ମନୋରଥୋ ମହାନେଷ ଭଗୀରଥ ମହାରଥ । ଏଵଂ ଭଵତୁ ଭଦ୍ରଂ ତେ ଇକ୍ଷ୍ଵାକୁକୁଲଵର୍ଧନ ॥୧-୪୨-
ହେ ଭାଗୀରଥ, ତୁମର ଏହି ଇଚ୍ଛା ବଡ଼ ଉତ୍ତମ। ଏହିପରି ହେଉ, ତୁମେ ଭଲ ରୁହ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶକୁ ବଢ଼ାଇବା ହେଉ।
ଇଯଂ ହୈମଵତୀ ଜ୍ଯେଷ୍ଠା ଗଙ୍ଗା ହିମଵତଃ ସୁତା । ତାଂ ଵୈ ଧାରଯିତୁଂ ରାଜନ୍ ହରସ୍ତତ୍ର ନିଯୁଜ୍ଯତାମ୍ ॥୧-୪୨-
ଏହି ହେଉଛି ହିମାଳୟଙ୍କ ଜେଷ୍ଠ କନ୍ୟା ଗଙ୍ଗା। ଏହାକୁ ଧରିବା ପାଇଁ, ହେ ରାଜା, ହରଙ୍କୁ ଏଠାରେ ନିଯୁକ୍ତ କର।
ଗଙ୍ଗାଯାଃ ପତନଂ ରାଜନ୍ ପୃଥିଵୀ ନ ସହିଷ୍ଯତେ । ତାଂ ଵୈ ଧାରଯିତୁଂ ରାଜନ୍ ନାନ୍ଯଂ ପଶ୍ଯାମି ଶୂଲିନଃ ॥୧-୪୨-
ହେ ରାଜା, ଗଙ୍ଗା ଭୂମିକୁ ଆସିଲେ ଧରିପାରିବେ ନାହିଁ। ମୁଁ ଶୂଳଧାରୀ ଶିବ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ଏହି କାମ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ଦେଖୁନି।
ତମେଵମୁକ୍ତ୍ଵା ରାଜାନଂ ଗଙ୍ଗାଂ ଚାଭାଷ୍ଯ ଲୋକକୃତ୍ । ଜଗାମ ତ୍ରିଦିଵଂ ଦେଵୈଃ ସର୍ଵୈଃ ସହ ମରୁଦ୍ଗଣୈଃ ॥୧-୪୨-
ଏଭଳି ରାଜାଙ୍କୁ ଓ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ କହି, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ମରୁତମାନେ ସହିତ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯେ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ଦ୍ଵିଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଏଭଳି ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ବିରାଳିଶ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା।
thumb|ତ୍ରିଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ତ୍ରିଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ତେତାଳିଶ ସର୍ଗ ଶୁଣ।
ଦେଵଦେଵେ ଗତେ ତସ୍ମିନ୍ ସୋଽଙ୍ଗୁଷ୍ଠାଗ୍ରନିପୀଡିତାମ୍ । କୃତ୍ଵା ଵସୁମତୀଂ ରାମ ଵତ୍ସରଂ ସମୁପାସତ ॥୧-୪୩-
ସେ ଦେବମାନେ ଚାଲିଯିବା ପରେ, ଭାଗୀରଥ ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗୁଠିରେ ଭୂମିକୁ ଦବାଇ, ଏକ ବର୍ଷ ଧରି ଉପାସନା କଲେ।
ଅଥ ସଂଵତ୍ସରେ ପୂର୍ଣେ ସର୍ଵଲୋକନମସ୍କୃତଃ । ଉମାପତିଃ ପଶୁପତୀ ରାଜାନମିଦମବ୍ରଵୀତ୍ ॥୧-୪୩-
ଏକ ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପରେ, ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ମାଲିକ ଉମାପତି ଓ ପଶୁପତି ରାଜାଙ୍କୁ ଏହିପରି କହିଲେ।
