ସମୁତ୍ପେତୁର୍ମହାଵେଗା ହୁତାଶସମତେଜସଃ। ରଥୈଶ୍ଚ ମତ୍ତୈର୍ନାଗୈଶ୍ଚ ଵାଜିଭିଶ୍ଚ ମହାଜଵୈଃ
ସେମାନେ ବଡ଼ ବେଗରେ ଉଠିଲେ, ତାଙ୍କର ତେଜ ଅଗ୍ନି ପରି ଜ୍ୱଳିଲା; ରଥ, ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀ ଓ ଦ୍ରୁତ ଘୋଡ଼ା ସହିତ।
ଶସ୍ତ୍ରୈଶ୍ଚ ଵିଵିଧୈସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣୈଃ ସର୍ଵୈଶ୍ଚୋପହିତା ବଲୈଃ। ତତସ୍ତୁ ଦଦୃଶୁର୍ଵୀରା ଦୀପ୍ଯମାନଂ ମହାକପିମ୍
ନାନା ପ୍ରକାର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଅସ୍ତ୍ର ଓ ସମସ୍ତ ସେନା ସହିତ ସଜ୍ଜ ହୋଇ, ସେହିବେଳେ ସେମାନେ ଦେଖିଲେ—ବଡ଼ ତେଜସ୍ୱୀ ବାନରଟି ଜ୍ୱଳିଉଛି।
ରଶ୍ମିମନ୍ତମିଵୋଦ୍ଯନ୍ତଂ ସ୍ଵତେଜୋରଶ୍ମିମାଲିନମ୍। ତୋରଣସ୍ଥଂ ମହାଵେଗଂ ମହାସତ୍ତ୍ଵଂ ମହାବଲମ୍
ସେ ତୋରଣ ଉପରେ ଦଢ଼ିଥିବା, ନିଜ ତେଜର ଆଭାରେ ପ୍ରଭାମୟ ହୋଇ, ଉଦୟମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ସେ ଅତି ତୀବ୍ର, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଅପାର ଶକ୍ତିର ଧନି।
ମହାମତିଂ ମହୋତ୍ସାହଂ ମହାକାଯଂ ମହାଭୁଜମ୍। ତଂ ସମୀକ୍ଷ୍ଯୈଵ ତେ ସର୍ଵେ ଦିକ୍ଷୁ ସର୍ଵାସ୍ଵଵସ୍ଥିତାଃ
ସେ ବିଶାଳ ବୁଦ୍ଧି, ଅପାର ଉତ୍ସାହ, ବଡ଼ ଦେହ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁର ମାଲିକ। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ସମସ୍ତେ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଥିବା ସେମାନେ, ଚକିତ ହେଇଗଲେ।
ତୈସ୍ତୈଃ ପ୍ରହରଣୈର୍ଭୀମୈରଭିପେତୁସ୍ତତସ୍ତତଃ। ତସ୍ଯ ପଞ୍ଚାଯସାସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣାଃ ସିତାଃ ପୀତମୁଖାଃ ଶରାଃ। ଶିରସ୍ଯୁତ୍ପଲପତ୍ରାଭା ଦୁର୍ଧରେଣ ନିପାତିତାଃ
ତାପରେ ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ର ନେଇ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ଦୁର୍ଧର ନାମକ ରାକ୍ଷସ ପଞ୍ଚଟି ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଧଳା ଓ ହଳଦିଆ ମୁଣ୍ଡ ଥିବା, କମଳପତ୍ର ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା ଶର ମାଙ୍କଡ଼ର ମୁଣ୍ଡରେ ଛାଡ଼ିଲା।
ସ ତୈଃ ପଞ୍ଚଭିରାଵିଦ୍ଧଃ ଶରୈଃ ଶିରସି ଵାନରଃ। ଉତ୍ପପାତ ନଦନ୍ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ଦିଶୋ ଦଶ ଵିନାଦଯନ୍
