ଅଥ ସଂଵତ୍ସରେ ପୂର୍ଣେ ସର୍ଵଲୋକନମସ୍କୃତଃ । ଉମାପତିଃ ପଶୁପତୀ ରାଜାନମିଦମବ୍ରଵୀତ୍ ॥୧-୪୩-
ଏକ ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପରେ, ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ମାଲିକ ଉମାପତି ଓ ପଶୁପତି ରାଜାଙ୍କୁ ଏହିପରି କହିଲେ।
ପ୍ରୀତସ୍ତେଽହଂ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ କରିଷ୍ଯାମି ତଵ ପ୍ରିଯମ୍ । ଶିରସା ଧାରଯିଷ୍ଯାମି ଶୈଲରାଜସୁତାମହମ୍ ॥୧-୪୩-
ମୁଁ ତୁମେଠାରେ ପ୍ରସନ୍ନ, ମଣିଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ତୁମେ ଯାହା ଚାହଁ, ମୁଁ ସେଇ କାମ କରିବି। ମୁଁ ପାହାଡ଼ର ରାଜାଙ୍କ କନ୍ୟାକୁ ମୋ ମୁଣ୍ଡରେ ଧରିବି।
ତତୋ ହୈମଵତୀ ଜ୍ଯେଷ୍ଠା ସର୍ଵଲୋକନମସ୍କୃତା । ତଦା ସାତିମହଦ୍ରୂପଂ କୃତ୍ଵା ଵେଗଂ ଚ ଦୁଃସହମ୍॥୧-୪୩-
ତାପରେ, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହିମବତୀଙ୍କ ଜେଷ୍ଠ କନ୍ୟା ଗଙ୍ଗା ବଡ଼ ଭୟଙ୍କର ଆକାର ଧାରଣ କରି, ଅତି ତୀବ୍ର ବେଗ ନେଲେ।
ଆକାଶାଦପତଦ୍ ରାମ ଶିଵେ ଶିଵଶିରସ୍ଯୁତ । ଅଚିନ୍ତଯଚ୍ଚ ସା ଦେଵୀ ଗଙ୍ଗା ପରମଦୁର୍ଧରା ॥୧-୪୩-
ହେ ରାମ, ଗଙ୍ଗା ଆକାଶରୁ ନମି, ଶିବଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ପଡ଼ିଲେ। ସେ ଦେବୀ ଗଙ୍ଗା, ଯାହାକୁ ଧରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ, ତାଙ୍କ ପଥ ଭାବିଲେ।
ଵିଶାମ୍ଯହଂ ହି ପାତାଲଂ ସ୍ତ୍ରୋତସା ଗୃହ୍ଯ ଶଙ୍କରମ୍ । ତସ୍ଯାଵଲେପନଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା କ୍ରୁଦ୍ଧସ୍ତୁ ଭଗଵାନ୍ ହରଃ ॥୧-୪୩-
ମୁଁ ତଳଭୂମିକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଝରଣାକୁ ଓ ଶିବଙ୍କୁ ଧରିଥିଲି। ସେଠାରେ ଗଙ୍ଗାଙ୍କର ଅହଂକାର ଦେଖି, ଭଗବାନ ହର ରୁଷ୍ଟ ହେଲେ।
ତିରୋଭାଵଯିତୁଂ ବୁଦ୍ଧିଂ ଚକ୍ରେ ତ୍ରିନଯନସ୍ତଦା । ସା ତସ୍ମିନ୍ ପତିତା ପୁଣ୍ଯା ପୁଣ୍ଯେ ରୁଦ୍ରସ୍ଯ ମୂର୍ଧନି॥୧-୪୩-