ପ୍ରୀତସ୍ତେଽହଂ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ କରିଷ୍ଯାମି ତଵ ପ୍ରିଯମ୍ । ଶିରସା ଧାରଯିଷ୍ଯାମି ଶୈଲରାଜସୁତାମହମ୍ ॥୧-୪୩-
ମୁଁ ତୁମେଠାରେ ପ୍ରସନ୍ନ, ମଣିଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ତୁମେ ଯାହା ଚାହଁ, ମୁଁ ସେଇ କାମ କରିବି। ମୁଁ ପାହାଡ଼ର ରାଜାଙ୍କ କନ୍ୟାକୁ ମୋ ମୁଣ୍ଡରେ ଧରିବି।
ତତୋ ହୈମଵତୀ ଜ୍ଯେଷ୍ଠା ସର୍ଵଲୋକନମସ୍କୃତା । ତଦା ସାତିମହଦ୍ରୂପଂ କୃତ୍ଵା ଵେଗଂ ଚ ଦୁଃସହମ୍॥୧-୪୩-
ତାପରେ, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହିମବତୀଙ୍କ ଜେଷ୍ଠ କନ୍ୟା ଗଙ୍ଗା ବଡ଼ ଭୟଙ୍କର ଆକାର ଧାରଣ କରି, ଅତି ତୀବ୍ର ବେଗ ନେଲେ।
ଆକାଶାଦପତଦ୍ ରାମ ଶିଵେ ଶିଵଶିରସ୍ଯୁତ । ଅଚିନ୍ତଯଚ୍ଚ ସା ଦେଵୀ ଗଙ୍ଗା ପରମଦୁର୍ଧରା ॥୧-୪୩-
ହେ ରାମ, ଗଙ୍ଗା ଆକାଶରୁ ନମି, ଶିବଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ପଡ଼ିଲେ। ସେ ଦେବୀ ଗଙ୍ଗା, ଯାହାକୁ ଧରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ, ତାଙ୍କ ପଥ ଭାବିଲେ।
ଵିଶାମ୍ଯହଂ ହି ପାତାଲଂ ସ୍ତ୍ରୋତସା ଗୃହ୍ଯ ଶଙ୍କରମ୍ । ତସ୍ଯାଵଲେପନଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା କ୍ରୁଦ୍ଧସ୍ତୁ ଭଗଵାନ୍ ହରଃ ॥୧-୪୩-
ମୁଁ ତଳଭୂମିକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଝରଣାକୁ ଓ ଶିବଙ୍କୁ ଧରିଥିଲି। ସେଠାରେ ଗଙ୍ଗାଙ୍କର ଅହଂକାର ଦେଖି, ଭଗବାନ ହର ରୁଷ୍ଟ ହେଲେ।
ତିରୋଭାଵଯିତୁଂ ବୁଦ୍ଧିଂ ଚକ୍ରେ ତ୍ରିନଯନସ୍ତଦା । ସା ତସ୍ମିନ୍ ପତିତା ପୁଣ୍ଯା ପୁଣ୍ଯେ ରୁଦ୍ରସ୍ଯ ମୂର୍ଧନି॥୧-୪୩-
ତିନି ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ଶିବ, ସେତିବେଳେ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ଲୁଚାଇବାକୁ ଚିନ୍ତା କଲେ। ଶୁଭ୍ର ଏହି ନଦୀ ଶିବଙ୍କର ପବିତ୍ର ମୁଣ୍ଡରେ ପଡିଲା।
ହିମଵତ୍ପ୍ରତିମେ ରାମ ଜଟାମଣ୍ଡଲଗହ୍ଵରେ । ସା କଥଂଚିନ୍ମହୀଂ ଗନ୍ତୁଂ ନାଶକ୍ନୋଦ୍ ଯତ୍ନମାସ୍ଥିତା ॥୧-୪୩-
ହେ ରାମ, ହିମାଳୟ ପର୍ବତ ସଦୃଶ ଶିବଙ୍କ ଜଟାର ଗୁହାରେ, ଗଙ୍ଗା ଅନେକ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ପୃଥିବୀକୁ ପହଞ୍ଚିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ନୈଵ ସା ନିର୍ଗମଂ ଲେଭେ ଜଟାମଣ୍ଡଲମନ୍ତତଃ । ତତ୍ରୈଵାବଭ୍ରମଦ୍ ଦେଵୀ ସଂଵତ୍ସରଗଣାନ୍ ବହୂନ୍ ॥୧-୪୩-
ସେ ଜଟାର ମଧ୍ୟରୁ ବାହାରିପାଇଁ ଉପାୟ ମିଳିଲା ନାହିଁ। ଏଭଳି ଦେବୀ ଅନେକ ବର୍ଷ ଶିବଙ୍କ ଜଟାରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିଲେ।
ତାମପଶ୍ଯତ୍ ପୁନସ୍ତତ୍ର ତପଃ ପରମମାସ୍ଥିତଃ । ସ ତେନ ତୋଷିତଶ୍ଚାସୀଦତ୍ଯନ୍ତଂ ରଘୁନନ୍ଦନ ॥୧-୪୩-