ସେହି ପଞ୍ଚଟି ଶର ମୁଣ୍ଡରେ ଲାଗିବା ସହିତ, ବାନର ଗର୍ଜନ କରି ଆକାଶକୁ ଲାଫିଲେ ଓ ଦଶ ଦିଗକୁ ଉଁଜାଇ ଦେଲେ।
ତତସ୍ତୁ ଦୁର୍ଧରୋ ଵୀରଃ ସରଥଃ ସଜ୍ଜକାର୍ମୁକଃ। କିରନ୍ ଶରଶତୈର୍ନୈକୈରଭିପେଦେ ମହାବଲଃ
ତାପରେ ଦୁର୍ଧର ନାମକ ବୀର, ରଥ ଉପରେ ଥିବା, ଧନୁଷ ବାଣ ସଜାଇ, ଅନେକ ଶର ବର୍ଷା କରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାନରଙ୍କୁ ଆଗକୁ ଆସିଲା।
ସ କପିର୍ଵାରଯାମାସ ତଂ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ଶରଵର୍ଷିଣମ୍। ଵୃଷ୍ଟିମନ୍ତଂ ପଯୋଦାନ୍ତେ ପଯୋଦମିଵ ମାରୁତଃ
ସେ ବାନର ଆକାଶରେ ଥିବା ଶର ବର୍ଷା କରୁଥିବା ଧନୁର୍ଧାରୀଙ୍କୁ ଏମିତି ପଛେଇଲେ, ଯେପରି ଶରତ୍କାଳରେ ବାୟୁ ମେଘକୁ ଚିରିଦେଇଥାଏ।
ଅର୍ଦ୍ଯମାନସ୍ତତସ୍ତେନ ଦୁର୍ଧରେଣାନିଲାତ୍ମଜଃ। ଚକାର ନିନଦଂ ଭୂଯୋ ଵ୍ଯଵର୍ଧତ ଚ ଵୀର୍ଯଵାନ୍
ତାପରେ ଦୁର୍ଧର ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରମିତ ହେବା ସହିତ, ବାୟୁପୁତ୍ର ଆଉ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ କଲେ ଓ ତାଙ୍କର ପ୍ରଭାବ ଆଉ ବଢ଼ିଗଲା।
ସ ଦୂରଂ ସହସୋତ୍ପତ୍ଯ ଦୁର୍ଧରସ୍ଯ ରଥେ ହରିଃ। ନିପପାତ ମହାଵେଗୋ ଵିଦ୍ଯୁଦ୍ରାଶିର୍ଗିରାଵିଵ
ସେ ବାନର ଦୂରରୁ ହଠାତ୍ ଲାଫି, ଦୁର୍ଧରଙ୍କ ରଥ ଉପରେ ବଡ଼ ତୀବ୍ରତାରେ ପଡ଼ିଲେ, ଯେପରି ମେଘମାଳା ପାହାଡ଼ ଉପରେ ପଡ଼ିଥାଏ।
ତତଃ ସ ମଥିତାଷ୍ଟାଶ୍ଵଂ ରଥଂ ଭଗ୍ନାକ୍ଷକୂବରମ୍। ଵିହାଯ ନ୍ଯପତଦ୍ ଭୂମୌ ଦୁର୍ଧରସ୍ତ୍ଯକ୍ତଜୀଵିତଃ
ଏଠାରେ ଅଷ୍ଟ ଘୋଡ଼ା ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଗଲା, ରଥର ଧୁରା ଓ ଅକ୍ଷ ଭାଙ୍ଗିଗଲା। ଦୁର୍ଧର ତାଙ୍କର ରଥ ଛାଡ଼ି ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ତଂ ଵିରୂପାକ୍ଷଯୂପାକ୍ଷୌ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନିପତିତଂ ଭୁଵି। ତୌ ଜାତରୋଷୌ ଦୁର୍ଧର୍ଷାଵୁତ୍ପେତତୁରରିଂଦମୌ
ଦୁର୍ଧରଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି, ବିରୂପାକ୍ଷ ଓ ୟୂପାକ୍ଷ ଦୁଇଜଣ ରାକ୍ଷସ, ରୋଷରେ ଭରି, ଅପରାଜେୟ ହୋଇ, ଶତ୍ରୁ ନାଶକ ଭାବେ ଲାଫିଲେ।
ସ ତାଭ୍ଯାଂ ସହସୋତ୍ପ୍ଲୁତ୍ଯ ଵିଷ୍ଠିତୋ ଵିମଲେଽମ୍ବରେ। ମୁଦ୍ଗରାଭ୍ଯାଂ ମହାବାହୁର୍ଵକ୍ଷସ୍ଯଭିହତଃ କପିଃ
ତାପରେ ସେ ବଡ଼ ବାହୁଶାଳୀ ବାନର, ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ଆକାଶକୁ ହଠାତ୍ ଲାଫି, ସେମାନଙ୍କ ଦୁଇଯୋଗୁ ମୁଦ୍ଗର ଦ୍ୱାରା ଛାତିରେ ଆଘାତ ପାଇଲେ।
