ଵାଲ୍ମୀକିରାମାଯଣମ୍

ସର୍ଵଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞୋ ସ୍ମୃତିମାନ୍ ପ୍ରତିଭାନଵାନ୍ । ସର୍ଵଲୋକପ୍ରିଯଃ ସାଧୁରଦୀନାତ୍ମା ଵିଚକ୍ଷଣଃ ॥୧-୧-

ସେ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣିଥିବା, ସ୍ମୃତିଶୀଳ, ଚତୁର, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ସାଧୁ, ଦୁଃଖରହିତ ଏବଂ ବିବେକଶୀଳ।

ସର୍ଵଦାଭିଗତଃ ସଦ୍ଭିଃ ସମୁଦ୍ର ଇଵ ସିନ୍ଧୁଭିଃ । ଆର୍ଯଃ ସର୍ଵସମଶ୍ଚୈଵ ସଦୈଵ ପ୍ରିଯଦର୍ଶନଃ ॥୧-୧-

ସେ ସଦା ସଜ୍ଜନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥିବା, ନଦୀମାନେ ଯେପରି ସମୁଦ୍ରକୁ ଯାନ୍ତି, ସେ ଆର୍ୟ, ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସମ, ଏବଂ ସଦା ପ୍ରିୟଦର୍ଶନ।

ସ ଚ ସର୍ଵ ଗୁଣୋପେତଃ କୌସଲ୍ଯାନନ୍ଦଵର୍ଧନଃ । ସମୁଦ୍ର ଇଵ ଗାମ୍ଭୀର୍ଯେ ଧୈର୍ଯେଣ ହିମଵାନିଵ ॥୧-୧-

ସେ ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ, କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ବଢ଼ାଇଥିବା, ଗମ୍ଭୀରତାରେ ସମୁଦ୍ର ପରି, ଧୃତିରେ ହିମାଳୟ ପରି।

ଵିଷ୍ଣୁନା ସଦୃଶୋ ଵୀର୍ଯେ ସୋମଵତ୍ପ୍ରିଯଦର୍ଶନଃ । କାଲାଗ୍ନିସଦୃଶଃ କ୍ରୋଧେ କ୍ଷମଯା ପୃଥିଵୀସମଃ ॥୧-୧-

ବିରାଟ ଶକ୍ତିରେ ବିଷ୍ଣୁ ପରି, ପ୍ରିୟଦର୍ଶନରେ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି, କ୍ରୋଧରେ କାଳାଗ୍ନି ପରି, ଖ୍ଷମାରେ ପୃଥିବୀ ପରି।

ଧନଦେନ ସମସ୍ତ୍ଯାଗେ ସତ୍ଯେ ଧର୍ମ ଇଵାପରଃ । ତମେଵଂଗୁଣସମ୍ପନ୍ନଂ ରାମଂ ସତ୍ଯପରାକ୍ରମମ୍ ॥୧-୧-

ଧନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତ୍ୟାଗରେ, ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମରେ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ପରି ଥିଲେ; ଏଭଳି ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ, ସତ୍ୟ ଓ ପ୍ରଭାବରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ ରାମ।

ଜ୍ଯେଷ୍ଠଂ ଜ୍ଯେଷ୍ଠଗୁଣୈର୍ଯୁକ୍ତଂ ପ୍ରିଯଂ ଦଶରଥସ୍ସୁତମ୍ । ପ୍ରକୃତୀନାଂ ହିତୈର୍ଯୁକ୍ତଂ ପ୍ରକୃତିପ୍ରିଯକାମ୍ଯଯା ॥୧-୧-

ଦଶରଥଙ୍କର ପ୍ରିୟ ପୁଅ, ବଡ଼ ଭାଇ ଭାବର ଗୁଣରେ ଯୋଗ୍ୟ, ଲୋକଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ସଦା ପ୍ରୟାସୀ, ସମସ୍ତଙ୍କ ମନ ଜିତିଥିଲେ।

ଯୌଵରାଜ୍ଯେନ ସଂଯୋକ୍ତୁମ୍ ଐଚ୍ଛତ୍ପ୍ରୀତ୍ଯା ମହୀପତିଃ । ତସ୍ଯାଭିଷେକସମ୍ଭାରାନ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭାର୍ଯାଥ କୈକଯୀ ॥୧-୧-

ରାଜା ଦଶରଥ, ପ୍ରେମରେ ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରିବାକୁ ଚାହିଲେ; ତାଙ୍କର ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଦେଖି, ତାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା କୈକେୟୀ—

