ମୁହୁରୂର୍ଧ୍ଵପଥଂ ଗତ୍ଵା ପପାତ ଵସୁଧାଂ ପୁନଃ । ତଚ୍ଛଙ୍କରଶିରୋଭ୍ରଷ୍ଟଂ ଭ୍ରଷ୍ଟଂ ଭୂମିତଲେ ପୁନଃ ॥୧-୪୩-
ବାରମ୍ବାର ଉପରକୁ ଉଠି ଆଉ ପୁଣି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲା; ଯେଉଁ ଜଳ ଶଙ୍କରଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରୁ ଖସିଲା, ସେଉଁଠି ପୁଣି ଭୂମି ଉପରେ ଖସିଲା।
ଵ୍ଯରୋଚତ ତଦା ତୋଯଂ ନିର୍ମଲଂ ଗତକଲ୍ମଷମ୍ । ତତ୍ରର୍ଷିଗଣଗନ୍ଧର୍ଵା ଵସୁଧାତଲଵାସିନଃ ॥୧-୪୩-
ସେ ସମୟରେ ସେ ଜଳ ସଫା ଏବଂ ନିର୍ମଳ ହୋଇ ଦୀପ୍ତିମାନ ଦେଖାଗଲା; ସେଠାରେ ଭୂମିରେ ବସିଥିବା ଋଷିମାନେ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ—
ଭଵାଙ୍ଗପତିତଂ ତୋଯଂ ପଵିତ୍ରମିତି ପସ୍ପୃଶୁଃ । ଶାପାତ୍ ପ୍ରପତିତା ଯେ ଚ ଗଗନାଦ୍ ଵସୁଧାତଲମ୍ ॥୧-୪୩-
ଭବଙ୍କ ଦେହରୁ ପଡ଼ିଥିବା ପବିତ୍ର ଜଳ ବୋଲି ଛୁଇଁଲେ; ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ଶାପରେ ଆକାଶରୁ ଭୂମିକୁ ପଡ଼ିଥିଲେ—
କୃତ୍ଵା ତତ୍ରାଭିଷେକଂ ତେ ବଭୂଵୁର୍ଗତକଲ୍ମଷାଃ । ଧୂପପାପାଃ ପୁନସ୍ତେନ ତୋଯେନାଥ ଶୁଭାନ୍ଵିତାଃ ॥୧-୪୩-
ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ସେମାନେ ଦୁଷ୍ଟି ହିନ୍ନ ହେଲେ; ସେ ଜଳରେ ସବୁ ପାପ ଧୁଇଁଯିବା ପରେ ସେମାନେ ଶୁଭ ହେଲେ।
ପୁନରାକାଶମାଵିଶ୍ଯ ସ୍ଵାଁଲ୍ଲୋକାନ୍ ପ୍ରତିପେଦିରେ । ମୁମୁଦେ ମୁଦିତୋ ଲୋକସ୍ତେନ ତୋଯେନ ଭାସ୍ଵତା ॥୧-୪୩-
ପୁଣି ଆକାଶକୁ ଯାଇ ସେମାନେ ନିଜ ଲୋକକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ; ସେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଜଳ ଦେଖି ସମସ୍ତେ ଖୁସି ହେଲେ।
କୃତାଭିଷେକୋ ଗଙ୍ଗାଯାଂ ବଭୂଵ ଗତକଲ୍ମଷଃ । ଭଗୀରଥୋ ହି ରାଜର୍ଷିର୍ଦିଵ୍ଯଂ ସ୍ଯନ୍ଦନମାସ୍ଥିତଃ ॥୧-୪୩-
ଗଙ୍ଗାରେ ସ୍ନାନ କରି ସେମାନେ ପବିତ୍ର ହେଲେ; ଏବଂ ଭଗୀରଥ, ରାଜା ଋଷି, ତାଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ରଥରେ ଚଢ଼ିଲେ।
ପ୍ରାଯାଦଗ୍ରେ ମହାରାଜାସ୍ତଂ ଗଙ୍ଗା ପୃଷ୍ଠତୋଽନ୍ଵଗାତ୍ । ଦେଵାଃ ସର୍ଷିଗଣାଃ ସର୍ଵେ ଦୈତ୍ଯଦାନଵରାକ୍ଷସାଃ ॥୧-୪୩-
ମହାରାଜା ସାମ୍ନାରେ ଚାଲିଲେ ଏବଂ ଗଙ୍ଗା ପଛରେ ଅନୁସରିଲେ; ସମସ୍ତ ଦେବତା, ଋଷିମାନେ, ଦୈତ୍ୟ, ଦାନବ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ—
ଗନ୍ଧର୍ଵଯକ୍ଷପ୍ରଵରାଃ ସକିନ୍ନରମହୋରଗାଃ । ସର୍ଵାଶ୍ଚାପ୍ସରସୋ ରାମ ଭଗୀରଥରଥାନୁଗାଃ ॥୧-୪୩-
ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, କିନ୍ନର ଓ ମହାନ ନାଗମାନେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଅପ୍ସରାମାନେ, ହେ ରାମ, ଭଗୀରଥଙ୍କ ରଥ ପଛେ ଚାଲିଲେ।
ଗଙ୍ଗାମନ୍ଵଗମନ୍ ପ୍ରୀତାଃ ସର୍ଵେ ଜଲଚରାଶ୍ଚ ଯେ । ଯତୋ ଭଗୀରଥୋ ରାଜା ତତୋ ଗଙ୍ଗା ଯଶସ୍ଵିନୀ ॥୧-୪୩-
ସମସ୍ତ ଜଳଚର ମାନେ ଖୁସି ହୋଇ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ଅନୁସରିଲେ; ଯେଉଁଠି ଭଗୀରଥ ଗଲେ, ସେଉଁଠି ଯଶସ୍ୱିନୀ ଗଙ୍ଗା ଯାଇଲେ।
