ତାରିତା ନରଶାର୍ଦୂଲ ଦିଵଂ ଯାତାଶ୍ଚ ଚ ଦେଵଵତ୍ । ଷଷ୍ଟିଃ ପୁତ୍ରସହସ୍ରାଣି ସଗରସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ ॥୧-୪୪-
ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମହାତ୍ମା ସାଗରଙ୍କ ଷଷ୍ଟି ହଜାର ପୁଅ ମୁକ୍ତି ପାଇଛନ୍ତି ଏବଂ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଳିଗଲେ ।
ସାଗରସ୍ଯ ଜଲଂ ଲୋକେ ଯାଵତ୍ସ୍ଥାସ୍ଯତି ପାର୍ଥିଵ । ସଗରସ୍ଯାତ୍ମଜାଃ ସର୍ଵେ ଦିଵି ସ୍ଥାସ୍ଯନ୍ତି ଦେଵଵତ୍ ॥୧-୪୪-
ହେ ରାଜା, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ସାଗରର ଜଳ ଏଇ ଲୋକରେ ରହିବ, ସାଗରଙ୍କ ସମସ୍ତ ପୁଅମାନେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପରି ସ୍ୱର୍ଗରେ ରହିବେ ।
ଇଯଂ ଚ ଦୁହିତା ଜ୍ଯେଷ୍ଠା ତଵ ଗଙ୍ଗା ଭଵିଷ୍ଯତି । ତ୍ଵତ୍କୃତେନ ଚ ନାମ୍ନାଥ ଲୋକେ ସ୍ଥାସ୍ଯତି ଵିଶ୍ରୁତା ॥୧-୪୪-
ଏହି ଗଙ୍ଗା ତୁମର ଜେଷ୍ଠ କନ୍ୟା ହେବେ ଏବଂ ତୁମ କାରଣରେ ତାଙ୍କର ନାମ ଏଇ ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବ ।
ଗଙ୍ଗା ତ୍ରିପଥଗା ନାମ ଦିଵ୍ଯା ଭାଗୀରଥୀତି ଚ । ତ୍ରୀନ୍ ପଥୋ ଭାଵଯନ୍ତୀତି ତସ୍ମାତ୍ ତ୍ରିପଥଗା ସ୍ମୃତା ॥୧-୪୪-
ଦିବ୍ୟ ଗଙ୍ଗାକୁ ତିନିପଥ ଯାତ୍ରିଣୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ତାକୁ ଭାଗୀରଥୀ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ । ସେ ତିନିଟି ପଥ ଦେଇ ଯାଏବୋଲି ତାକୁ ତିନିପଥ ଯାତ୍ରିଣୀ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ ।
ପିତାମହାନାଂ ସର୍ଵେଷାଂ ତ୍ଵମତ୍ର ମନୁଜାଧିପ । କୁରୁଷ୍ଵ ସଲିଲଂ ରାଜନ୍ ପ୍ରତିଜ୍ଞାମପଵର୍ଜଯ ॥୧-୪୪-
ହେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ପୂର୍ବଜଙ୍କ ପିତା ତୁମେ । ରାଜା, ତୁମେ ଜଳଅଞ୍ଜଳି କର ଏବଂ ତୁମ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୂରଣ କର ।
ପୂର୍ଵକେଣ ହି ତେ ରାଜଂସ୍ତେନାତିଯଶସା ତଦା । ଧର୍ମିଣାଂ ପ୍ରଵରେଣାଥ ନୈଷ ପ୍ରାପ୍ତୋ ମନୋରଥଃ ॥୧-୪୪-
ହେ ରାଜା, ପୂର୍ବରୁ ତୁମ ମହାନ ଏବଂ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ପୂର୍ବଜ ମଧ୍ୟ ଏହି ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ ।
ତଥୈଵାଂଶୁମତା ତାତ ଲୋକେଽପ୍ରତିମତେଜସା । ଗଙ୍ଗାଂ ପ୍ରାର୍ଥଯତା ନେତୁଂ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ନାପଵର୍ଜିତା ॥୧-୪୪-
ଏହିପରି ହେ ତାତ, ଲୋକରେ ଅପୂର୍ବ ତେଜସ୍ୱୀ ଅଂଶୁମାନ ମଧ୍ୟ ଗଙ୍ଗାକୁ ଆଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୂରଣ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ ।
ରାଜର୍ଷିଣା ଗୁଣଵତା ମହର୍ଷିସମତେଜସା । ମତ୍ତୁଲ୍ଯତପସା ଚୈଵ କ୍ଷତ୍ରଧର୍ମସ୍ଥିତେନ ଚ ॥୧-୪୪-