ପୂର୍ଵଂ ଦତ୍ତଵରା ଦେଵୀ ଵରମେନମଯାଚତ । ଵିଵାସନଞ୍ଚ ରାମସ୍ଯ ଭରତସ୍ଯାଭିଷେଚନମ୍ ॥୧-୧-

ପୂର୍ବରୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ବର ମାଗି, ରାଣୀ କୈକେୟୀ ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ ଓ ଭରତଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ଚାହିଲେ।

ସ ସତ୍ଯଵଚନାଦ୍ରାଜା ଧର୍ମପାଶେନ ସଂଯତଃ । ଵିଵାସଯାମାସ ସୁତଂ ରାମଂ ଦଶରଥଃ ପ୍ରିଯମ୍ ॥୧-୧-

ସତ୍ୟବାଚନ ଓ ଧର୍ମର ବନ୍ଧନରେ ବନ୍ଧା, ଦଶରଥ ରାଜା ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପୁଅ ରାମଙ୍କୁ ବନବାସକୁ ପଠାଇଲେ।

ସ ଜଗାମ ଵନଂ ଵୀରଃ ପ୍ରତିଜ୍ଞାମନୁପାଲଯନ୍ । ପିତୁର୍ଵଚନନିର୍ଦେଶାତ୍ କୈକେଯ୍ଯାଃ ପ୍ରିଯକାରଣାତ୍ ॥୧-୧-

ସେ ଶୂରବୀର ନିଜ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପାଳନ କରି, ବାପାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଖୁସି କରିବା ପାଇଁ ବନକୁ ଚାଲିଗଲେ।

ତଂ ଵ୍ରଜନ୍ତଂ ପ୍ରିଯୋ ଭ୍ରାତା ଲକ୍ଷ୍ମଣୋଽନୁଜଗାମ ହ । ସ୍ନେହାଦ୍ ଵିନଯସମ୍ପନ୍ନଃ ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦଵର୍ଧନଃ ॥୧-୧-

ତାଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଉଥିବା ବେଳେ, ପ୍ରେମରେ ଭରିଥିବା, ନମ୍ର ଓ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ବଢ଼ାଇଥିବା ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହଯାତ୍ରୀ ହେଲେ।

ଭ୍ରାତରଂ ଦଯିତୋ ଭ୍ରାତୁଃ ସୌଭ୍ରାତ୍ରମନୁଦର୍ଶଯନ୍ । ରାମସ୍ଯ ଦଯିତା ଭାର୍ଯା ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରାଣସମା ହିତା ॥୧-୧-

ଭାଇ ପ୍ରତି ଭାଇଙ୍କର ପ୍ରେମ ଦେଖାଇ, ରାମଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଭାର୍ଯ୍ୟା, ସଦା ତାଙ୍କ ପ୍ରାଣ ସମାନ ଓ ଭଲ ଚାହୁଁଥିବା—

ଜନକସ୍ଯ କୁଲେ ଜାତା ଦେଵମାଯେଵ ନିର୍ମିତା । ସର୍ଵଲକ୍ଷଣସମ୍ପନ୍ନା ନାରୀଣାମୁତ୍ତମା ଵଧୂଃ ॥୧-୧-

ଜନକଙ୍କ ଘରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, ଦେବମାୟାରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ପରି, ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣରେ ଯୁକ୍ତ, ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବଧୂ।

ସୀତାପ୍ଯନୁଗତା ରାମଂ ଶଶିନଂ ରୋହିଣୀ ଯଥା । ପୌରୈରନୁଗତୋ ଦୂରଂ ପିତ୍ରା ଦଶରଥେନ ଚ ॥୧-୧-

ସୀତା ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କଲେ, ଯେପରି ରୋହିଣୀ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରେ; ରାମଙ୍କ ସହ ବହୁ ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୌରଜନ ଓ ବାପା ଦଶରଥ ଯାଇଥିଲେ।

ଶୃଙ୍ଗଵୀରପୁରେ ସୂତଂ ଗଙ୍ଗାକୂଲେ ଵ୍ଯସର୍ଜଯତ୍ । ଗୁହମାସାଦ୍ଯ ଧର୍ମାତ୍ମା ନିଷାଦାଧିପତିଂ ପ୍ରିଯମ୍ ॥୧-୧-

ଶୃଙ୍ଗବେରପୁରରେ, ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ରଥିକୁ ବିଦାୟ କଲେ; ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ପ୍ରିୟ ନିଷାଦ ମୁଖିଆ ଗୁହାଙ୍କୁ ଭେଟିଲେ।

