ଵିପୁଲାଂସୋ ମହାବାହୁଃ କମ୍ବୁଗ୍ରୀଵଃ ଶୁଭାନନଃ। ଗୂଢଜତ୍ରୁଃ ସୁତାମ୍ରାକ୍ଷୋ ରାମୋ ନାମ ଜନୈଃ ଶ୍ରୁତଃ
ତାଙ୍କର କାନ୍ଧ ଚଉଡ଼ା, ବାହୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, କଣ୍ଠ ଶଂଖ ପରି, ମୁହଁ ଶୋଭାମୟ, ଜଠର ଲୁଚିଥିବା, ଚକ୍ଷୁ ହଳକା ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ—ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ ରାମ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।
ଦୁନ୍ଦୁଭିସ୍ଵନନିର୍ଘୋଷଃ ସ୍ନିଗ୍ଧଵର୍ଣଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍। ସମଶ୍ଚ ସୁଵିଭକ୍ତାଙ୍ଗୋ ଵର୍ଣଂ ଶ୍ଯାମଂ ସମାଶ୍ରିତଃ
ତାଙ୍କର ସ୍ୱର ଢୋଳ ଭଳି ଗଞ୍ଜନା କରେ, ଚର୍ମ ମୃଦୁ, ପ୍ରଭାବଶାଳୀ, ଦେହ ସମତୁଳିତ, ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଚିହ୍ନିତ, ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି।
ତ୍ରିସ୍ଥିରସ୍ତ୍ରିପ୍ରଲମ୍ବଶ୍ଚ ତ୍ରିସମସ୍ତ୍ରିଷୁ ଚୋନ୍ନତଃ। ତ୍ରିତାମ୍ରସ୍ତ୍ରିଷୁ ଚ ସ୍ନିଗ୍ଧୋ ଗମ୍ଭୀରସ୍ତ୍ରିଷୁ ନିତ୍ଯଶଃ
ସେ ତିନିଠାରେ ଦୃଢ଼, ତିନିଠାରେ ଲମ୍ବା, ତିନିଠାରେ ସମ, ତିନିଠାରେ ଉଚ୍ଚ, ତିନିଠାରେ ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ, ତିନିଠାରେ ମୃଦୁ, ତିନିଠାରେ ଗଭୀର।
ତ୍ରିଵଲୀମାଂସ୍ତ୍ର୍ଯଵନତଶ୍ଚତୁର୍ଵ୍ଯଙ୍ଗସ୍ତ୍ରିଶୀର୍ଷଵାନ୍। ଚତୁଷ୍କଲଶ୍ଚତୁର୍ଲେଖଶ୍ଚତୁଷ୍କିଷ୍କୁଶ୍ଚତୁଃସମଃ
ତାଙ୍କର ଶରୀରରେ ତିନିଟି ଭୂମିକା ରେଖା, ତିନିଠାରେ ବାଙ୍କା, ଚାରିଟି ମୁଖ୍ୟ ଅଙ୍ଗ, ତିନିଟି ମୁଣ୍ଡ, ଚାରିଟି ଭାଗ, ଚାରିଟି ଚିହ୍ନ, ଚାରିଟି ଉରୁ, ଚାରିଟି ସମତା ଅଛି।
ଚତୁର୍ଦଶସମଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵଶ୍ଚତୁର୍ଦଂଷ୍ଟ୍ରଶ୍ଚତୁର୍ଗତିଃ। ମହୋଷ୍ଠହନୁନାସଶ୍ଚ ପଞ୍ଚସ୍ନିଗ୍ଧୋଽଷ୍ଟଵଂଶଵାନ୍
ଚୌଦ ଜୋଡ଼ି, ଚାରିଟି ଦାନ୍ତ, ଚାରି ପ୍ରକାର ଚଳନ, ବଡ଼ ଓଠ, ଆଡ଼ ଜହ୍ନୁ ଓ ନାକ, ପାଞ୍ଚଟି ମୃଦୁ ଗୁଣ, ଏବଂ ଅଠଟି ବଂଶରେ ଅଛନ୍ତି।
ଦଶପଦ୍ମୋ ଦଶବୃହତ୍ ତ୍ରିଭିର୍ଵ୍ଯାପ୍ତୋ ଦ୍ଵିଶୁକ୍ଲଵାନ୍। ଷଡୁନ୍ନତୋ ନଵତନୁସ୍ତ୍ରିଭିର୍ଵ୍ଯାପ୍ନୋତି ରାଘଵଃ
ଦଶଟି ପଦ୍ମପରି ଅଙ୍ଗ, ଦଶଟି ବଡ଼ ଅଙ୍ଗ, ତିନିଟି ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ, ଦୁଇଟି ଧଳା ଚିହ୍ନ, ଛଅଟି ଉଚ୍ଚତା, ନଅଟି ସୁସ୍ଲିମ୍ ଅଂଶ, ଏବଂ ରାଘବ ତିନି ଦିଗରେ ବିସ୍ତୃତ।