ତିନି ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ଶିବ, ସେତିବେଳେ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ଲୁଚାଇବାକୁ ଚିନ୍ତା କଲେ। ଶୁଭ୍ର ଏହି ନଦୀ ଶିବଙ୍କର ପବିତ୍ର ମୁଣ୍ଡରେ ପଡିଲା।
ହିମଵତ୍ପ୍ରତିମେ ରାମ ଜଟାମଣ୍ଡଲଗହ୍ଵରେ । ସା କଥଂଚିନ୍ମହୀଂ ଗନ୍ତୁଂ ନାଶକ୍ନୋଦ୍ ଯତ୍ନମାସ୍ଥିତା ॥୧-୪୩-
ହେ ରାମ, ହିମାଳୟ ପର୍ବତ ସଦୃଶ ଶିବଙ୍କ ଜଟାର ଗୁହାରେ, ଗଙ୍ଗା ଅନେକ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ପୃଥିବୀକୁ ପହଞ୍ଚିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ନୈଵ ସା ନିର୍ଗମଂ ଲେଭେ ଜଟାମଣ୍ଡଲମନ୍ତତଃ । ତତ୍ରୈଵାବଭ୍ରମଦ୍ ଦେଵୀ ସଂଵତ୍ସରଗଣାନ୍ ବହୂନ୍ ॥୧-୪୩-
ସେ ଜଟାର ମଧ୍ୟରୁ ବାହାରିପାଇଁ ଉପାୟ ମିଳିଲା ନାହିଁ। ଏଭଳି ଦେବୀ ଅନେକ ବର୍ଷ ଶିବଙ୍କ ଜଟାରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିଲେ।
ତାମପଶ୍ଯତ୍ ପୁନସ୍ତତ୍ର ତପଃ ପରମମାସ୍ଥିତଃ । ସ ତେନ ତୋଷିତଶ୍ଚାସୀଦତ୍ଯନ୍ତଂ ରଘୁନନ୍ଦନ ॥୧-୪୩-
ସେଠାରେ ଏକ ମହାତ୍ମା ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ, ସେ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ଓ ତାଙ୍କ ସାନିଧ୍ୟରେ ବହୁତ ଖୁସି ହେଲେ, ହେ ରଘୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଵିସସର୍ଜ ତତୋ ଗଙ୍ଗାଂ ହରୋ ବିନ୍ଦୁସରଃ ପ୍ରତି । ତସ୍ଯାଂ ଵିସୃଜ୍ଯମାନାଯାଂ ସପ୍ତ ସ୍ରୋତାଂସି ଜଜ୍ଞିରେ ॥୧-୪୩-
ତାପରେ ହର ଗଙ୍ଗାକୁ ବିନ୍ଦୁସରସ୍ କୁ ଛାଡିଦେଲେ। ଗଙ୍ଗା ଝରିବା ସମୟରେ ସାତଟି ଧାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।
ହ୍ଲାଦିନୀ ପାଵନୀ ଚୈଵ ନଲିନୀ ଚ ତଥୈଵ ଚ । ତିସ୍ରଃ ପ୍ରାଚୀଂ ଦିଶଂ ଜଗ୍ମୁର୍ଗଙ୍ଗାଃ ଶିଵଜଲାଃ ଶୁଭାଃ ॥୧-୪୩-
ହ୍ଲାଦିନୀ, ପାବନୀ ଓ ନଳିନୀ—ଏହି ତିନିଟି ଶିବଜଳ ଶୁଭ୍ର ଧାରା ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ବହିଗଲା।
ସୁଚକ୍ଷୁଶ୍ଚୈଵ ସୀତା ଚ ସିନ୍ଧୁଶ୍ଚୈଵ ମହାନଦୀ । ତିସ୍ରଶ୍ଚୈତା ଦିଶଂ ଜଗ୍ମୁଃ ପ୍ରତୀଚୀଂ ତୁ ଦିଶଂ ଶୁଭାଃ ॥୧-୪୩-
ସୁଚକ୍ଷୁ, ସୀତା ଓ ବଡ଼ ନଦୀ ସିନ୍ଧୁ—ଏହି ତିନିଟି ଶୁଭ୍ର ଧାରା ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ବହିଗଲା।