ଗୁହେନ ସହିତୋ ରାମୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ଚ ସୀତଯା । ତେ ଵନେନ ଵନଙ୍ଗତ୍ଵା ନଦୀସ୍ତୀର୍ତ୍ଵା ବହୂଦକାଃ ॥୧-୧-

ଗୁହା, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତା ସହିତ ରାମ ବନକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ବହୁ ପାଣି ଥିବା ନଦୀଗୁଡ଼ିକୁ ଅଟକାଇ ଚାଲିଗଲେ।

ଚିତ୍ରକୂଟମନୁପ୍ରାପ୍ଯ ଭରଦ୍ଵାଜସ୍ଯ ଶାସନାତ୍ । ରମ୍ଯମାଵସଥଂ କୃତ୍ଵା ରମମାଣା ଵନେ ତ୍ରଯଃ ॥୧-୧-

ଭୃଗୁବନ୍ଧୁ ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଚିତ୍ରକୂଟକୁ ପହଞ୍ଚି, ତିନିଜଣେ ମିଶି ମନୋହର ଆଶ୍ରୟ ତିଆରି କରି, ବନରେ ଆନନ୍ଦରେ ରହିଲେ।

ଦେଵଗନ୍ଧର୍ଵସଂକାଶାଃ ତତ୍ର ତେ ନ୍ଯଵସନ୍ ସୁଖମ୍ । ଚିତ୍ରକୂଟଙ୍ଗତେ ରାମେ ପୁତ୍ରଶୋକାତୁରସ୍ତଥା ॥୧-୧-

ସେଠାରେ ସେମାନେ ଦେବ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବ ସମାନ ଆନନ୍ଦରେ ବସିଲେ; ଚିତ୍ରକୂଟରେ ରାମ ରହୁଥିବା ବେଳେ, ତାଙ୍କ ବାପା ପୁଅ ବିୟୋଗରେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ।

ରାଜା ଦଶରଥସ୍ସ୍ଵର୍ଗଂ ଜଗାମ ଵିଲପନ୍ ସୁତମ୍ । ଗତେ ତୁ ତସ୍ମିନ୍ ଭରତୋ ଵସିଷ୍ଠପ୍ରମୁଖୈର୍ଦ୍ଵିଜୈଃ ॥୧-୧-

ରାଜା ଦଶରଥ ପୁଅ ପାଇଁ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚାଲିଗଲେ; ସେଠାରୁ ପରେ, ବସିଷ୍ଠ ଓ ଅଗ୍ରଣୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଉତ୍ସାହିତ କରିଲେ ଭରତଙ୍କୁ—

ନିଯୁଜ୍ଯମାନୋ ରାଜ୍ଯାଯ ନୈଚ୍ଛତ୍ ରାଜ୍ଯଂ ମହାବଲଃ । ସ ଜଗାମ ଵନଂ ଵୀରୋ ରାମପାଦପ୍ରସାଦକଃ ॥୧-୧-

ରାଜ୍ୟ ଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରାଯିବା ସତ୍ୱେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭରତ ରାଜ୍ୟ ଚାହିଲେ ନାହିଁ; ସେ ଶୂରବୀର ବନକୁ ଚାଲିଗଲେ, ରାମଙ୍କ ପାଦ ପ୍ରସାଦ ପାଇବାକୁ।

ଗତ୍ଵା ତୁ ସ ମହାତ୍ମାନଂ ରାମଂ ସତ୍ଯପରାକ୍ରମମ୍ । ଅଯାଚଦ୍ଭ୍ରାତରଂ ରାମମ୍ ଆର୍ଯଭାଵପୁରସ୍କୃତଃ ॥୧-୧-

ସେ ମହାତ୍ମା, ସତ୍ୟ ଓ ପ୍ରଭାବରେ ଅଟୁଟ ରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ, ଭାଇ ରାମଙ୍କୁ ଗଭୀର ଆଦର ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଅନୁରୋଧ କଲେ।

ତ୍ଵମେଵ ରାଜା ଧର୍ମଜ୍ଞ ଇତି ରାମଂ ଵଚୋଽବ୍ରଵୀତ୍ । ରାମୋଽପି ପରମୋଦାରଃ ସୁମୁଖସ୍ସୁମହାଯଶାଃ ॥୧-୧-