ସତ୍ଯଧର୍ମରତଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ସଂଗ୍ରହାନୁଗ୍ରହେ ରତଃ। ଦେଶକାଲଵିଭାଗଜ୍ଞଃ ସର୍ଵଲୋକପ୍ରିଯଂଵଦଃ
ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମରେ ଆସକ୍ତ, ଶ୍ରୀମାନ୍, ଦୟା ଓ ସହଯୋଗରେ ରତ, ସଠିକ୍ ସମୟ ଓ ସ୍ଥାନ ବୁଝିପାରିବାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଓ ମଧୁର କଥା କହିଥିବା।
ଭ୍ରାତା ଚାସ୍ଯ ଚ ଵୈମାତ୍ରଃ ସୌମିତ୍ରିରମିତପ୍ରଭଃ। ଅନୁରାଗେଣ ରୂପେଣ ଗୁଣୈଶ୍ଚାପି ତଥାଵିଧଃ
ତାଙ୍କର ଅନ୍ୟ ମାଆର ଭାଇ ସୌମିତ୍ରି, ଅପାର ତେଜସ୍ୱୀ, ସମାନ ସ୍ନେହ, ରୂପ ଓ ଗୁଣରେ ସମାନ।
ସ ସୁଵର୍ଣଚ୍ଛଵିଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ରାମଃ ଶ୍ଯାମୋ ମହାଯଶାଃ। ତାଵୁଭୌ ନରଶାର୍ଦୂଲୌ ତ୍ଵଦ୍ଦର୍ଶନକୃତୋତ୍ସଵୌ
ସୁନା ଭଳି ଚମକୁଥିବା, ଶ୍ରୀମାନ୍, ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ ଓ ବିଶାଳ କୀର୍ତ୍ତିଶାଳୀ ରାମ ଓ ସେଇ ଦୁଇ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମକୁ ଦେଖି ଅନନ୍ଦିତ।
ଵିଚିନ୍ଵନ୍ତୌ ମହୀଂ କୃତ୍ସ୍ନାମସ୍ମାଭିଃ ସହ ସଂଗତୌ। ତ୍ଵାମେଵ ମାର୍ଗମାଣୌ ତୌ ଵିଚରନ୍ତୌ ଵସୁନ୍ଧରାମ୍
ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ଖୋଜି, ଆମ ସହିତ ମିଶିଲେ, ଏବଂ ତୁମକୁ ଖୋଜୁଥିବାବେଳେ ଭୂମିରେ ଘୁରୁଛନ୍ତି।
ଦଦର୍ଶତୁର୍ମୃଗପତିଂ ପୂର୍ଵଜେନାଵରୋପିତମ୍। ଋଷ୍ଯମୂକସ୍ଯ ମୂଲେ ତୁ ବହୁପାଦପସଂକୁଲେ
ସେମାନେ ପୂର୍ବ ଭାଗ୍ୟରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୋଇଥିବା ପଶୁରାଜଙ୍କୁ, ଋଷ୍ୟମୂକ ପାହାଡ଼ ତଳେ ଘନ ଗଛମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖିଲେ।
ଭ୍ରାତୁର୍ଭଯାର୍ତମାସୀନଂ ସୁଗ୍ରୀଵଂ ପ୍ରିଯଦର୍ଶନମ୍। ଵଯଂ ଚ ହରିରାଜଂ ତଂ ସୁଗ୍ରୀଵଂ ସତ୍ଯସଙ୍ଗରମ୍
ଭାଇଙ୍କ ଭୟରେ ବସିଥିବା, ଦେଖିବାକୁ ଭଲ ଲାଗୁଥିବା ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ସେମାନେ ଦେଖିଲେ; ଆମେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟବାନ୍ ବାନରରାଜ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଦେଖିଲୁ।