ସେଠାରେ ଏକ ମହାତ୍ମା ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ, ସେ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ଓ ତାଙ୍କ ସାନିଧ୍ୟରେ ବହୁତ ଖୁସି ହେଲେ, ହେ ରଘୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଵିସସର୍ଜ ତତୋ ଗଙ୍ଗାଂ ହରୋ ବିନ୍ଦୁସରଃ ପ୍ରତି । ତସ୍ଯାଂ ଵିସୃଜ୍ଯମାନାଯାଂ ସପ୍ତ ସ୍ରୋତାଂସି ଜଜ୍ଞିରେ ॥୧-୪୩-
ତାପରେ ହର ଗଙ୍ଗାକୁ ବିନ୍ଦୁସରସ୍ କୁ ଛାଡିଦେଲେ। ଗଙ୍ଗା ଝରିବା ସମୟରେ ସାତଟି ଧାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।
ହ୍ଲାଦିନୀ ପାଵନୀ ଚୈଵ ନଲିନୀ ଚ ତଥୈଵ ଚ । ତିସ୍ରଃ ପ୍ରାଚୀଂ ଦିଶଂ ଜଗ୍ମୁର୍ଗଙ୍ଗାଃ ଶିଵଜଲାଃ ଶୁଭାଃ ॥୧-୪୩-
ହ୍ଲାଦିନୀ, ପାବନୀ ଓ ନଳିନୀ—ଏହି ତିନିଟି ଶିବଜଳ ଶୁଭ୍ର ଧାରା ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ବହିଗଲା।
ସୁଚକ୍ଷୁଶ୍ଚୈଵ ସୀତା ଚ ସିନ୍ଧୁଶ୍ଚୈଵ ମହାନଦୀ । ତିସ୍ରଶ୍ଚୈତା ଦିଶଂ ଜଗ୍ମୁଃ ପ୍ରତୀଚୀଂ ତୁ ଦିଶଂ ଶୁଭାଃ ॥୧-୪୩-
ସୁଚକ୍ଷୁ, ସୀତା ଓ ବଡ଼ ନଦୀ ସିନ୍ଧୁ—ଏହି ତିନିଟି ଶୁଭ୍ର ଧାରା ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ବହିଗଲା।
ସପ୍ତମୀ ଚାନ୍ଵଗାତ୍ ତାସାଂ ଭଗୀରଥରଥଂ ତଦା । ଭଗୀରଥୋଽପି ରାଜର୍ଷିର୍ଦିଵ୍ଯଂ ସ୍ଯଂଦନମାସ୍ଥିତଃ ॥୧-୪୩-
ସପ୍ତମୀ ଧାରା ଭାଗୀରଥଙ୍କ ରଥକୁ ଅନୁସରଣ କଲା। ରାଜା ଭାଗୀରଥ ଦିବ୍ୟ ରଥରେ ବସିଥିଲେ।
ପ୍ରାଯାଦଗ୍ରେ ମହାତେଜା ଗଙ୍ଗା ତଂ ଚାପ୍ଯନୁଵ୍ରଜତ୍ । ଗଗନାଚ୍ଛଙ୍କରଶିରସ୍ତତୋ ଧରଣିମାଗତା ॥୧-୪୩-
ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଗଙ୍ଗା ଆଗକୁ ଯାଉଥିଲେ, ଭାଗୀରଥ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ। ଶିବଙ୍କ ମୁଣ୍ଡୁଠାରୁ ଗଗନ ମାର୍ଗେ ଗଙ୍ଗା ପୃଥିବୀକୁ ଅବତରିଲେ।
ଅସର୍ପତ ଜଲଂ ତତ୍ର ତୀଵ୍ରଶବ୍ଦପୁରସ୍କୃତମ୍ । ମତ୍ସ୍ଯକଚ୍ଛପସଙ୍ଘୈଶ୍ଚ ଶିଂଶୁମାରଗଣୈସ୍ତଥା ॥୧-୪୩-
ସେଠାରେ ଜଳ ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ ସହିତ ବହୁଥିଲା, ମାଛ, କଛୁଆ ଓ ଶିଂଶୁମାର ଦଳ ଉଠିଯାଉଥିଲେ।
ପତଦ୍ଭିଃ ପତିତୈଶ୍ଚୈଵ ଵ୍ଯରୋଚତ ଵସୁଂଧରା । ତତୋ ଦେଵର୍ଷିଗନ୍ଧର୍ଵା ଯକ୍ଷସିଦ୍ଧଗଣାସ୍ତଥା ॥୧-୪୩-
ସେମାନେ ପଡିବା ସମୟରେ ଓ ପଡିଯିବା ପରେ, ପୃଥିବୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୀପ୍ତିମାନ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ତାପରେ ଦେବ, ଋଷି, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ ଓ ସିଦ୍ଧମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଥିଲେ।
