ଶ୍ଲୋକ ଏଵାସ୍ତ୍ଵଯଂ ବଦ୍ଧୋ ନାତ୍ର କାର୍ଯା ଵିଚାରଣା । ମଚ୍ଛନ୍ଦାଦେଵ ତେ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ପ୍ରଵୃତ୍ତେଯଂ ସରସ୍ଵତୀ ॥୧-୨-
ଏହି ଶ୍ଲୋକ ଯେପରି ରଚିତ ଅଛି, ସେପରି ରହୁ । ଏଠାରେ କିଛି ବିଚାର କରିବା ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ । ମୋ ଇଚ୍ଛାରେ, ମୁନି, ଏହି ସରସ୍ୱତୀ ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଆସିଛି ।
ରାମସ୍ଯ ଚରିତଂ କୃତ୍ସ୍ନଂ କୁରୁ ତ୍ଵମୃଷିସତ୍ତମ । ଧର୍ମାତ୍ମନୋ ଭଗଵତୋ ଲୋକେ ରାମସ୍ଯ ଧୀମତଃ ॥୧-୨-
ମୁନିମାନ୍ୟ, ରାମଙ୍କର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଲେଖ, ଯିଏ ଧର୍ମପରାୟଣ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଏହି ଜଗତ ପାଇଁ ।
ଵୃତ୍ତଂ କଥଯ ଧୀରସ୍ଯ ଯଥା ତେ ନାରଦାଚ୍ଛ୍ରୁତମ୍ । ରହସ୍ଯଂ ଚ ପ୍ରକାଶଂ ଚ ଯଦ୍ ଵୃତ୍ତଂ ତସ୍ଯ ଧୀମତଃ ॥୧-୨-
ଯେପରି ତୁମେ ନାରଦଙ୍କଠୁ ଶୁଣିଥିଲା, ସେପରି ଧୀର ରାମଙ୍କର କଥା କହ । ତାଙ୍କର ଗୁପ୍ତ ଓ ପ୍ରକାଶ କଥା, ଯାହା ଘଟିଥିଲା, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ କହ ।
ରାମସ୍ଯ ସହସୌମିତ୍ରେ ରାକ୍ଷସାନାଂ ଚ ସର୍ଵଶଃ । ଵୈଦେହ୍ଯାଶ୍ଚୈଵ ଯଦ୍ ଵୃତ୍ତଂ ପ୍ରକାଶଂ ଯଦି ଵା ରହଃ ॥୧-୨-
ରାମ, ସଉମିତ୍ରୀ, ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସ ଓ ବୈଦେହୀଙ୍କ ସହ ଯାହା ଘଟିଥିଲା, ପ୍ରକାଶ ହେଉ କି ଗୁପ୍ତ, ସେମାନେ କହ ।
ତଚ୍ଚାପ୍ଯଵିଦିତଂ ସର୍ଵଂ ଵିଦିତଂ ତେ ଭଵିଷ୍ଯତି । ନ ତେ ଵାଗନୃତା କାଵ୍ଯେ କାଚିଦତ୍ର ଭଵିଷ୍ଯତି ॥୧-୨-
ଯେଉଁ କଥା ଅଜଣା, ସେମାନେ ତୁମେ ଜାଣିବ । ଏହି କବିତାରେ ତୁମର କଥା କେବେ ମିଥ୍ୟା ହେବ ନାହିଁ ।
କୁରୁ ରାମକଥାଂ ପୁଣ୍ଯାଂ ଶ୍ଲୋକବଦ୍ଧାଂ ମନୋରମାମ୍ । ଯାଵତ୍ ସ୍ଥାସ୍ଯନ୍ତି ଗିରଯଃ ସରିତଶ୍ଚ ମହୀତଲେ ॥୧-୨-
ରାମଙ୍କର ପୁଣ୍ୟ କଥା ଶ୍ଲୋକରେ ଗଠିତ ଓ ମନୋରମ ଭାବେ ଲେଖ । ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପାହାଡ଼ ଓ ନଦୀ ଏ ଭୂମିରେ ଅଛନ୍ତି, ଏହି କଥା ରହିବ ।
ତାଵଦ୍ ରାମାଯଣକଥା ଲୋକେଷୁ ପ୍ରଚରିଷ୍ଯତି । ଯାଵଦ୍ ରାମସ୍ଯ ଚ କଥା ତ୍ଵତ୍କୃତା ପ୍ରଚରିଷ୍ଯତି ॥୧-୨-