ଜଗାମ ସରିତାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠା ସର୍ଵପାପପ୍ରଣାଶିନୀ । ତତୋ ହି ଯଜମାନସ୍ଯ ଜହ୍ନୋରଦ୍ଭୁତକର୍ମଣଃ ॥୧-୪୩-
ସମସ୍ତ ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରୁଥିବା ଗଙ୍ଗା ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ; ଏବଂ ତାପରେ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ଅଦ୍ଭୁତ କର୍ମ କରୁଥିବା ଜହ୍ନୁଙ୍କ ଯଜ୍ଞସ୍ଥଳକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ଗଙ୍ଗା ସମ୍ପ୍ଲାଵଯାମାସ ଯଜ୍ଞଵାଟଂ ମହତ୍ମନଃ । ତସ୍ଯାଵଲେପନଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଜହ୍ନୁଶ୍ଚ ରାଘଵ ॥୧-୪୩-
ଗଙ୍ଗା ସେ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଯଜ୍ଞସ୍ଥଳକୁ ବୁଡ଼ାଇଦେଲେ; ତାଙ୍କ ଅଭିମାନ ଦେଖି ଜହ୍ନୁ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହେଲେ, ହେ ରାଘବ।
ଅପିବତ୍ ତୁ ଜଲଂ ସର୍ଵଂ ଗଙ୍ଗଯାଃ ପରମାଦ୍ଭୁତମ୍ । ତତୋ ଦେଵାଃ ସଗନ୍ଘର୍ଵା ଋଷଯଶ୍ଚ ସୁଵିସ୍ମିତାଃ ॥୧-୪୩-
ସେ ଅଦ୍ଭୁତ ଭାବରେ ଗଙ୍ଗାର ସମସ୍ତ ଜଳ ପିଇଗଲେ; ଏହା ଦେଖି ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଋଷିମାନେ ବହୁତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ।
ପୂଜଯନ୍ତି ମହାତ୍ମାନଂ ଜହ୍ନୁଂ ପୁରୁଷସତ୍ତମମ୍ । ଗଙ୍ଗାଂ ଚାପି ନଯନ୍ତି ସ୍ମ ଦୁହିତୃତ୍ଵେ ମହାତ୍ମନଃ ॥୧-୪୩-
ସମସ୍ତେ ମହାତ୍ମା ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ ଜହ୍ନୁଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ; ଏବଂ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ କନ୍ୟା ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ।
ତତସ୍ତୁଷ୍ଟୋ ମହାତେଜାଃ ଶ୍ରୋତ୍ରାଭ୍ଯାମସୃଜତ୍ ପ୍ରଭୁଃ । ତସ୍ମାଜ୍ଜହ୍ନୁସୁତା ଗଙ୍ଗା ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ଜାହ୍ନଵୀତି ଚ ॥୧-୪୩-
ତାପରେ, ସେ ଦୀପ୍ତିମାନ ପ୍ରଭୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ତାଙ୍କ କାନ ଦ୍ୱାରା ଗଙ୍ଗାକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ; ଏହି କାରଣରୁ ଗଙ୍ଗାକୁ ଜହ୍ନୁଙ୍କ କନ୍ୟା ବୋଲି ଓ ଜାହ୍ନବୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଜଗାମ ଚ ପୁନର୍ଗଙ୍ଗା ଭଗୀରଥରଥାନୁଗା । ସାଗରଂ ଚାପି ସମ୍ପ୍ରପ୍ତା ସା ସରିତ୍ପ୍ରଵରା ତଦା ॥୧-୪୩-
ଗଙ୍ଗା ପୁଣି ଭଗୀରଥଙ୍କ ରଥ ପଛେ ଚାଲିଲେ, ଏବଂ ସେ ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତାପରେ ସାଗରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ରସାତଲମୁପାଗଚ୍ଛତ୍ ସିଦ୍ଧ୍ଯର୍ଥଂ ତସ୍ଯ କର୍ମଣଃ । ଭଗୀରଥୋଽପି ରାଜାର୍ଷିର୍ଗଙ୍ଗାମାଦାଯ ଯତ୍ନତଃ ॥୧-୪୩-