ଵ୍ଯଲୋକଯନ୍ତ ତେ ତତ୍ର ଗଗନାଦ୍ ଗାଂ ଗତାଂ ତଦା । ଵିମାନୈର୍ନଗରାକାରୈର୍ହଯୈର୍ଗଜଵରୈସ୍ତଦା ॥୧-୪୩-
ସେମାନେ ଗଗନରୁ ପୃଥିବୀକୁ ଅବତରିଥିବା ଗଙ୍ଗାକୁ ଦେଖିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ନଗର ଆକୃତିର ବିମାନ, ଘୋଡ଼ା ଓ ଉତ୍ତମ ହାତୀ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ପାରିପ୍ଲଵଗତାଶ୍ଚାପି ଦେଵତାସ୍ତତ୍ର ଵିଷ୍ଠିତାଃ । ତଦଦ୍ଭୁତମିମଂ ଲୋକେ ଗଙ୍ଗାଵତରମୁତ୍ତମମ୍ ॥୧-୪୩-
ସେଠାରେ ଦେବତାମାନେ ନୌକାରେ ବସି ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଚାଲୁଥିଲେ। ସେମାନେ ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗଙ୍ଗା ଅବତରଣକୁ ଦେଖି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ।
ଦିଦୃକ୍ଷଵୋ ଦେଵଗଣାଃ ସମୀଯୁରମିତୌଜସଃ । ସମ୍ପତଦ୍ଭିଃ ସୁରଗଣୈସ୍ତେଷାଂ ଚାଭରଣୌଜସା ॥୧-୪୩-
ଅପାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେବମାନେ ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ଏକଠା ହେଲେ। ସେମାନେ ଉଡ଼ୁଥିବା ବେଳେ, ତାଙ୍କ ଗହନା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚମକୁଥିଲା।
ଶତାଦିତ୍ଯମିଵାଭାତି ଗଗନଂ ଗତତୋଯଦମ୍ । ଶିଂଶୁମାରୋରଗଗଣୈର୍ମୀନୈରପି ଚ ଚଞ୍ଚଲୈଃ ॥୧-୪୩-
ମେଘରେ ଭରିଥିବା ଆକାଶ ଶତାଧିକ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଜଗମଗାଉଥିଲା, ଶିଂଶୁମାର, ସର୍ପ ଓ ଚଞ୍ଚଳ ମାଛ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ଵିଦ୍ଯୁଦ୍ଭିରିଵ ଵିକ୍ଷିପ୍ତୈରାକାଶମଭଵତ୍ ତଦା । ପାଣ୍ଡୁରୈଃ ସଲିଲୋତ୍ପୀଡୈଃ କୀର୍ଯମାଣୈଃ ସହସ୍ରଧା ॥୧-୪୩-
ବିଦ୍ୟୁତ ଚମକ ପରି ଆକାଶ ଛିଟିଯାଇଥିଲା, ଶ୍ଵେତ ଜଳର ତରଙ୍ଗ ହଜାର ଧାରାରେ ବିସ୍ତୃତ ହୋଇଥିଲା।
ଶାରଦାଭ୍ରୈରିଵାକୀର୍ଣଂ ଗଗନଂ ହଂସସମ୍ପ୍ଲଵୈଃ । କ୍ଵଚିଦ୍ ଦ୍ରୁତତରଂ ଯାତି କୁଟିଲଂ କ୍ଵଚିଦାଯତମ୍ ॥୧-୪୩-
ଶରଦ ମେଘରେ ହଂସମାନେ ଯେପରି ଆକାଶ ଢାକିଯାଏ, ସେପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। କେବେ ଗଙ୍ଗା ଦ୍ରୁତ ଚାଲୁଥିଲେ, କେବେ ବାକ୍ର ଓ କେବେ ବିସ୍ତୃତ ହୋଇଯାଉଥିଲେ।
ଵିନତଂ କ୍ଵଚିଦୁଦ୍ଭୂତଂ କ୍ଵଚିଦ୍ ଯାତି ଶନୈଃ ଶନୈଃ । ସଲିଲେନୈଵ ସଲିଲଂ କ୍ଵଚିଦଭ୍ଯାହତଂ ପୁନଃ ॥୧-୪୩-
କେଉଁଠି ଜଳ ଉଠି ଗଲା, କେଉଁଠି ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ଧୀରେ ଧୀରେ ବହିଲା; କେବେ କେବେ ଜଳ ଆଉ ଜଳ ଆଉଠି ଟକ୍କର ଖାଇଲା।