ସ ତାନ୍ ପ୍ରଵୃଦ୍ଧାନ୍ ଵିନିହତ୍ଯ ରାକ୍ଷସାନ୍ ମହାବଲଶ୍ଚଣ୍ଡପରାକ୍ରମଃ କପିଃ। ଯୁଯୁତ୍ସୁରନ୍ଯୈଃ ପୁନରେଵ ରାକ୍ଷସୈ- ସ୍ତଦେଵ ଵୀରୋଽଭିଜଗାମ ତୋରଣମ୍
ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଭୟଙ୍କର ପ୍ରତାପୀ କପି, ସେଇ ବଡ଼ ରାକ୍ଷସମାନେ କୁ ମାରିଦେଇ, ଅବଶିଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସମାନେ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି, ପୁଣି ସେଇ ତୋରଣକୁ ଯାଇଲେ।
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯେ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡେ ପଞ୍ଚଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ।। ୫.
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣର ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡର ପଞ୍ଚଚାଳିଶ ଶର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା।
thumb|ଷଟ୍ଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡେ ଷଟ୍ଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୫-
ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ, ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡର ଛଅଚାଳିଶ ଶର୍ଗ।
ହତାନ୍ ମନ୍ତ୍ରିସୁତାନ୍ ବୁଦ୍ଧ୍ଵା ଵାନରେଣ ମହାତ୍ମନା। ରାଵଣଃ ସଂଵୃତାକାରଶ୍ଚକାର ମତିମୁତ୍ତମାମ୍
ମହାତ୍ମା ବାନର ଦ୍ୱାରା ମନ୍ତ୍ରୀପୁତ୍ରମାନେ ମରିଯାଇଛନ୍ତି ବୋଲି ଜାଣି, ରାବଣ ତାଙ୍କର ଭାବନା ଲୁଚାଇ ରଖି, ଏକ ଉତ୍ତମ ଉପାୟ ଚିନ୍ତା କଲେ।
ସ ଵିରୂପାକ୍ଷଯୂପାକ୍ଷୌ ଦୁର୍ଧରଂ ଚୈଵ ରାକ୍ଷସମ୍। ପ୍ରଘସଂ ଭାସକର୍ଣଂ ଚ ପଞ୍ଚ ସେନାଗ୍ରନାଯକାନ୍
ସେ ବିରୂପାକ୍ଷ, ୟୂପାକ୍ଷ, ଦୁର୍ଧର ରାକ୍ଷସ, ପ୍ରଘସ ଓ ଭାସକର୍ଣ୍ଣ—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ସେନାପତିଙ୍କୁ ଡାକିଲେ।
ସଂଦିଦେଶ ଦଶଗ୍ରୀଵୋ ଵୀରାନ୍ ନଯଵିଶାରଦାନ୍। ହନୂମଦ୍ଗ୍ରହଣେଽଵ୍ଯଗ୍ରାନ୍ ଵାଯୁଵେଗସମାନ୍ ଯୁଧି
ଦଶମୁଖୀ ରାବଣ ସେହି ସାହସୀ ଓ ଚତୁର ଯୋଦ୍ଧାମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅଶାନ୍ତ ହୁଅନ୍ତିନାହିଁ ଓ ବାୟୁ ସମାନ ତେଜ, ସେମାନଙ୍କୁ ହନୁମାନଙ୍କୁ ପକଡିବା ପାଇଁ ଆଦେଶ ଦେଲେ।
ଯାତ ସେନାଗ୍ରଗାଃ ସର୍ଵେ ମହାବଲପରିଗ୍ରହାଃ। ସଵାଜିରଥମାତଙ୍ଗାଃ ସ କପିଃ ଶାସ୍ଯତାମିତି
ସମସ୍ତ ସେନାପତିମାନେ, ତୁମେ ତୁମ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସେନା, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଓ ହାତୀ ସହିତ ଯାଅ, ସେ କପିଙ୍କୁ ବଶ କର।
ଯତ୍ତୈଶ୍ଚ ଖଲୁ ଭାଵ୍ଯଂ ସ୍ଯାତ୍ ତମାସାଦ୍ଯ ଵନାଲଯମ୍। କର୍ମ ଚାପି ସମାଧେଯଂ ଦେଶକାଲାଵିରୋଧିତମ୍