ସପ୍ତମୀ ଚାନ୍ଵଗାତ୍ ତାସାଂ ଭଗୀରଥରଥଂ ତଦା । ଭଗୀରଥୋଽପି ରାଜର୍ଷିର୍ଦିଵ୍ଯଂ ସ୍ଯଂଦନମାସ୍ଥିତଃ ॥୧-୪୩-
ସପ୍ତମୀ ଧାରା ଭାଗୀରଥଙ୍କ ରଥକୁ ଅନୁସରଣ କଲା। ରାଜା ଭାଗୀରଥ ଦିବ୍ୟ ରଥରେ ବସିଥିଲେ।
ପ୍ରାଯାଦଗ୍ରେ ମହାତେଜା ଗଙ୍ଗା ତଂ ଚାପ୍ଯନୁଵ୍ରଜତ୍ । ଗଗନାଚ୍ଛଙ୍କରଶିରସ୍ତତୋ ଧରଣିମାଗତା ॥୧-୪୩-
ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଗଙ୍ଗା ଆଗକୁ ଯାଉଥିଲେ, ଭାଗୀରଥ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ। ଶିବଙ୍କ ମୁଣ୍ଡୁଠାରୁ ଗଗନ ମାର୍ଗେ ଗଙ୍ଗା ପୃଥିବୀକୁ ଅବତରିଲେ।
ଅସର୍ପତ ଜଲଂ ତତ୍ର ତୀଵ୍ରଶବ୍ଦପୁରସ୍କୃତମ୍ । ମତ୍ସ୍ଯକଚ୍ଛପସଙ୍ଘୈଶ୍ଚ ଶିଂଶୁମାରଗଣୈସ୍ତଥା ॥୧-୪୩-
ସେଠାରେ ଜଳ ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ ସହିତ ବହୁଥିଲା, ମାଛ, କଛୁଆ ଓ ଶିଂଶୁମାର ଦଳ ଉଠିଯାଉଥିଲେ।
ପତଦ୍ଭିଃ ପତିତୈଶ୍ଚୈଵ ଵ୍ଯରୋଚତ ଵସୁଂଧରା । ତତୋ ଦେଵର୍ଷିଗନ୍ଧର୍ଵା ଯକ୍ଷସିଦ୍ଧଗଣାସ୍ତଥା ॥୧-୪୩-
ସେମାନେ ପଡିବା ସମୟରେ ଓ ପଡିଯିବା ପରେ, ପୃଥିବୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୀପ୍ତିମାନ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ତାପରେ ଦେବ, ଋଷି, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ ଓ ସିଦ୍ଧମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଥିଲେ।
ଵ୍ଯଲୋକଯନ୍ତ ତେ ତତ୍ର ଗଗନାଦ୍ ଗାଂ ଗତାଂ ତଦା । ଵିମାନୈର୍ନଗରାକାରୈର୍ହଯୈର୍ଗଜଵରୈସ୍ତଦା ॥୧-୪୩-
ସେମାନେ ଗଗନରୁ ପୃଥିବୀକୁ ଅବତରିଥିବା ଗଙ୍ଗାକୁ ଦେଖିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ନଗର ଆକୃତିର ବିମାନ, ଘୋଡ଼ା ଓ ଉତ୍ତମ ହାତୀ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ପାରିପ୍ଲଵଗତାଶ୍ଚାପି ଦେଵତାସ୍ତତ୍ର ଵିଷ୍ଠିତାଃ । ତଦଦ୍ଭୁତମିମଂ ଲୋକେ ଗଙ୍ଗାଵତରମୁତ୍ତମମ୍ ॥୧-୪୩-