ରାଜାର୍ଷି ଦିଲୀପ, ଯିଏ ଗୁଣବାନ୍, ମହାର୍ଷିମାନଙ୍କ ପରି ତେଜସ୍ୱୀ, ମୋତେ ଏକାଇ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ ଏବଂ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ, ସେ ମଧ୍ୟ ଏହି କାମ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ ।
ଦିଲୀପେନ ମହାଭାଗ ତଵ ପିତ୍ରାତିତେଜସା । ପୁନର୍ନ ଶକିତା ନେତୁଂ ଗଙ୍ଗାଂ ପ୍ରାର୍ଥଯତାନଘ ॥୧-୪୪-
ହେ ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ତୁମ ପିତା ଦିଲୀପ, ତୁମ ତୁଳନାରେ ଅଧିକ ତେଜସ୍ୱୀ ଥିଲେ, ସେ ମଧ୍ୟ ଗଙ୍ଗାକୁ ଆଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ସେଥିରେ ସଫଳ ହେଇପାରିଲେ ନାହିଁ, ହେ ନିର୍ମଳ ।
ସା ତ୍ଵଯା ସମତିକ୍ରାନ୍ତା ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୁରୁଷର୍ଷଭ । ପ୍ରାପ୍ତୋଽସି ପରମଂ ଲୋକେ ଯଶଃ ପରମସମ୍ମତମ୍ ॥୧-୪୪-
କିନ୍ତୁ ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ସେଇ ପ୍ରତିଜ୍ଞାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଛ, ଏବଂ ଏହି ଲୋକରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଏବଂ ସମ୍ମାନିତ କୀର୍ତ୍ତି ଅର୍ଜନ କରିଛ ।
ତଚ୍ଚ ଗଙ୍ଗାଵତରଣଂ ତ୍ଵଯା କୃତମରିଂଦମ । ଅନେନ ଚ ଭଵାନ୍ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଧର୍ମସ୍ଯାଯତନଂ ମହତ୍ ॥୧-୪୪-
ଏହି ଗଙ୍ଗା ଅବତରଣ ତୁମେ କରିଛ, ହେ ଶତ୍ରୁନାଶକ, ଏହା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ବଡ଼ ଧର୍ମର ଆଶ୍ରୟକୁ ପହଞ୍ଚିଛ ।
ପ୍ଲାଵଯସ୍ଵ ତ୍ଵମାତ୍ମାନଂ ନରୋତ୍ତମ ସଦୋଚିତେ । ସଲିଲେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶୁଚିଃ ପୁଣ୍ଯଫଲୋ ଭଵ ॥୧-୪୪-
ହେ ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯଥାଯଥ ଭାବେ ତୁମେ ନିଜକୁ ଏହି ପବିତ୍ର ଜଳରେ ଅସ୍ନାନ କର, ଶୁଚି ହେଅ ଏବଂ ପୁଣ୍ୟର ଫଳ ଲାଭ କର ।
ପିତାମହାନାଂ ସର୍ଵେଷାଂ କୁରୁଷ୍ଵ ସଲିଲକ୍ରିଯାମ୍ । ସ୍ଵସ୍ତି ତେଽସ୍ତୁ ଗମିଷ୍ଯାମି ସ୍ଵଂ ଲୋକଂ ଗମ୍ଯତାଂ ନୃପ ॥୧-୪୪-
ସମସ୍ତ ପୂର୍ବଜଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳଅଞ୍ଜଳି କର, ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ । ମୁଁ ମୋ ଲୋକକୁ ଯିବି, ରାଜା, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଯିଅ ।
ଇତ୍ଯେଵମୁକ୍ତ୍ଵା ଦେଵେଶଃ ସର୍ଵଲୋକପିତାମହଃ ଯଥାଗତଂ ତଥାଗଚ୍ଚଦ୍ ଦେଵଲୋକଂ ମହାଯଶାଃ ॥୧-୪୪-
ଏଭଳି କହି ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ପିତାମହ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପ୍ରଭୁ, ଯେପରି ଆସିଥିଲେ, ସେପରି ଦେବଲୋକକୁ ଫେରିଗଲେ ।
ଭଗୀରଥସ୍ତୁ ରାଜର୍ଷିଃ କୃତ୍ଵା ସଲିଲମୁତ୍ତମମ୍ ଯଥାକ୍ରମଂ ଯଥାନ୍ଯାଯଂ ସାଗରାଣାଂ ମହାଯଶାଃ ॥୧-୪୪-
ତାପରେ ରାଜାର୍ଷି ଭାଗୀରଥ ସାଗରଙ୍କ ପାଇଁ ଯଥାନିୟମ ଏବଂ ଯଥାକ୍ରମ ଉତ୍ତମ ଜଳଅଞ୍ଜଳି କରିଲେ ।