ସେ ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ କରିବା ପାଇଁ ପାତାଳକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ; ଭଗୀରଥ ରାଜା ଋଷି ଉତ୍ସାହରେ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ନେଇଗଲେ।
ପିତମହାନ୍ ଭସ୍ମକୃତାନପଶ୍ଯଦ୍ ଗତଚେତନଃ । ଅଥ ତଦ୍ଭସ୍ମନାଂ ରାଶିଂ ଗଙ୍ଗାସଲିଲମୁତ୍ତମମ୍ । ପ୍ଲାଵଯତ୍ ପୂତପାପ୍ମାନଃ ସ୍ଵର୍ଗଂ ପ୍ରାପ୍ତା ରଘୂତ୍ତମ ॥୧-୪୩-
ସେ ତାଙ୍କ ପୂର୍ବଜମାନେ ଅଗ୍ନିରେ ଝାସି ଅଚେତନ ହୋଇଥିବାକୁ ଦେଖିଲେ; ତାପରେ ଗଙ୍ଗାର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଜଳରେ ସେ ଝାସି ଥିବା ଅସ୍ଥିରାଶିକୁ ଧୋଇଦେଲେ, ଏବଂ ସେମାନେ ପାପମୁକ୍ତ ହୋଇ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ହେ ରଘୁଶ୍ରେଷ୍ଠ।
thumb|ଚତୁଶ୍ଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ଚତୁଶ୍ଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଏହି ଚୁଆଳିଶିତମ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ ।
ସ ଗତ୍ଵା ସାଗରଂ ରାଜା ଗଙ୍ଗାଯାନୁଗତସ୍ତଦା । ପ୍ରଵିଵେଶ ତଲଂ ଭୂମେର୍ଯତ୍ର ତେ ଭସ୍ମସାତ୍କୃତାଃ ॥୧-୪୪-
ତାପରେ ରାଜା ଗଙ୍ଗା ନଦୀକୁ ଅନୁସରି ସାଗରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ଏବଂ ଯେଉଁଠାରେ ସେମାନେ ଭସ୍ମ ହୋଇଥିଲେ, ସେଠାରେ ପୃଥିବୀର ଗଭୀର ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ ।
ଭସ୍ମନ୍ଯଥାପ୍ଲୁତେ ରାମ ଗଙ୍ଗାଯାଃ ସଲିଲେନ ଵୈ । ସର୍ଵଲୋକପ୍ରଭୁର୍ବ୍ରହ୍ମା ରାଜାନମିଦମବ୍ରଵୀତ୍ ॥୧-୪୪-
ହେ ରାମ, ଯେତେବେଳେ ଗଙ୍ଗା ଜଳରେ ସେଇ ଭସ୍ମ ଭିଜିଗଲା, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କର ପ୍ରଭୁ ବ୍ରହ୍ମା ରାଜାଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ ।
ତାରିତା ନରଶାର୍ଦୂଲ ଦିଵଂ ଯାତାଶ୍ଚ ଚ ଦେଵଵତ୍ । ଷଷ୍ଟିଃ ପୁତ୍ରସହସ୍ରାଣି ସଗରସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ ॥୧-୪୪-
ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମହାତ୍ମା ସାଗରଙ୍କ ଷଷ୍ଟି ହଜାର ପୁଅ ମୁକ୍ତି ପାଇଛନ୍ତି ଏବଂ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଳିଗଲେ ।
ସାଗରସ୍ଯ ଜଲଂ ଲୋକେ ଯାଵତ୍ସ୍ଥାସ୍ଯତି ପାର୍ଥିଵ । ସଗରସ୍ଯାତ୍ମଜାଃ ସର୍ଵେ ଦିଵି ସ୍ଥାସ୍ଯନ୍ତି ଦେଵଵତ୍ ॥୧-୪୪-
ହେ ରାଜା, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ସାଗରର ଜଳ ଏଇ ଲୋକରେ ରହିବ, ସାଗରଙ୍କ ସମସ୍ତ ପୁଅମାନେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପରି ସ୍ୱର୍ଗରେ ରହିବେ ।
ଇଯଂ ଚ ଦୁହିତା ଜ୍ଯେଷ୍ଠା ତଵ ଗଙ୍ଗା ଭଵିଷ୍ଯତି । ତ୍ଵତ୍କୃତେନ ଚ ନାମ୍ନାଥ ଲୋକେ ସ୍ଥାସ୍ଯତି ଵିଶ୍ରୁତା ॥୧-୪୪-
ଏହି ଗଙ୍ଗା ତୁମର ଜେଷ୍ଠ କନ୍ୟା ହେବେ ଏବଂ ତୁମ କାରଣରେ ତାଙ୍କର ନାମ ଏଇ ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବ ।