ଏହି ଅତିଥି କପି ସାମ୍ନାରେ ଆସିଲେ, ଯେଉଁ କାମ କରିବା ଉଚିତ, ସେଠାରେ ଦେଶ ଓ ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ଯଥାଯଥ କାର୍ଯ୍ୟ କର।
ନ ହ୍ଯହଂ ତଂ କପିଂ ମନ୍ଯେ କର୍ମଣା ପ୍ରତି ତର୍କଯନ୍। ସର୍ଵଥା ତନ୍ମହଦ୍ ଭୂତଂ ମହାବଲପରିଗ୍ରହମ୍
ମୁଁ ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି, ସେ କପି ସାଧାରଣ ନୁହେଁ ବୋଲି ଭାବେନି; ସେ ସବୁ ଦିଗରେ ବଡ଼ ଶକ୍ତି ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି।
ଵାନରୋଽଯମିତି ଜ୍ଞାତ୍ଵା ନହି ଶୁଦ୍ଧ୍ଯତି ମେ ମନଃ। ନୈଵାହଂ ତଂ କପିଂ ମନ୍ଯେ ଯଥେଯଂ ପ୍ରସ୍ତୁତା କଥା
ଏହା ଜାଣିଲେ ଯେ, ସେ କପି, ମୋ ମନ ଶାନ୍ତି ପାଉନାହିଁ; ଏହି କଥାରେ ଯେପରି ଏହା କହାଯାଇଛି, ମୁଁ ତାକୁ ସେପରି ଭାବେନି।
ଭଵେଦିନ୍ଦ୍ରେଣ ଵା ସୃଷ୍ଟମସ୍ମଦର୍ଥଂ ତପୋବଲାତ୍। ସନାଗଯକ୍ଷଗନ୍ଧର୍ଵଦେଵାସୁରମହର୍ଷଯଃ
ସମ୍ଭବତଃ ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କୁ ଆମ ନାଶ ପାଇଁ ତାପସ୍ୟାର ଶକ୍ତିରେ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିବେ, କିମ୍ବା ସେ ନାଗ, ଯକ୍ଷ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଦେବତା, ଅସୁର କିମ୍ବା ମହାଋଷି ମଧ୍ୟ ହେବେ।
ଯୁଷ୍ମାଭିଃ ପ୍ରହିତୈଃ ସର୍ଵୈର୍ମଯା ସହ ଵିନିର୍ଜିତାଃ। ତୈରଵଶ୍ଯଂ ଵିଧାତଵ୍ଯଂ ଵ୍ଯଲୀକଂ କିଂଚିଦେଵ ନଃ
ତୁମେ ଓ ମୁଁ ଯେଉଁମାନେକୁ ଏକାସାଥି ହରାଇଛୁ, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଆମ ପାଇଁ କିଛି ଚାଳ ଚାଲିଛନ୍ତି।
ତଦେଵ ନାତ୍ର ସଂଦେହଃ ପ୍ରସହ୍ଯ ପରିଗୃହ୍ଯତାମ୍। ଯାତ ସେନାଗ୍ରଗାଃ ସର୍ଵେ ମହାବଲପରିଗ୍ରହାଃ
ଏହିଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ—ତାଙ୍କୁ ଜୋରକରି ଧର; ସମସ୍ତ ସେନାପତିମାନେ, ତୁମେ ତୁମ ବଡ଼ ଶକ୍ତି ସହିତ ଯାଅ।
ସଵାଜିରଥମାତଙ୍ଗାଃ ସ କପିଃ ଶାସ୍ଯତାମିତି। ନାଵମନ୍ଯୋ ଭଵଦ୍ଭିଶ୍ଚ କପିର୍ଧୀରପରାକ୍ରମଃ
ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଓ ହାତୀ ସହିତ ସେ କପିଙ୍କୁ ବଶ କର; ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଓ ପ୍ରତାପରେ ଦୃଢ଼ ଏହି କପିଙ୍କୁ କେବେ ଅବହେଳା କରନ୍ତୁନାହିଁ।
ଦୃଷ୍ଟା ହି ହରଯଃ ପୂର୍ଵେ ମଯା ଵିପୁଲଵିକ୍ରମାଃ। ଵାଲୀ ଚ ସହ ସୁଗ୍ରୀଵୋ ଜାମ୍ବଵାଂଶ୍ଚ ମହାବଲଃ
ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ବଡ଼ ପ୍ରତାପୀ ବାନରମାନେ—ବାଲି, ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଜାମ୍ବବାନ୍—କୁ ଦେଖିଛି।
ନୀଲଃ ସେନାପତିଶ୍ଚୈଵ ଯେ ଚାନ୍ଯେ ଦ୍ଵିଵିଦାଦଯଃ। ନୈଵ ତେଷାଂ ଗତିର୍ଭୀମା ନ ତେଜୋ ନ ପରାକ୍ରମଃ
ନୀଳ ସେନାପତି ଓ ଦ୍ୱିବିଦ ଆଦି ଅନ୍ୟ ବାନରମାନେ, ସେମାନଙ୍କ ପାଖରେ ଏପରି ଭୟଙ୍କର ତ୍ୱରିତା, ତେଜସ୍ୱୀତା କିମ୍ବା ପ୍ରତାପ ନାହିଁ।