ପରିଚର୍ଯାମହେ ରାଜ୍ଯାତ୍ ପୂର୍ଵଜେନାଵରୋପିତମ୍। ତତସ୍ତୌ ଚୀରଵସନୌ ଧନୁଃପ୍ରଵରପାଣିନୌ
ଆମେ ପୂର୍ବ ଭାଗ୍ୟରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ରାଜ୍ୟରେ ସେବା କରୁଛୁ; ତାପରେ ସେ ଦୁଇଜଣ ଚୀରବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ହାତରେ ଉତ୍ତମ ଧନୁଷ୍ଧାରଣ କରିଥିଲେ।
ଋଷ୍ଯମୂକସ୍ଯ ଶୈଲସ୍ଯ ରମ୍ଯଂ ଦେଶମୁପାଗତୌ। ସ ତୌ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନରଵ୍ଯାଘ୍ରୌ ଧନ୍ଵିନୌ ଵାନରର୍ଷଭଃ
ସେମାନେ ଋଷ୍ୟମୂକ ପାହାଡ଼ର ମନୋହର ଅଞ୍ଚଳକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ; ସେ ଦୁଇ ଧନୁର୍ଧର ନରଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ଦେଖି ବାନରମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସେ।
ଅଭିପ୍ଲୁତୋ ଗିରେସ୍ତସ୍ଯ ଶିଖରଂ ଭଯମୋହିତଃ। ତତଃ ସ ଶିଖରେ ତସ୍ମିନ୍ ଵାନରେନ୍ଦ୍ରୋ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ
ଭୟରେ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇ ସେ ପାହାଡ଼ର ଶିଖରକୁ ଲାଘିଲେ; ତାପରେ ସେଇ ଶିଖରରେ ବାନରରାଜ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଲେ।
ତଯୋଃ ସମୀପଂ ମାମେଵ ପ୍ରେଷଯାମାସ ସତ୍ଵରମ୍। ତାଵହଂ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ରୌ ସୁଗ୍ରୀଵଵଚନାତ୍ ପ୍ରଭୂ
ସେ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ମୋତେ ଏକାକି ସେମାନଙ୍କ ନିକଟକୁ ପଠାଇଲେ; ଏହିପରି ଭାବେ ମୁଁ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଆଦେଶରେ ସେ ଦୁଇ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ଆସିଲି।
ରୂପଲକ୍ଷଣସମ୍ପନ୍ନୌ କୃତାଞ୍ଜଲିରୁପସ୍ଥିତଃ। ତୌ ପରିଜ୍ଞାତତତ୍ତ୍ଵାର୍ଥୌ ମଯା ପ୍ରୀତିସମନ୍ଵିତୌ
ସୁନ୍ଦର ରୂପ ଓ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣରେ ଯୁକ୍ତ, ହାତ ଯୋଡି ମୋ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଢ଼ିଲେ; ମୁଁ ସେମାନଙ୍କର ସତ୍ୟ ସ୍ୱଭାବ ବୁଝି ଭଲପାଇଲି।
ପୃଷ୍ଠମାରୋପ୍ଯ ତଂ ଦେଶଂ ପ୍ରାପିତୌ ପୁରୁଷର୍ଷଭୌ। ନିଵେଦିତୌ ଚ ତତ୍ତ୍ଵେନ ସୁଗ୍ରୀଵାଯ ମହାତ୍ମନେ