ତଯୋର୍ଵେଗଵତୋର୍ଵେଗଂ ନିହତ୍ଯ ସ ମହାବଲଃ। ନିପପାତ ପୁନର୍ଭୂମୌ ସୁପର୍ଣ ଇଵ ଵେଗିତଃ
ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାନର, ସେମାନଙ୍କ ତୀବ୍ର ଶକ୍ତିକୁ ଦମନ କରି, ଗରୁଡ଼ ପରି ତୀବ୍ର ଗତିରେ ପୁଣି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲେ।
ସ ସାଲଵୃକ୍ଷମାସାଦ୍ଯ ସମୁତ୍ପାଟ୍ଯ ଚ ଵାନରଃ। ତାଵୁଭୌ ରାକ୍ଷସୌ ଵୀରୌ ଜଘାନ ପଵନାତ୍ମଜଃ
ସେ ବାନର ଏକ ସାଳ ଗଛକୁ ଉପଡ଼ି, ବାୟୁପୁତ୍ର ଦୁଇଜଣ ବୀର ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ମାରିଦେଲେ।
ତତସ୍ତାଂସ୍ତ୍ରୀନ୍ ହତାନ୍ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଵାନରେଣ ତରସ୍ଵିନା। ଅଭିପେଦେ ମହାଵେଗଃ ପ୍ରହସ୍ଯ ପ୍ରଘସୋ ବଲୀ
ତାପରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାନର ତିନିଜଣଙ୍କୁ ମାରିଦେଇଛନ୍ତି ବୋଲି ଜାଣି, ବଡ଼ ତୀବ୍ର ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପ୍ରଘସ ହସି ହସି ଆଗକୁ ଆସିଲେ।
ଭାସକର୍ଣଶ୍ଚ ସଂକ୍ରୁଦ୍ଧଃ ଶୂଲମାଦାଯ ଵୀର୍ଯଵାନ୍। ଏକତଃ କପିଶାର୍ଦୂଲଂ ଯଶସ୍ଵିନମଵସ୍ଥିତୌ
ଭାସକର୍ଣ୍ଣ ମଧ୍ୟ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ଶକ୍ତି ନେଇ, ଦୁଇଜଣ ଏକପଟେ ଉଭୟେ ମିଶି, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବାନରସିଂହଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଢ଼ିଲେ।
ପଟ୍ଟିଶେନ ଶିତାଗ୍ରେଣ ପ୍ରଘସଃ ପ୍ରତ୍ଯପୋଥଯତ୍। ଭାସକର୍ଣଶ୍ଚ ଶୂଲେନ ରାକ୍ଷସଃ କପିକୁଞ୍ଜରମ୍
ପ୍ରଘସ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ପଟିଶ ଦ୍ୱାରା ବାନରକୁ ଆଘାତ କଲେ, ଭାସକର୍ଣ୍ଣ ରାକ୍ଷସ ମଧ୍ୟ ଶୂଳ ଦ୍ୱାରା ବାନରକୁ ଆଘାତ କଲେ।
ସ ତାଭ୍ଯାଂ ଵିକ୍ଷତୈର୍ଗାତ୍ରୈରସୃଗ୍ଦିଗ୍ଧତନୂରୁହଃ। ଅଭଵଦ୍ ଵାନରଃ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ବାଲସୂର୍ଯସମପ୍ରଭଃ
ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦେହ ଆଘାତ ପାଇ, ରକ୍ତରେ ରଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ବାନର କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ଉଦୟମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ସମୁତ୍ପାଟ୍ଯ ଗିରେଃ ଶୃଙ୍ଗଂ ସମୃଗଵ୍ଯାଲପାଦପମ୍। ଜଘାନ ହନୁମାନ୍ ଵୀରୋ ରାକ୍ଷସୌ କପିକୁଞ୍ଜରଃ। ଗିରିଶୃଙ୍ଗସୁନିଷ୍ପିଷ୍ଟୌ ତିଲଶସ୍ତୌ ବଭୂଵତୁଃ