ଯେପରି ତୁମେ ଲେଖିଥିବା ରାମଙ୍କର କଥା ଚାଲିଥାଏ, ତେଉଁପରି ରାମାୟଣ କଥା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଚାରିତ ହେବ ।
ତାଵଦୂର୍ଧ୍ଵମଧଶ୍ଚ ତ୍ଵଂ ମଲ୍ଲୋକେଷୁ ନିଵତ୍ସ୍ଯସି । ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଭଗଵାନ୍ ବ୍ରହ୍ମା ତତ୍ରୈଵାନ୍ତରଧୀଯତ । ତତଃ ସଶିଷ୍ଯୋ ଭଗଵାନ୍ ର୍ମୁନିର୍ଵିସ୍ମଯମାଯଯୌ ॥୧-୨-
ଏହି ସମୟ ଯାଏଁ, ଉପରେ ଓ ତଳେ, ତୁମେ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବସିବ । ଏପରି କହି, ପୂଜ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମା ସେଠାରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ । ତାପରେ, ଶିଷ୍ୟମାନେ ସହିତ ପୂଜ୍ୟ ମୁନି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଚାଲିଗଲେ ।
ତସ୍ଯ ଶିଷ୍ଯାସ୍ତତଃ ସର୍ଵେ ଜଗୁଃ ଶ୍ଲୋକମିମଂ ପୁନଃ । ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ ପ୍ରୀଯମାଣାଃ ପ୍ରାହୁଶ୍ଚ ଭୃଶଵିସ୍ମିତାଃ ॥୧-୨-
ତାପରେ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଶିଷ୍ୟମାନେ ପୁନିପୁନି ଏହି ଶ୍ଲୋକ ଗାଇଲେ, ଆନନ୍ଦ ଓ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଭରିଥିଲେ ।
ସମାକ୍ଷରୈଶ୍ଚତୁର୍ଭିର୍ଯଃ ପାଦୈର୍ଗୀତୋ ମହର୍ଷିଣା । ସୋଽନୁଵ୍ଯାହରଣାଦ୍ ଭୂଯଃ ଶୋକଃ ଶ୍ଲୋକତ୍ଵମାଗତଃ ॥୧-୨-
ଯେଉଁ ଶ୍ଲୋକ ମହାର୍ଷି ଚାରି ଅକ୍ଷରର ପଦରେ ଗାଇଥିଲେ, ପୁନିପୁନି ଗାଇବାରେ ଶୋକ ଶ୍ଲୋକର ରୂପ ନେଲା ।
ତସ୍ଯ ବୁଦ୍ଧିରିଯଂ ଜାତା ଵାଲ୍ମୀକେର୍ଭାଵିତାତ୍ମନଃ । କୃତ୍ସ୍ନଂ ରାମାଯଣଂ କାଵ୍ଯମୀଦୃଶୈଃ କରଵାଣ୍ଯହମ୍ ॥୧-୨-
ଭାଲ୍ମୀକିଙ୍କର ଶୁଦ୍ଧ ମନରେ ଏହି ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ହେଲା: 'ମୁଁ ଏପରି ଶ୍ଲୋକରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାମାୟଣ କବିତା ରଚିବି ।'
ଉଦାରଵୃତ୍ତାର୍ଥପଦୈର୍ମନୋରମୈ- ::ସ୍ତଦାସ୍ଯ ରାମସ୍ଯ ଚକାର କୀର୍ତିମାନ୍ । ସମାକ୍ଷରୈଃ ଶ୍ଲୋକଶତୈର୍ଯଶସ୍ଵିନୋ ::ଯଶସ୍କରଂ କାଵ୍ଯମୁଦାରଦର୍ଶନଃ ॥୧-୨-
ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭାବ, ଅର୍ଥ ଓ ଶବ୍ଦରେ ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇ, ସେ ରାମଙ୍କର କୀର୍ତି ରଚିଲେ । ସମାନ ଅକ୍ଷରର ଶତାଧିକ ଶ୍ଲୋକରେ, ପୂଜ୍ୟ ମୁନି ଏକ ଯଶସ୍ୱୀ କବିତା ଲେଖିଲେ ।
ତଦୁପଗତସମାସସଂଧିଯୋଗଂ ::ସମମଧୁରୋପନତାର୍ଥଵାକ୍ଯବଦ୍ଧମ୍ । ରଘୁଵରକରିତଂ ମୁନିପ୍ରଣୀତଂ ::ଦଶଶିରସଶ୍କ ଵଧଂ ନିଶାମଯଧ୍ଵମ୍ ॥୧-୨-
ଉଚିତ ସମାସ ଓ ବାକ୍ୟ ଯୋଗ, ମଧୁର ଓ ଭଲ ଗଠିତ ବାକ୍ୟରେ, ରଘୁବଂଶର ଉତ୍ତମ କଥା, ମୁନିଙ୍କ ରଚିତ, ଦଶମୁଖ ରାବଣଙ୍କ ବଧ କଥା ଶୁଣ ।
thumb|ତୃତୀଯଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ତୃତୀଯଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ତୃତୀୟ ସର୍ଗ ଶୁଣ ।
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵସ୍ତୁ ସମଗ୍ରଂ ତଦ୍ଧର୍ମାର୍ଥସହିତଂ ହିତମ୍ । ଵ୍ଯକ୍ତମନ୍ଵେଷତେ ଭୂଯୋ ଯଦ୍ ଵୃତ୍ତଂ ତସ୍ଯ ଧୀମତଃ ॥୧-୩-
ସେ ସମସ୍ତ ଘଟଣା, ତାହାର ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥ ସହିତ ଲାଭକର ଦିଗ ଶୁଣି, ପୁନି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଏହି ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କର କଣ ଘଟିଥିଲା ତାହା ଖୋଜିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଉପସ୍ପୃଶ୍ଯୋଦକଂ ସମ୍ଯଙ୍ମୁନିଃ ସ୍ଥିତ୍ଵା କୃତାଞ୍ଜଲିଃ । ପ୍ରାଚୀନାଗ୍ରେଷୁ ଦର୍ଭେଷୁ ଧର୍ମେଣାନ୍ଵେଷତେ ଗତିମ୍ ॥୧-୩-
ମୁନି ଜଳରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ଦର୍ଭା ଉପରେ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ମୁହାଁ କରି ହାତ ଜୋଡି ଦଉଡ଼ି, ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ଘଟଣାର ପଥ ଖୋଜିଲେ।
ହସିତଂ ଭାଷିତଂ ଚୈଵ ଗତିର୍ଯାଵଚ୍ଚ ଚେଷ୍ଟିତମ୍ । ତତ୍ ସର୍ଵଂ ଧର୍ମଵୀର୍ଯେଣ ଯଥାଵତ୍ ସଂପ୍ରପଶ୍ଯତି ॥୧-୩-
ସେ ହସିବା, କଥାବାର୍ତା, ଚଳାଚଳ ଓ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଧର୍ମର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସଠିକ ଭାବରେ ଦେଖିଲେ।