ଗଙ୍ଗା ତ୍ରିପଥଗା ନାମ ଦିଵ୍ଯା ଭାଗୀରଥୀତି ଚ । ତ୍ରୀନ୍ ପଥୋ ଭାଵଯନ୍ତୀତି ତସ୍ମାତ୍ ତ୍ରିପଥଗା ସ୍ମୃତା ॥୧-୪୪-
ଦିବ୍ୟ ଗଙ୍ଗାକୁ ତିନିପଥ ଯାତ୍ରିଣୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ତାକୁ ଭାଗୀରଥୀ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ । ସେ ତିନିଟି ପଥ ଦେଇ ଯାଏବୋଲି ତାକୁ ତିନିପଥ ଯାତ୍ରିଣୀ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ ।
ପିତାମହାନାଂ ସର୍ଵେଷାଂ ତ୍ଵମତ୍ର ମନୁଜାଧିପ । କୁରୁଷ୍ଵ ସଲିଲଂ ରାଜନ୍ ପ୍ରତିଜ୍ଞାମପଵର୍ଜଯ ॥୧-୪୪-
ହେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ପୂର୍ବଜଙ୍କ ପିତା ତୁମେ । ରାଜା, ତୁମେ ଜଳଅଞ୍ଜଳି କର ଏବଂ ତୁମ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୂରଣ କର ।
ପୂର୍ଵକେଣ ହି ତେ ରାଜଂସ୍ତେନାତିଯଶସା ତଦା । ଧର୍ମିଣାଂ ପ୍ରଵରେଣାଥ ନୈଷ ପ୍ରାପ୍ତୋ ମନୋରଥଃ ॥୧-୪୪-
ହେ ରାଜା, ପୂର୍ବରୁ ତୁମ ମହାନ ଏବଂ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ପୂର୍ବଜ ମଧ୍ୟ ଏହି ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ ।
ତଥୈଵାଂଶୁମତା ତାତ ଲୋକେଽପ୍ରତିମତେଜସା । ଗଙ୍ଗାଂ ପ୍ରାର୍ଥଯତା ନେତୁଂ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ନାପଵର୍ଜିତା ॥୧-୪୪-
ଏହିପରି ହେ ତାତ, ଲୋକରେ ଅପୂର୍ବ ତେଜସ୍ୱୀ ଅଂଶୁମାନ ମଧ୍ୟ ଗଙ୍ଗାକୁ ଆଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୂରଣ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ ।
ରାଜର୍ଷିଣା ଗୁଣଵତା ମହର୍ଷିସମତେଜସା । ମତ୍ତୁଲ୍ଯତପସା ଚୈଵ କ୍ଷତ୍ରଧର୍ମସ୍ଥିତେନ ଚ ॥୧-୪୪-
ରାଜାର୍ଷି ଦିଲୀପ, ଯିଏ ଗୁଣବାନ୍, ମହାର୍ଷିମାନଙ୍କ ପରି ତେଜସ୍ୱୀ, ମୋତେ ଏକାଇ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ ଏବଂ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ, ସେ ମଧ୍ୟ ଏହି କାମ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ ।
ଦିଲୀପେନ ମହାଭାଗ ତଵ ପିତ୍ରାତିତେଜସା । ପୁନର୍ନ ଶକିତା ନେତୁଂ ଗଙ୍ଗାଂ ପ୍ରାର୍ଥଯତାନଘ ॥୧-୪୪-
ହେ ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ତୁମ ପିତା ଦିଲୀପ, ତୁମ ତୁଳନାରେ ଅଧିକ ତେଜସ୍ୱୀ ଥିଲେ, ସେ ମଧ୍ୟ ଗଙ୍ଗାକୁ ଆଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ସେଥିରେ ସଫଳ ହେଇପାରିଲେ ନାହିଁ, ହେ ନିର୍ମଳ ।
ସା ତ୍ଵଯା ସମତିକ୍ରାନ୍ତା ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୁରୁଷର୍ଷଭ । ପ୍ରାପ୍ତୋଽସି ପରମଂ ଲୋକେ ଯଶଃ ପରମସମ୍ମତମ୍ ॥୧-୪୪-
କିନ୍ତୁ ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ସେଇ ପ୍ରତିଜ୍ଞାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଛ, ଏବଂ ଏହି ଲୋକରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଏବଂ ସମ୍ମାନିତ କୀର୍ତ୍ତି ଅର୍ଜନ କରିଛ ।