ପଛେ ବସି ତାଙ୍କୁ ସେଠାକୁ ନେଇଗଲି, ଏବଂ ସେ ଦୁଇଜଣ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ମହାତ୍ମା ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ସତ୍ୟ ଭାବେ ପରିଚୟ କରାଗଲା।
ତଯୋରନ୍ଯୋନ୍ଯସମ୍ଭାଷାଦ୍ ଭୃଶଂ ପ୍ରୀତିରଜାଯତ। ତତ୍ର ତୌ କୀର୍ତିସମ୍ପନ୍ନୌ ହରୀଶ୍ଵରନରେଶ୍ଵରୌ
ସେ ଦୁଇଜଣଙ୍କର ଆପସରେ କଥାବାର୍ତ୍ତାରୁ ଗଭୀର ସ୍ନେହ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ସେଠାରେ, ଖ୍ୟାତିଶାଳୀ ବାନରରାଜ ଓ ନରରାଜ ଦୁଇଜଣ।
ପରସ୍ପରକୃତାଶ୍ଵାସୌ କଥଯା ପୂର୍ଵଵୃତ୍ତଯା। ତଂ ତତଃ ସାନ୍ତ୍ଵଯାମାସ ସୁଗ୍ରୀଵଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣାଗ୍ରଜଃ
ଏକାପର ଏକା ଆଶ୍ୱାସ ଦେଇ, ପୂର୍ବ ଘଟଣା କଥା କହିଲେ; ତାପରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କର ଭାଇ ରାମ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ।
ସ୍ତ୍ରୀହେତୋର୍ଵାଲିନା ଭ୍ରାତ୍ରା ନିରସ୍ତଂ ପୁରୁତେଜସା। ତତସ୍ତ୍ଵନ୍ନାଶଜଂ ଶୋକଂ ରାମସ୍ଯାକ୍ଲିଷ୍ଟକର୍ମଣଃ
ସ୍ତ୍ରୀ ପାଇଁ ଭାଇ ବାଲିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସୁଗ୍ରୀବ ଦେଶ ଛାଡ଼ିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଲେ; ତାପରେ ତୁମ ହାନିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦୁଃଖ ନିଷ୍ପାପ କର୍ମ ଥିବା ରାମଙ୍କୁ ବ୍ୟାକୁଳ କଲା।
ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ଵାନରେନ୍ଦ୍ରାଯ ସୁଗ୍ରୀଵାଯ ନ୍ଯଵେଦଯତ୍। ସ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵାନରେନ୍ଦ୍ରସ୍ତୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣେନେରିତଂ ଵଚଃ
ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବାନରରାଜ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ସମସ୍ତ କଥା କହିଲେ; ଏବଂ ବାନରରାଜ ସୁଗ୍ରୀବ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ କଥା ଶୁଣିଲେ।
ତଦାସୀନ୍ନିଷ୍ପ୍ରଭୋଽତ୍ଯର୍ଥଂ ଗ୍ରହଗ୍ରସ୍ତ ଇଵାଂଶୁମାନ୍। ତତସ୍ତ୍ଵଦ୍ଗାତ୍ରଶୋଭୀନି ରକ୍ଷସା ହ୍ରିଯମାଣଯା
ସେ ସମୟରେ ସେ ବହୁତ ଦୁଃଖିତ ଓ ଅନ୍ଦକାର ହୋଇଥିଲେ, ଯେପରି ଗ୍ରହ ଧରିଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ; ତାପରେ ତୁମ ଅଳଙ୍କାର ପିନ୍ଧିଥିବା, ରାକ୍ଷସ ଦ୍ୱାରା ନିୟତ ହୋଇଥିବା।