ସ୍ତ୍ରୀତୃତୀଯେନ ଚ ତଥା ଯତ୍ ପ୍ରାପ୍ତଂ ଚରତା ଵନେ । ସତ୍ଯସନ୍ଧେନ ରାମେଣ ତତ୍ ସର୍ଵଂ ଚାନ୍ଵଵୈକ୍ଷତ ॥୧-୩-
ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ରାମ, ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ଭାଇ ସହିତ ଜଙ୍ଗଲରେ ଘୁଡ଼ିବା ସମୟରେ ଯେଉଁଠି କିଛି ଘଟିଥିଲା, ସେ ସମସ୍ତ ଘଟଣାକୁ ଖୋଜି ଦେଖିଲେ।
ତତଃ ପଶ୍ଯତି ଧର୍ମାତ୍ମା ତତ୍ ସର୍ଵଂ ଯୋଗମାସ୍ଥିତଃ । ପୁରା ଯତ୍ ତତ୍ର ନିର୍ଵୃତ୍ତଂ ପାଣାଵାମଲକଂ ଯଥା ॥୧-୩-
ଯୋଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଜଣେ, ଏଠାରେ ପୂର୍ବରୁ ଯାହା ଘଟିଥିଲା, ସେ ସମସ୍ତ ଘଟଣାକୁ ନିଜ ହାତରେ ଅମଳକ ଫଳ ଦେଖିବା ପରି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଦେଖିଲେ।
ତତ୍ ସର୍ଵଂ ତତ୍ତ୍ଵତୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଧର୍ମେଣ ସ ମହାମତିଃ । ଅଭିରାମସ୍ଯ ରାମସ୍ଯ ତତ୍ ସର୍ଵଂ କର୍ତୁମୁଦ୍ଯତଃ ॥୧-୩-
ସେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଘଟଣାକୁ ତଥ୍ୟରେ ଦେଖି, ଆନନ୍ଦମୟ ରାମଙ୍କର ସମସ୍ତ କଥା ଲେଖିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ।
କାମାର୍ଥଗୁଣସଂଯୁକ୍ତଂ ଧର୍ମାର୍ଥଗୁଣଵିସ୍ତରମ୍ । ସମୁଦ୍ରମିଵ ରତ୍ନାଢ୍ଯଂ ସର୍ଵଶ୍ରୁତିମନୋହରମ୍ ॥୧-୩-
ଇଚ୍ଛା, ଧନ ଓ ଗୁଣର ମିଶ୍ରଣ, ଧର୍ମ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟର ଗୁଣର ବିସ୍ତାର, ରତ୍ନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମୁଦ୍ର ପରି, ସମସ୍ତ ଶୁଣିବାକୁ ମନୋହର।
ସ ଯଥା କଥିତଂ ପୂର୍ଵଂ ନାରଦେନ ମହାତ୍ମନା । ରଘୁଵଂଶସ୍ଯ ଚରିତଂ ଚକାର ଭଗଵାନ୍ ମୁନିଃ ॥୧-୩-
ପୂର୍ବରୁ ମହାତ୍ମା ନାରଦଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କହାଯାଇଥିବା ରଘୁବଂଶର କଥା, ଭଗବତ ମୁନି ଲେଖିଲେ।
ଜନ୍ମ ରାମସ୍ଯ ସୁମହଦ୍ଵୀର୍ଯଂ ସର୍ଵାନୁକୂଲତାମ୍ । ଲୋକସ୍ଯ ପ୍ରିଯତାଂ କ୍ଷାନ୍ତିଂ ସୌମ୍ଯତାଂ ସତ୍ଯଶୀଲତାମ୍ ॥୧-୩-
ରାମଙ୍କର ଜନ୍ମ, ତାଙ୍କର ବଡ଼ ପ୍ରତାପ, ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୟା, ଲୋକଙ୍କର ପ୍ରିୟତା, ଧୈର୍ୟ, ଶାନ୍ତି, ଓ ସତ୍ୟ ଚରିତ୍ର।