କୃତୋଦକଃ ଶୁଚୀ ରାଜା ସ୍ଵପୁରଂ ପ୍ରଵିଵେଶ ହ । ସମୃଦ୍ଧାର୍ଥୋ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ଵରାଜ୍ଯଂ ପ୍ରଶଶାସ ହ ॥୧-୪୪-
ପାଣି ଦେଇ ଶୁଦ୍ଧ ହେଇ, ରାଜା ନିଜ ସହରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ସମୃଦ୍ଧି ଭରିଥିବା, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ସେ ନିଜ ରାଜ୍ୟରେ ଶାସନ କଲେ।
ପ୍ରମୁମୋଦ ଚ ଲୋକସ୍ତଂ ନୃପମାସାଦ୍ଯ ରାଘଵ । ନଷ୍ଟଶୋକଃ ସମୃଦ୍ଧାର୍ଥୋ ବଭୂଵ ଵିଗତଜ୍ଵରଃ॥୧-୪୪-
ଲୋକମାନେ ସେହି ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି ଖୁସି ହେଲେ, ରାଘବ; ଦୁଃଖ ହରାଇ, ସମୃଦ୍ଧି ମିଳି, ଚିନ୍ତା ଦୂର ହେଇ, ସେମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ।
ଏଷ ତେ ରାମ ଗଂଗାଯା ଵିସ୍ତରୋଽଭିହିତୋ ମଯା । ସ୍ଵସ୍ତି ପ୍ରାପ୍ନୁହି ଭଦ୍ରଂ ତେ ସଂଧ୍ଯାକାଲୋଽତିଵର୍ତତେ ॥୧-୪୪-
ରାମ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଗଙ୍ଗାର ବିସ୍ତାର ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି; ତୁମର ଭଲ ହେଉ, ଶୁଭ ହେଉ, ଏବେ ସନ୍ଧ୍ୟା ସମୟ ଶେଷ ହେଉଛି।
ଧନ୍ଯଂ ଯଶସ୍ଯମାଯୁଷ୍ଯଂ ପୁତ୍ର୍ଯଂ ସ୍ଵର୍ଗ୍ଯମଥାପି ଚ। ଯଃ ଶ୍ରାଵଯତି ଵିପ୍ରେଷୁ କ୍ଷତ୍ରିଯେଷ୍ଵିତରେଷୁ ଚ ॥୧-୪୪-
ଯିଏ ଏହି କଥା ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶୁଣାଇଥାଏ, ସେ ଧନ୍ୟ, ଯଶସ୍ୱୀ, ଦୀର୍ଘାୟୁ, ପୁତ୍ରବାନ୍ ଓ ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତି କରିଥାଏ।
ପ୍ରୀଯନ୍ତେ ପିତରସ୍ତସ୍ଯ ପ୍ରୀଯନ୍ତେ ଦୈଵତାନି ଚ । ଇଦମାଖ୍ଯାନମାଯୁଷ୍ଯଂ ଗଂଗାଵତରଣଂ ଶୁଭମ୍ ॥୧-୪୪-
ତାଙ୍କର ପୂର୍ବଜମାନେ ଖୁସି ହେନ୍ତି, ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଖୁସି ହେନ୍ତି; ଏହି ଗଙ୍ଗା ଅବତରଣର କଥା ଦୀର୍ଘାୟୁ ଦେଇଥାଏ ଓ ଶୁଭ ଅଟେ।
ଯଃ ଶୃଣୋତି ଚ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ସର୍ଵାନ୍ କାମାନଵାପ୍ନୁଯାତ୍ । ସର୍ଵେ ପାପାଃ ପ୍ରଣଶ୍ଯନ୍ତି ଆଯୁଃ କୀର୍ତିଶ୍ଚ ଵର୍ଧତେ ॥୧-୪୪-
ଯିଏ ଏହି କଥା ଶୁଣିଥାଏ, କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ସେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିଥାଏ; ସମସ୍ତ ପାପ ନଷ୍ଟ ହେଉଥାଏ, ଆୟୁ ଓ ଯଶ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ।
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯେ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ଚତୁଶ୍ଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଏହିପରି, ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣର ବାଲକାଣ୍ଡର ଚଉଵାଳିଶ ଶର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା।