ଯାନ୍ଯାଭରଣଜାଲାନି ପାତିତାନି ମହୀତଲେ। ତାନି ସର୍ଵାଣି ରାମାଯ ଆନୀଯ ହରିଯୂଥପାଃ
ଯେଉଁ ଅଳଙ୍କାରମାଳାମାନେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିଲା, ସେ ସମସ୍ତ ଅଳଙ୍କାର ବାନରସେନାପତିମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଆଣିଦେଲେ।
ସଂହୃଷ୍ଟା ଦର୍ଶଯାମାସୁର୍ଗତିଂ ତୁ ନ ଵିଦୁସ୍ତଵ। ତାନି ରାମାଯ ଦତ୍ତାନି ମଯୈଵୋପହୃତାନି ଚ
ସେମାନେ ଖୁସି ହୋଇ ଏହାକୁ ଦେଖାଇଲେ, କିନ୍ତୁ ତୁମ ପଥ ଜାଣିପାରିଲେ ନାହିଁ। ସେଗୁଡିକୁ ରାମଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିଲା, ଏବଂ ମୁଁ ନିଜେ ଏହା ଆଣିଥିଲି।
ସ୍ଵନଵନ୍ତ୍ଯଵକୀର୍ଣାନି ତସ୍ମିନ୍ ଵିହତଚେତସି। ତାନ୍ଯଙ୍କେ ଦର୍ଶନୀଯାନି କୃତ୍ଵା ବହୁଵିଧଂ ତଦା
ସେ ମନ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବାବେଳେ, ଗହଣାଗୁଡିକ ଛିଟିଯାଇ ଏବଂ ଝଙ୍କାରି ଉଠୁଥିଲା। ସେତେବେଳେ, ସେ ଶୋଭାବନ୍ତି ଗହଣାଗୁଡିକୁ ଆପଣଙ୍କ ଆଖରେ ରଖି, ବହୁ ପ୍ରକାରରେ ଦେଖୁଥିଲେ।
ତେନ ଦେଵପ୍ରକାଶେନ ଦେଵେନ ପରିଦେଵିତମ୍। ପଶ୍ଯତସ୍ତାନି ରୁଦତସ୍ତାମ୍ଯତଶ୍ଚ ପୁନଃ ପୁନଃ
ଏହି ଦେବୀୟ ଆଭା ସହିତ, ଦେବତା ସ୍ୱୟଂ ଶୋକ କରୁଥିଲେ। ସେ ଗହଣାଗୁଡିକୁ ଦେଖି, ପୁନିପୁନି କାନ୍ଦୁଥିଲେ ଏବଂ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗୁଥିଲେ।
ପ୍ରାଦୀପଯଦ୍ ଦାଶରଥେସ୍ତଦା ଶୋକହୁତାଶନମ୍
ସେ ସମୟରେ ଦଶରଥନନ୍ଦନ ଦୁଃଖର ଅଗ୍ନିକୁ ଭଡ଼ାଇଲେ।
ଶାଯିତଂ ଚ ଚିରଂ ତେନ ଦୁଃଖାର୍ତେନ ମହାତ୍ମନା। ମଯାପି ଵିଵିଧୈର୍ଵାକ୍ଯୈଃ କୃଚ୍ଛ୍ରାଦୁତ୍ଥାପିତଃ ପୁନଃ
ସେ ମହାତ୍ମା ଦୁଃଖରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପଡ଼ି ରହିଲେ। ମୁଁ ବିଭିନ୍ନ କଥା କହି, ବଡ଼ କଷ୍ଟରେ ତାଙ୍କୁ ପୁନି ଉଠାଇଲି।
ତାନି ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମହାର୍ହାଣି ଦର୍ଶଯିତ୍ଵା ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ। ରାଘଵଃ ସହସୌମିତ୍ରିଃ ସୁଗ୍ରୀଵେ ସଂନ୍ଯଵେଶଯତ୍
ସେ ମହାମୂଲ୍ୟବାନ୍ତି ଗହଣାଗୁଡିକୁ ପୁନିପୁନି ଦେଖି, ଦେଖାଇଲେ। ରାଘବ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ, ସେଗୁଡିକୁ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ହାତରେ ଦେଲେ।