ସେ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ତୁମେ ଏକମାତ୍ର ଧର୍ମଜ୍ଞ ରାଜା'; ରାମ ମଧ୍ୟ, ସର୍ବୋତ୍ତମ ଦାନଶୀଳ, ମୃଦୁମୁଖ ଓ ବିଶାଳ କୀର୍ତ୍ତିଶାଳୀ—

ନ ଚୈଚ୍ଛତ୍ ପିତୁରାଦେଶାତ୍ ରାଜ୍ଯଂ ରାମୋ ମହାବଲଃ । ପାଦୁକେ ଚାସ୍ଯ ରାଜ୍ଯାଯ ନ୍ଯାସଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ପୁନଃ ପୁନଃ ॥୧-୧-

ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ମନେ ରଖି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ ରାଜ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିଲେ ନାହିଁ; ସେ ତାଙ୍କ ପାଦୁକାକୁ ରାଜ୍ୟର ଭାରସା ଭାବରେ ପୁନିପୁନି ଦେଇ ରଖିଲେ।

ନିଵର୍ତଯାମାସ ତତୋ ଭରତଂ ଭରତାଗ୍ରଜଃ । ସ କାମମନଵାପ୍ଯୈଵ ରାମପାଦାଵୁପସ୍ପୃଶନ୍ ॥୧-୧-

ତାପରେ ଭରତଙ୍କ ଭାଇ ରାମ, ଭରତକୁ ଫେରିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ; ଭରତଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେଲା ନାହିଁ, ତଥାପି ସେ ରାମଙ୍କ ପାଦକୁ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ।

ନନ୍ଦିଗ୍ରାମେଽକରୋଦ୍ ରାଜ୍ଯଂ ରାମାଗମନକାଙ୍କ୍ଷଯା । ଗତେ ତୁ ଭରତେ ଶ୍ରୀମାନ୍ ସତ୍ଯସନ୍ଧୋ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ ॥୧-୧-

ନନ୍ଦିଗ୍ରାମରେ, ଶ୍ରୀମାନ୍, ସତ୍ୟବାନ୍ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିବା ଭରତ, ରାମଙ୍କ ଫେରିବା ଆଶାରେ ରାଜ୍ୟ କରିଥିଲେ।

ରାମସ୍ତୁ ପୁନରାଲକ୍ଷ୍ଯ ନାଗରସ୍ଯ ଜନସ୍ଯ ଚ । ତତ୍ରାଗମନମେକାଗ୍ରୋ ଦଣ୍ଡକାନ୍ ପ୍ରଵିଵେଶ ହ ॥୧-୧-

କିନ୍ତୁ ରାମ, ନଗରବାସୀ ଲୋକମାନେ ଆସୁଥିବାକୁ ଦେଖି, ଏକାଗ୍ର ମନରେ ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।

ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ତୁ ମହାରଣ୍ଯଂ ରାମୋ ରାଜୀଵଲୋଚନଃ । ଵିରାଧଂ ରାକ୍ଷସଂ ହତ୍ଵା ଶରଭଙ୍ଗଂ ଦଦର୍ଶ ହ ॥୧-୧-

ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ପଦ୍ମନୟନ ରାମ ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସ ବିରାଧକୁ ମାରିଦେଲେ ଏବଂ ଶରଭଙ୍ଗଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।

ସୁତୀକ୍ଷ୍ଣଂ ଚାପ୍ଯଗସ୍ତ୍ଯଂ ଚ ଅଗସ୍ତ୍ଯଭ୍ରାତରଂ ତଥା । ଅଗସ୍ତ୍ଯଵଚନାଚ୍ଚୈଵ ଜଗ୍ରାହୈନ୍ଦ୍ରଂ ଶରାସନମ୍ ॥୧-୧-

ସେ ସୁତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଏବଂ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଭାଇଙ୍କ ସହିତ ମିଶିଲେ; ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଧନୁଷ ଗ୍ରହଣ କଲେ।

ଖଡ୍ଗଞ୍ଚ ପରମ ପ୍ରୀତସ୍ତୂଣୀ ଚାକ୍ଷଯସାଯକୌ । ଵସତସ୍ତସ୍ଯ ରାମସ୍ଯ ଵନେ ଵନଚରୈଃ ସହ ॥୧-୧-

ବଡ଼ ଆନନ୍ଦରେ ସେ ଏକ ତଳୱାର ଏବଂ ଅସମାପ୍ତ ବାଣର ତୁଣୀ ପାଇଲେ; ରାମ ଜଙ୍ଗଲରେ ଜଙ୍ଗଲବାସୀମାନେ ସହିତ ବସିଥିଲେ।