ନ ମତିର୍ନ ବଲୋତ୍ସାହୋ ନ ରୂପପରିକଲ୍ପନମ୍। ମହତ୍ସତ୍ତ୍ଵମିଦଂ ଜ୍ଞେଯଂ କପିରୂପଂ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତମ୍
ସେମାନଙ୍କ ପାଖରେ ବୁଦ୍ଧି, ଶକ୍ତି, ଉତ୍ସାହ କିମ୍ବା ଦେହର ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପ ନାହିଁ; ଏହି ବଡ଼ ପ୍ରାଣୀ କପି ରୂପରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଅସାଧାରଣ ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ କରିବା ଉଚିତ।
ପ୍ରଯତ୍ନଂ ମହଦାସ୍ଥାଯ କ୍ରିଯତାମସ୍ଯ ନିଗ୍ରହଃ। କାମଂ ଲୋକାସ୍ତ୍ରଯଃ ସେନ୍ଦ୍ରାଃ ସସୁରାସୁରମାନଵାଃ
ତାଙ୍କୁ ବଶ କରିବା ପାଇଁ ବଡ଼ ଚେଷ୍ଟା କର; ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ ତିନି ଲୋକ, ଦେବ, ଅସୁର ଓ ମଣିଷମାନେ ମଧ୍ୟ,
ଭଵତାମଗ୍ରତଃ ସ୍ଥାତୁଂ ନ ପର୍ଯାପ୍ତା ରଣାଜିରେ। ତଥାପି ତୁ ନଯଜ୍ଞେନ ଜଯମାକାଙ୍କ୍ଷତା ରଣେ
ତୁମେ ସମ୍ମୁଖରେ ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଦଢ଼ ହୋଇ ରହିପାରିବେନାହିଁ; ତଥାପି ଯେଉଁଠାରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜୟ ଚାହିଁଛି, ସେଠି ଚତୁରତା ଦରକାର।
ଆତ୍ମା ରକ୍ଷ୍ଯଃ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ଯୁଦ୍ଧସିଦ୍ଧିର୍ହି ଚଞ୍ଚଲା। ତେ ସ୍ଵାମିଵଚନଂ ସର୍ଵେ ପ୍ରତିଗୃହ୍ଯ ମହୌଜସଃ
ନିଜକୁ ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ସାବଧାନରେ ରକ୍ଷା କରିବା ଦରକାର, କାରଣ ଯୁଦ୍ଧର ସଫଳତା ଅସ୍ଥିର; ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀମାନେ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଆଦେଶ ଗ୍ରହଣ କଲେ।
ସମୁତ୍ପେତୁର୍ମହାଵେଗା ହୁତାଶସମତେଜସଃ। ରଥୈଶ୍ଚ ମତ୍ତୈର୍ନାଗୈଶ୍ଚ ଵାଜିଭିଶ୍ଚ ମହାଜଵୈଃ
ସେମାନେ ବଡ଼ ବେଗରେ ଉଠିଲେ, ତାଙ୍କର ତେଜ ଅଗ୍ନି ପରି ଜ୍ୱଳିଲା; ରଥ, ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀ ଓ ଦ୍ରୁତ ଘୋଡ଼ା ସହିତ।
ଶସ୍ତ୍ରୈଶ୍ଚ ଵିଵିଧୈସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣୈଃ ସର୍ଵୈଶ୍ଚୋପହିତା ବଲୈଃ। ତତସ୍ତୁ ଦଦୃଶୁର୍ଵୀରା ଦୀପ୍ଯମାନଂ ମହାକପିମ୍
ନାନା ପ୍ରକାର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଅସ୍ତ୍ର ଓ ସମସ୍ତ ସେନା ସହିତ ସଜ୍ଜ ହୋଇ, ସେହିବେଳେ ସେମାନେ ଦେଖିଲେ—ବଡ଼ ତେଜସ୍ୱୀ ବାନରଟି ଜ୍ୱଳିଉଛି।
ରଶ୍ମିମନ୍ତମିଵୋଦ୍ଯନ୍ତଂ ସ୍ଵତେଜୋରଶ୍ମିମାଲିନମ୍। ତୋରଣସ୍ଥଂ ମହାଵେଗଂ ମହାସତ୍ତ୍ଵଂ ମହାବଲମ୍
ସେ ତୋରଣ ଉପରେ ଦଢ଼ିଥିବା, ନିଜ ତେଜର ଆଭାରେ ପ୍ରଭାମୟ ହୋଇ, ଉଦୟମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ସେ ଅତି ତୀବ୍ର, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଅପାର ଶକ୍ତିର ଧନି।