ସେଠାରେ ଦେବତାମାନେ ନୌକାରେ ବସି ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଚାଲୁଥିଲେ। ସେମାନେ ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗଙ୍ଗା ଅବତରଣକୁ ଦେଖି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ।
ଦିଦୃକ୍ଷଵୋ ଦେଵଗଣାଃ ସମୀଯୁରମିତୌଜସଃ । ସମ୍ପତଦ୍ଭିଃ ସୁରଗଣୈସ୍ତେଷାଂ ଚାଭରଣୌଜସା ॥୧-୪୩-
ଅପାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେବମାନେ ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ଏକଠା ହେଲେ। ସେମାନେ ଉଡ଼ୁଥିବା ବେଳେ, ତାଙ୍କ ଗହନା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚମକୁଥିଲା।
ଶତାଦିତ୍ଯମିଵାଭାତି ଗଗନଂ ଗତତୋଯଦମ୍ । ଶିଂଶୁମାରୋରଗଗଣୈର୍ମୀନୈରପି ଚ ଚଞ୍ଚଲୈଃ ॥୧-୪୩-
ମେଘରେ ଭରିଥିବା ଆକାଶ ଶତାଧିକ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଜଗମଗାଉଥିଲା, ଶିଂଶୁମାର, ସର୍ପ ଓ ଚଞ୍ଚଳ ମାଛ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ଵିଦ୍ଯୁଦ୍ଭିରିଵ ଵିକ୍ଷିପ୍ତୈରାକାଶମଭଵତ୍ ତଦା । ପାଣ୍ଡୁରୈଃ ସଲିଲୋତ୍ପୀଡୈଃ କୀର୍ଯମାଣୈଃ ସହସ୍ରଧା ॥୧-୪୩-
ବିଦ୍ୟୁତ ଚମକ ପରି ଆକାଶ ଛିଟିଯାଇଥିଲା, ଶ୍ଵେତ ଜଳର ତରଙ୍ଗ ହଜାର ଧାରାରେ ବିସ୍ତୃତ ହୋଇଥିଲା।
ଶାରଦାଭ୍ରୈରିଵାକୀର୍ଣଂ ଗଗନଂ ହଂସସମ୍ପ୍ଲଵୈଃ । କ୍ଵଚିଦ୍ ଦ୍ରୁତତରଂ ଯାତି କୁଟିଲଂ କ୍ଵଚିଦାଯତମ୍ ॥୧-୪୩-
ଶରଦ ମେଘରେ ହଂସମାନେ ଯେପରି ଆକାଶ ଢାକିଯାଏ, ସେପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। କେବେ ଗଙ୍ଗା ଦ୍ରୁତ ଚାଲୁଥିଲେ, କେବେ ବାକ୍ର ଓ କେବେ ବିସ୍ତୃତ ହୋଇଯାଉଥିଲେ।
ଵିନତଂ କ୍ଵଚିଦୁଦ୍ଭୂତଂ କ୍ଵଚିଦ୍ ଯାତି ଶନୈଃ ଶନୈଃ । ସଲିଲେନୈଵ ସଲିଲଂ କ୍ଵଚିଦଭ୍ଯାହତଂ ପୁନଃ ॥୧-୪୩-
କେଉଁଠି ଜଳ ଉଠି ଗଲା, କେଉଁଠି ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ଧୀରେ ଧୀରେ ବହିଲା; କେବେ କେବେ ଜଳ ଆଉ ଜଳ ଆଉଠି ଟକ୍କର ଖାଇଲା।
ମୁହୁରୂର୍ଧ୍ଵପଥଂ ଗତ୍ଵା ପପାତ ଵସୁଧାଂ ପୁନଃ । ତଚ୍ଛଙ୍କରଶିରୋଭ୍ରଷ୍ଟଂ ଭ୍ରଷ୍ଟଂ ଭୂମିତଲେ ପୁନଃ ॥୧-୪୩-