ହନୁମାନ ବୀର ବାନରସିଂହ, ପାହାଡ଼ର ଏକ ଶିଖର, ମୃଗ, ସର୍ପ ଓ ଗଛ ସହିତ ଉପଡ଼ି, ଦୁଇଜଣ ରାକ୍ଷସକୁ ମାରିଦେଲେ। ପାହାଡ଼ ଶିଖର ଦ୍ୱାରା ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ସେମାନେ ତିଳ ପରି ହୋଇଗଲେ।
ତତସ୍ତେଷ୍ଵଵସନ୍ନେଷୁ ସେନାପତିଷୁ ପଞ୍ଚସୁ। ବଲଂ ତଦଵଶେଷଂ ତୁ ନାଶଯାମାସ ଵାନରଃ
ପାଞ୍ଚଜଣ ସେନାପତି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବା ପରେ, ଶେଷ ଥିବା ସେନାକୁ ସେ ଵାନର ନଶ୍ଟ କରିଦେଲେ।
ଅଶ୍ଵୈରଶ୍ଵାନ୍ ଗଜୈର୍ନାଗାନ୍ ଯୋଧୈର୍ଯୋଧାନ୍ ରଥୈ ରଥାନ୍। ସ କପିର୍ନାଶଯାମାସ ସହସ୍ରାକ୍ଷ ଇଵାସୁରାନ୍
ଘୋଡ଼ା ସହ ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ ସହ ହାତୀ, ଯୋଦ୍ଧା ସହ ଯୋଦ୍ଧା, ରଥ ସହ ରଥ — ଏଭଳି ହନୁମାନ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଧ୍ୱଂସ କଲେ, ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ର ଦାନବମାନେଠାରେ କରନ୍ତି।
ହଯୈର୍ନାଗୈସ୍ତୁରଂଗୈଶ୍ଚ ଭଗ୍ନାକ୍ଷୈଶ୍ଚ ମହାରଥୈଃ। ହତୈଶ୍ଚ ରାକ୍ଷସୈର୍ଭୂମୀ ରୁଦ୍ଧମାର୍ଗା ସମନ୍ତତଃ
ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ, ଦୃତ ଘୋଡ଼ା, ଭଙ୍ଗ ହୋଇଥିବା ରଥ ଓ ମୃତ ରାକ୍ଷସମାନେ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଅଟକିଯାଇଥିଲା।
ତତଃ କପିସ୍ତାନ୍ ଧ୍ଵଜିନୀପତୀନ୍ ରଣେ ନିହତ୍ଯ ଵୀରାନ୍ ସବଲାନ୍ ସଵାହନାନ୍। ତଥୈଵ ଵୀରଃ ପରିଗୃହ୍ଯ ତୋରଣଂ କୃତକ୍ଷଣଃ କାଲ ଇଵ ପ୍ରଜାକ୍ଷଯେ
ତାପରେ, ହନୁମାନ ସେହି ସେନାପତିମାନେ ଓ ତାଙ୍କର ସେନା ଓ ଯାନବାହନକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ବଧ କରି, ଦ୍ୱାରକୁ ଦଖଲ କଲେ, ସମୟର ଅନ୍ତିମ କ୍ଷଣରେ ପ୍ରଜାନାଶକାଳର କାଳ ଭଳି ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ।
thumb|ସପ୍ତଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡେ ସପ୍ତଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୫-