ନାନା ଚିତ୍ରାଃ କଥାଶ୍ଚାନ୍ଯା ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସହାଯନେ । ଜାନକ୍ଯାଶ୍ଚ ଵିଵାହଂ ଚ ଧନୁଷଶ୍ଚ ଵିଭେଦନମ୍ ॥୧-୩-
ବିଭିନ୍ନ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କଥା, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ, ଜାନକୀଙ୍କର ବିବାହ, ଧନୁଷ ଭଙ୍ଗ।
ରାମରାମଵିଵାଦଂ ଚ ଗୁଣାନ୍ ଦାଶରଥେସ୍ତଥା । ତଥାଭିଷେକଂ ରାମସ୍ଯ କୈକେଯ୍ଯା ଦୁଷ୍ଟଭାଵତାମ୍ ॥୧-୩-
ରାମ ଓ ପରଶୁରାମଙ୍କର ବିବାଦ, ଦଶରଥଙ୍କର ଗୁଣ, ରାମଙ୍କର ଅଭିଷେକ, କୈକେୟୀଙ୍କର ଦୁଷ୍ଟ ଭାବ।
ଵିଘାତଂ ଚାଭିଷେକସ୍ଯ ରାମସ୍ଯ ଚ ଵିଵାସନମ୍ । ରାଜ୍ଞଃ ଶୋକଂ ଵିଲାପଂ ଚ ପରଲୋକସ୍ଯ ଚାଶ୍ରଯମ୍ ॥୧-୩-
ରାମଙ୍କର ଅଭିଷେକର ବିଘ୍ନ, ତାଙ୍କର ବନବାସ, ରାଜାଙ୍କର ଦୁଃଖ ଓ ବିଳାପ, ତାଙ୍କର ପରଲୋକ ଗମନ।
ପ୍ରକୃତୀନାଂ ଵିଷାଦଂ ଚ ପ୍ରକୃତୀନାଂ ଵିସର୍ଜନମ୍ । ନିଷାଦାଧିପସଂଵାଦଂ ସୂତୋପାଵର୍ତନଂ ତଥା ॥୧-୩-
ପ୍ରଜାଙ୍କର ବିଷାଦ, ପ୍ରଜାଙ୍କର ବିଦାୟ, ନିଷାଦ ରାଜାଙ୍କ ସହିତ ସଂଭାଷଣ, ଚାରିଅଟିଅରଙ୍କର ପଛକୁ ଫେରିବା।
ଗଙ୍ଗାଯାଶ୍ଚାପି ସଂତାରଂ ଭରଦ୍ଵାଜସ୍ଯ ଦର୍ଶନମ୍ । ଭରଦ୍ଵାଜାଭ୍ଯନୁଜ୍ଞାନାଚ୍ଚିତ୍ରକୂଟସ୍ଯ ଦର୍ଶନମ୍ ॥୧-୩-
ଗଙ୍ଗା ଉତ୍ତୀରଣ, ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ସହିତ ଦେଖା, ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କର ଅନୁମତି, ଚିତ୍ରକୂଟ ଦେଖିବା।
ଵାସ୍ତୁକର୍ମ ନିଵେଶଂ ଚ ଭରତାଗମନଂ ତଥା । ପ୍ରସାଦନଂ ଚ ରାମସ୍ଯ ପିତୁଶ୍ଚ ସଲିଲକ୍ରିଯାମ୍ ॥୧-୩-
ବାସ ନିର୍ମାଣ, ଭରତଙ୍କ ଆଗମନ, ରାମଙ୍କୁ ମନାଇବା, ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳ ଦେବା।
ପାଦୁକାଗ୍ର୍ଯାଭିଷେକଂ ଚ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମନିଵାସନମ୍ । ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ଯଗମନଂ ଵିରାଧସ୍ଯ ଵଧଂ ତଥା ॥୧-୩-
ପାଦୁକାର ଅଭିଷେକ, ନନ୍ଦିଗ୍ରାମରେ ବାସ, ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟ ଯାତ୍ରା, ବିରାଧଙ୍କ ନିଧନ।