ମହାମତିଂ ମହୋତ୍ସାହଂ ମହାକାଯଂ ମହାଭୁଜମ୍। ତଂ ସମୀକ୍ଷ୍ଯୈଵ ତେ ସର୍ଵେ ଦିକ୍ଷୁ ସର୍ଵାସ୍ଵଵସ୍ଥିତାଃ
ସେ ବିଶାଳ ବୁଦ୍ଧି, ଅପାର ଉତ୍ସାହ, ବଡ଼ ଦେହ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁର ମାଲିକ। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ସମସ୍ତେ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଥିବା ସେମାନେ, ଚକିତ ହେଇଗଲେ।
ତୈସ୍ତୈଃ ପ୍ରହରଣୈର୍ଭୀମୈରଭିପେତୁସ୍ତତସ୍ତତଃ। ତସ୍ଯ ପଞ୍ଚାଯସାସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣାଃ ସିତାଃ ପୀତମୁଖାଃ ଶରାଃ। ଶିରସ୍ଯୁତ୍ପଲପତ୍ରାଭା ଦୁର୍ଧରେଣ ନିପାତିତାଃ
ତାପରେ ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ର ନେଇ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ଦୁର୍ଧର ନାମକ ରାକ୍ଷସ ପଞ୍ଚଟି ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଧଳା ଓ ହଳଦିଆ ମୁଣ୍ଡ ଥିବା, କମଳପତ୍ର ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା ଶର ମାଙ୍କଡ଼ର ମୁଣ୍ଡରେ ଛାଡ଼ିଲା।
ସ ତୈଃ ପଞ୍ଚଭିରାଵିଦ୍ଧଃ ଶରୈଃ ଶିରସି ଵାନରଃ। ଉତ୍ପପାତ ନଦନ୍ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ଦିଶୋ ଦଶ ଵିନାଦଯନ୍
ସେହି ପଞ୍ଚଟି ଶର ମୁଣ୍ଡରେ ଲାଗିବା ସହିତ, ବାନର ଗର୍ଜନ କରି ଆକାଶକୁ ଲାଫିଲେ ଓ ଦଶ ଦିଗକୁ ଉଁଜାଇ ଦେଲେ।
ତତସ୍ତୁ ଦୁର୍ଧରୋ ଵୀରଃ ସରଥଃ ସଜ୍ଜକାର୍ମୁକଃ। କିରନ୍ ଶରଶତୈର୍ନୈକୈରଭିପେଦେ ମହାବଲଃ
ତାପରେ ଦୁର୍ଧର ନାମକ ବୀର, ରଥ ଉପରେ ଥିବା, ଧନୁଷ ବାଣ ସଜାଇ, ଅନେକ ଶର ବର୍ଷା କରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାନରଙ୍କୁ ଆଗକୁ ଆସିଲା।
ସ କପିର୍ଵାରଯାମାସ ତଂ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ଶରଵର୍ଷିଣମ୍। ଵୃଷ୍ଟିମନ୍ତଂ ପଯୋଦାନ୍ତେ ପଯୋଦମିଵ ମାରୁତଃ
ସେ ବାନର ଆକାଶରେ ଥିବା ଶର ବର୍ଷା କରୁଥିବା ଧନୁର୍ଧାରୀଙ୍କୁ ଏମିତି ପଛେଇଲେ, ଯେପରି ଶରତ୍କାଳରେ ବାୟୁ ମେଘକୁ ଚିରିଦେଇଥାଏ।
ଅର୍ଦ୍ଯମାନସ୍ତତସ୍ତେନ ଦୁର୍ଧରେଣାନିଲାତ୍ମଜଃ। ଚକାର ନିନଦଂ ଭୂଯୋ ଵ୍ଯଵର୍ଧତ ଚ ଵୀର୍ଯଵାନ୍
ତାପରେ ଦୁର୍ଧର ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରମିତ ହେବା ସହିତ, ବାୟୁପୁତ୍ର ଆଉ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ କଲେ ଓ ତାଙ୍କର ପ୍ରଭାବ ଆଉ ବଢ଼ିଗଲା।
ସ ଦୂରଂ ସହସୋତ୍ପତ୍ଯ ଦୁର୍ଧରସ୍ଯ ରଥେ ହରିଃ। ନିପପାତ ମହାଵେଗୋ ଵିଦ୍ଯୁଦ୍ରାଶିର୍ଗିରାଵିଵ
ସେ ବାନର ଦୂରରୁ ହଠାତ୍ ଲାଫି, ଦୁର୍ଧରଙ୍କ ରଥ ଉପରେ ବଡ଼ ତୀବ୍ରତାରେ ପଡ଼ିଲେ, ଯେପରି ମେଘମାଳା ପାହାଡ଼ ଉପରେ ପଡ଼ିଥାଏ।