ବାରମ୍ବାର ଉପରକୁ ଉଠି ଆଉ ପୁଣି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲା; ଯେଉଁ ଜଳ ଶଙ୍କରଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରୁ ଖସିଲା, ସେଉଁଠି ପୁଣି ଭୂମି ଉପରେ ଖସିଲା।
ଵ୍ଯରୋଚତ ତଦା ତୋଯଂ ନିର୍ମଲଂ ଗତକଲ୍ମଷମ୍ । ତତ୍ରର୍ଷିଗଣଗନ୍ଧର୍ଵା ଵସୁଧାତଲଵାସିନଃ ॥୧-୪୩-
ସେ ସମୟରେ ସେ ଜଳ ସଫା ଏବଂ ନିର୍ମଳ ହୋଇ ଦୀପ୍ତିମାନ ଦେଖାଗଲା; ସେଠାରେ ଭୂମିରେ ବସିଥିବା ଋଷିମାନେ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ—
ଭଵାଙ୍ଗପତିତଂ ତୋଯଂ ପଵିତ୍ରମିତି ପସ୍ପୃଶୁଃ । ଶାପାତ୍ ପ୍ରପତିତା ଯେ ଚ ଗଗନାଦ୍ ଵସୁଧାତଲମ୍ ॥୧-୪୩-
ଭବଙ୍କ ଦେହରୁ ପଡ଼ିଥିବା ପବିତ୍ର ଜଳ ବୋଲି ଛୁଇଁଲେ; ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ଶାପରେ ଆକାଶରୁ ଭୂମିକୁ ପଡ଼ିଥିଲେ—
କୃତ୍ଵା ତତ୍ରାଭିଷେକଂ ତେ ବଭୂଵୁର୍ଗତକଲ୍ମଷାଃ । ଧୂପପାପାଃ ପୁନସ୍ତେନ ତୋଯେନାଥ ଶୁଭାନ୍ଵିତାଃ ॥୧-୪୩-
ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ସେମାନେ ଦୁଷ୍ଟି ହିନ୍ନ ହେଲେ; ସେ ଜଳରେ ସବୁ ପାପ ଧୁଇଁଯିବା ପରେ ସେମାନେ ଶୁଭ ହେଲେ।
ପୁନରାକାଶମାଵିଶ୍ଯ ସ୍ଵାଁଲ୍ଲୋକାନ୍ ପ୍ରତିପେଦିରେ । ମୁମୁଦେ ମୁଦିତୋ ଲୋକସ୍ତେନ ତୋଯେନ ଭାସ୍ଵତା ॥୧-୪୩-
ପୁଣି ଆକାଶକୁ ଯାଇ ସେମାନେ ନିଜ ଲୋକକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ; ସେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଜଳ ଦେଖି ସମସ୍ତେ ଖୁସି ହେଲେ।
କୃତାଭିଷେକୋ ଗଙ୍ଗାଯାଂ ବଭୂଵ ଗତକଲ୍ମଷଃ । ଭଗୀରଥୋ ହି ରାଜର୍ଷିର୍ଦିଵ୍ଯଂ ସ୍ଯନ୍ଦନମାସ୍ଥିତଃ ॥୧-୪୩-
ଗଙ୍ଗାରେ ସ୍ନାନ କରି ସେମାନେ ପବିତ୍ର ହେଲେ; ଏବଂ ଭଗୀରଥ, ରାଜା ଋଷି, ତାଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ରଥରେ ଚଢ଼ିଲେ।
ପ୍ରାଯାଦଗ୍ରେ ମହାରାଜାସ୍ତଂ ଗଙ୍ଗା ପୃଷ୍ଠତୋଽନ୍ଵଗାତ୍ । ଦେଵାଃ ସର୍ଷିଗଣାଃ ସର୍ଵେ ଦୈତ୍ଯଦାନଵରାକ୍ଷସାଃ ॥୧-୪୩-
ମହାରାଜା ସାମ୍ନାରେ ଚାଲିଲେ ଏବଂ ଗଙ୍ଗା ପଛରେ ଅନୁସରିଲେ; ସମସ୍ତ ଦେବତା, ଋଷିମାନେ, ଦୈତ୍ୟ, ଦାନବ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ—