଯତଃ ଶ୍ରୁତାମ୍। ଅସ୍ମିନ୍ ଦେଶେ ହି ଯଦ୍ ଵୃତ୍ତଂ ଶୃଣୁ ତତ୍ତ୍ଵେନ ରାଘଵ
'ରାମ, ମୁଁ ଯେଉଁ କଥା ଶୁଣିଛି, ତାହା ତୁମେ ଶୁଣ। ଏହି ଦେଶରେ ଯାହା ଘଟିଥିଲା, ସେଥିରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ କଥା ତୁମକୁ ସଠିକ୍ ଭାବରେ କହୁଛି, ରଘୁବଂଶୀ।'
ପୂର୍ଵଂ କୃତଯୁଗେ ରାମ ଦିତେଃ ପୁତ୍ରା ମହାବଲାଃ। ଅଦିତେଶ୍ଚ ମହାଭାଗା ଵୀର୍ଯଵନ୍ତଃ ସୁଧାର୍ମିକାଃ
'ପ୍ରାଚୀନ କୃତଯୁଗରେ, ରାମ, ଦିତିଙ୍କ ପୁଅମାନେ ବହୁତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ, ଏବଂ ଅଦିତିଙ୍କ ପୁଅମାନେ ବି ବଡ଼ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଥିଲେ।'
ତତସ୍ତେଷାଂ ନରଵ୍ଯାଘ୍ର ବୁଦ୍ଧିରାସୀନ୍ମହାତ୍ମନାମ୍। ଅମରା ଵିଜରାଶ୍ଚୈଵ କଥଂ ସ୍ଯାମୋ ନିରାମଯାଃ
'ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେଇ ମହାନ୍ ଆତ୍ମାମାନେ ଚିନ୍ତା କରିଲେ—କିପରି ଆମେ ଅମର, ବୃଦ୍ଧିହୀନ ଓ ରୋଗମୁକ୍ତ ହେବାକୁ ପାରିବା?'
ତେଷାଂ ଚିନ୍ତଯତାଂ ତତ୍ର ବୁଦ୍ଧିରାସୀଦ୍ ଵିପଶ୍ଚିତାମ୍। କ୍ଷୀରୋଦମଥନଂ କୃତ୍ଵା ରସଂ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯାମ ତତ୍ର ଵୈ
'ସେମାନେ ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ବେଳେ, ତାଙ୍କର ମନରେ ଏହି ବିଚାର ଆସିଲା—'ଦୁଧର ସମୁଦ୍ର ମଥିଲେ, ଏଠାରୁ ଆମେ ମୂଳ ରସ ପାଇପାରିବା।''
ତତୋ ନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ମଥନଂ ଯୋକ୍ତ୍ରଂ କୃତ୍ଵା ଚ ଵାସୁକିମ୍। ମନ୍ଥାନଂ ମନ୍ଦରଂ କୃତ୍ଵା ମମନ୍ଥୁରମିତୌଜସଃ
'ମଥନ କରିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କରି, ସେମାନେ ବାସୁକୀଙ୍କୁ ଦୋରି ଭାବେ ନେଲେ, ମନ୍ଦର ପର୍ବତକୁ ମଥାନ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କଲେ, ଏବଂ ବଡ଼ ଶକ୍ତିରେ ମଥିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ।'
ଅଥ ଵର୍ଷସହସ୍ରେଣ ଯୋକ୍ତ୍ରସର୍ପଶିରାଂସି ଚ। ଵମନ୍ତୋଽତିଵିଷଂ ତତ୍ର ଦଦଂଶୁର୍ଦଶନୈଃ ଶିଲାଃ
'ହଜାର ବର୍ଷ ପରେ, ଯେଉଁ ସର୍ପକୁ ଦୋରି ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଥିଲା, ସେ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡୁମାନରୁ ଭୟଙ୍କର ବିଷ ଉତ୍ସର୍ଗ କରିବାକୁ ଲାଗିଲା, ଦାନ୍ତରେ ପାହାଡ଼କୁ କାମୁଡ଼ିଲା।'
ଉତ୍ପପାତାଗ୍ନିସଂକାଶଂ ହାଲାହଲମହାଵିଷମ୍। ତେନ ଦଗ୍ଧଂ ଜଗତ୍ ସର୍ଵଂ ସଦେଵାସୁରମାନୁଷମ୍
'ତାପରେ ଅଗ୍ନି ପରି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ହାଳାହଳ ବିଷ ବାହାରିଲା; ଏହି ବିଷରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ—ଦେବତା, ଅସୁର ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନେ—ଦହିଗଲେ।'
ଅଥ ଦେଵା ମହାଦେଵଂ ଶଙ୍କରଂ ଶରଣାର୍ଥିନଃ। ଜଗ୍ମୁଃ ପଶୁପତିଂ ରୁଦ୍ରଂ ତ୍ରାହି ତ୍ରାହୀତି ତୁଷ୍ଟୁଵୁଃ
'ତାପରେ ଦେବତାମାନେ ଶରଣ ନେବାକୁ ମହାଦେବ ଶଙ୍କରଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ, ତାଙ୍କୁ 'ପଶୁପତି', 'ରୁଦ୍ର' ବୋଲି ସ୍ତୁତି କରି, 'ଆମକୁ ବଞ୍ଚାନ୍ତୁ, ବଞ୍ଚାନ୍ତୁ' ବୋଲି ଅନୁରୋଧ କଲେ।'
ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତତୋ ଦେଵୈର୍ଦେଵଦେଵେଶ୍ଵରଃ ପ୍ରଭୁଃ। ପ୍ରାଦୁରାସୀତ୍ ତତୋଽତ୍ରୈଵ ଶଙ୍ଖଚକ୍ରଧରୋ ହରିଃ
'ଦେବତାମାନେ ଏପରି କହିଲେ ପରେ, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରଭୁ ଏଠାରେ ପ୍ରକଟିଲେ; ତାପରେ ଶଂଖ ଓ ଚକ୍ରଧାରୀ ହରି ମଧ୍ୟ ଦେଖାଦେଲେ।'
ଉଵାଚୈନଂ ସ୍ମିତଂ କୃତ୍ଵା ରୁଦ୍ରଂ ଶୂଲଧରଂ ହରିଃ। ଦୈଵତୈର୍ମଥ୍ଯମାନେ ତୁ ଯତ୍ପୂର୍ଵଂ ସମୁପସ୍ଥିତମ୍
'ହରି ହସି କହିଲେ, 'ରୁଦ୍ର, ତୁମେ ତ୍ରିଶୂଳ ଧାରଣ କରୁଛ, ଦେବତାମାନେ ମଥନ କରୁଥିବା ବେଳେ ଏଠାରେ କ'ଣ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା—''