thumb|ପଞ୍ଚଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ପଞ୍ଚଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଲକାଣ୍ଡର ପଞ୍ଚଚଉଵାଳିଶ ଶର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାଘଵଃ ସହଲକ୍ଷ୍ମଣଃ। ଵିସ୍ମଯଂ ପରମଂ ଗତ୍ଵା ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରମଥାବ୍ରଵୀତ୍
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରାଘବ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଭରି ହେଲେ; ତାପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଅତ୍ଯଦ୍ଭୁତମିଦଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ କଥିତଂ ପରମଂ ତ୍ଵଯା। ଗଙ୍ଗାଵତରଣଂ ପୁଣ୍ଯଂ ସାଗରସ୍ଯାପି ପୂରଣମ୍
ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମେ ଯାହା କହିଛ, ଏହା ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ପବିତ୍ର; ଗଙ୍ଗାର ଅବତରଣ ଓ ସାଗର ଭରିବା ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଛି।
କ୍ଷଣଭୂତେଵ ନୌ ରାତ୍ରିଃ ସଂଵୃତ୍ତେଯଂ ପରଂତପ। ଇମାଂ ଚିନ୍ତଯତୋଃ ସର୍ଵାଂ ନିଖିଲେନ କଥାଂ ତଵ
ଶତ୍ରୁ ଦମନ କରିଥିବା, ଆମ ପାଇଁ ଏହି ରାତି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଭଳି ଗଲା, ତୁମର ସମସ୍ତ କଥା ଚିନ୍ତା କରୁଥିବାବେଳେ।
ତସ୍ଯ ସା ଶର୍ଵରୀ ସର୍ଵା ମମ ସୌମିତ୍ରିଣା ସହ। ଜଗାମ ଚିନ୍ତଯାନସ୍ଯ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ର କଥାଂ ଶୁଭାମ୍
ସାଉମିତ୍ରି ସହିତ ମୋତେ, ସେହି ସମସ୍ତ ରାତି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଶୁଭ କଥା ଚିନ୍ତା କରି କଟିଗଲା।
ତତଃ ପ୍ରଭାତେ ଵିମଲେ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଂ ତପୋଧନମ୍। ଉଵାଚ ରାଘଵୋ ଵାକ୍ଯଂ କୃତାହ୍ନିକମରିନ୍ଦମଃ
ପ୍ରଭାତରେ ଦିନ ନିର୍ମଳ ହେଲାପରେ, ଆର୍ତ୍ତ ଶତ୍ରୁ ଦମନ କରିଥିବା ରାଘବ, ପ୍ରାତଃକାଳୀନ କାର୍ଯ୍ୟ ସମାପ୍ତ କରି, ତପସ୍ୱୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ।
ଗତା ଭଗଵତୀ ରାତ୍ରିଃ ଶ୍ରୋତଵ୍ଯଂ ପରମଂ ଶ୍ରୁତମ୍। ତରାମ ସରିତାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠାଂ ପୁଣ୍ଯାଂ ତ୍ରିପଥଗାଂ ନଦୀମ୍
ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ରାତି ଶେଷ ହେଲା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ କଥା ଶୁଣିଛି; ଚଲ, ଗଙ୍ଗା ତିନି ମାର୍ଗରେ ବହୁଥିବା ଶୁଭ ନଦୀକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବା।
ନୌରେଷା ହି ସୁଖାସ୍ତୀର୍ଣା ଋଷୀଣାଂ ପୁଣ୍ଯକର୍ମଣାମ୍। ଭଗଵନ୍ତମିହ ପ୍ରାପ୍ତଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ତ୍ଵରିତମାଗତା
ଏହି ନୌକା, ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିବା ଋଷିମାନେ ସହଜରେ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି; ପ୍ରଭୁ ଏଠାରେ ଆସିଛନ୍ତି ବୋଲି ଜାଣି, ଏହା ଶୀଘ୍ର ଆସିଛି।