ଏବେ ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡର ସତଚାଳିଶିତମ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ସେନାପତୀନ୍ ପଞ୍ଚ ସ ତୁ ପ୍ରମାପିତାନ୍ ହନୂମତା ସାନୁଚରାନ୍ ସଵାହନାନ୍। ନିଶମ୍ଯ ରାଜା ସମରୋଦ୍ଧତୋନ୍ମୁଖଂ କୁମାରମକ୍ଷଂ ପ୍ରସମୈକ୍ଷତାକ୍ଷମ୍
ହନୁମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପାଞ୍ଚଜଣ ସେନାପତି ସେମାନଙ୍କର ସହଚର ଓ ବାହନ ସହିତ ବଶୀଭୂତ ହେବାର କଥା ଶୁଣି, ଯୁଦ୍ଧକୁ ଉତ୍ସୁକ ରାଜା ଅକ୍ଷୟକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଦେଖିଲେ।
ସ ତସ୍ଯ ଦୃଷ୍ଟ୍ଯର୍ପଣସମ୍ପ୍ରଚୋଦିତଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍ କାଞ୍ଚନଚିତ୍ରକାର୍ମୁକଃ। ସମୁତ୍ପପାତାଥ ସଦସ୍ଯୁଦୀରିତୋ ଦ୍ଵିଜାତିମୁଖ୍ଯୈର୍ହଵିଷେଵ ପାଵକଃ
ରାଜାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ସେ ପ୍ରବଳ ଓ ସୁନ୍ଦର ସୁନାର ଧନୁଷ ଧାରୀ ଅକ୍ଷୟ, ସଭାରେ ଅଗ୍ନିକୁ ହବି ଦେବା ପରି, ଉଠିଯାଇଲେ।
ତତୋ ମହାନ୍ ବାଲଦିଵାକରପ୍ରଭଂ ପ୍ରତପ୍ତଜାମ୍ବୂନଦଜାଲସଂତତମ୍। ରଥଂ ସମାସ୍ଥାଯ ଯଯୌ ସ ଵୀର୍ଯଵାନ୍ ମହାହରିଂ ତଂ ପ୍ରତି ନୈର୍ଋତର୍ଷଭଃ
ତାପରେ, ତାପିତ ସୁନାର ଜାଲି ଲଗାଇଥିବା, ନବ ଦିନକର ପ୍ରଭା ଦେଉଥିବା ବଡ଼ ରଥକୁ ଚଢ଼ି, ସେ ପ୍ରବଳ ରାକ୍ଷସ ନାୟକ ମହାବୀର ହନୁମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଯାଇଲେ।
ତତସ୍ତପଃସଂଗ୍ରହସଂଚଯାର୍ଜିତଂ ପ୍ରତପ୍ତଜାମ୍ବୂନଦଜାଲଚିତ୍ରିତମ୍। ପତାକିନଂ ରତ୍ନଵିଭୂଷିତଧ୍ଵଜଂ ମନୋଜଵାଷ୍ଟାଶ୍ଵଵରୈଃ ସୁଯୋଜିତମ୍
ସେହି ରଥ ତପଃଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଅର୍ଜିତ, ତାପିତ ସୁନାର ଶୋଭାରେ ଶୋଭିତ, ପତାକା ଓ ରତ୍ନମଣି ଲଗାଇଥିବା ଧ୍ୱଜ ସହିତ, ଅଠଟି ଦୃତ ଘୋଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ଭଲଭାବେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇଥିଲା।
ସୁରାସୁରାଧୃଷ୍ଯମସଙ୍ଗଚାରିଣଂ ତଡିତ୍ପ୍ରଭଂ ଵ୍ଯୋମଚରଂ ସମାହିତମ୍। ସତୂଣମଷ୍ଟାସିନିବଦ୍ଧବନ୍ଧୁରଂ ଯଥାକ୍ରମାଵେଶିତଶକ୍ତିତୋମରମ୍
ଦେବ ଓ ଦାନବମାନେ ଯାହାକୁ ଜିତିପାରିବେ ନାହିଁ, ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ଚଳିଥିବା, ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପରି ଚମକୁଥିବା, ଆକାଶରେ ଚଳିଥିବା, ତୁଣୀ ଓ ଅଠଟି ତଳୱାର ସହିତ ସୁନ୍ଦର ଭାବେ ବାନ୍ଧାଯାଇଥିବା, ନିୟମିତ ଭାବରେ ଶକ୍ତି ଓ ତୋମର ଲଗାଯାଇଥିବା।