ଭଗୀରଥସ୍ତୁ ରାଜର୍ଷିର୍ଧାର୍ମିକୋ ରଘୁନନ୍ଦନ । ଅନପତ୍ଯୋ ମହାରାଜଃ ପ୍ରଜାକାମଃ ସ ଚ ପ୍ରଜାଃ ॥୧-୪୨-
ଭଗୀରଥ, ରାଜର୍ଷି ଏବଂ ଧାର୍ମିକ, ରଘୁବଂଶର ନନ୍ଦନ, ଅପୁତ୍ର ଥିଲେ; ତଥାପି ପ୍ରଜା ଏବଂ ସନ୍ତାନ ଆଶା କରୁଥିଲେ।
ମନ୍ତ୍ରିଷ୍ଵାଧାଯ ତଦ୍ ରାଜ୍ଯଂ ଗଙ୍ଗାଵତରଣେ ରତଃ । ତପୋ ଦୀର୍ଘଂ ସମାତିଷ୍ଠଦ୍ ଗୋକର୍ଣେ ରଘୁନନ୍ଦନ ॥୧-୪୨-
ରାଜ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେଙ୍କୁ ଦେଇ, ଗଙ୍ଗା ଅବତରଣରେ ମନ ଲଗାଇ, ଭଗୀରଥ ଗୋକର୍ଣ୍ଣରେ ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା ଆରମ୍ଭ କଲେ, ରଘୁବଂଶର ନନ୍ଦନ।
ଊର୍ଧ୍ଵବାହୁଃ ପଞ୍ଚତପା ମାସାହାରୋ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ । ତସ୍ଯ ଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ଘୋରେ ତପସି ତିଷ୍ଠତଃ ॥୧-୪୨-
ଉପରକୁ ହାତ ଉଠାଇ, ପଞ୍ଚତପ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି, ମାସକୁ ଏକବାର ଖାଇ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଭଗୀରଥ ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ଭୟଙ୍କର ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ।
ଅତୀତାନି ମହାବାହୋ ତସ୍ଯ ରାଜ୍ଞୋ ମହାତ୍ମନଃ । ସୁପ୍ରୀତୋ ଭଗଵାନ୍ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରଜାନାଂ ପ୍ରଭୁରୀଶ୍ଵରଃ ॥୧-୪୨-
ହେ ମହାବଳୀ, ସେ ମହାତ୍ମା ରାଜାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ସମାପ୍ତ ହେବା ପରେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାଙ୍କ ମାଲିକ ଏବଂ ଇଶ୍ୱର, ପବିତ୍ର ବ୍ରହ୍ମା ଭଗବାନ୍ ବହୁତ ଖୁସି ହେଲେ।
ଭଗୀରଥ ମହାରାଜ ପ୍ରୀତସ୍ତେଽହଂ ଜନାଧିପ । ତପସା ଚ ସୁତପ୍ତେନ ଵରଂ ଵରଯ ସୁଵ୍ରତ ॥୧-୪୨-
ହେ ଭାଗୀରଥ, ମହାରାଜ, ମୁଁ ତୁମେଠାରେ ବହୁତ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ। ତୁମର ଉତ୍ତମ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ମୋତେ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଛ, ଏବେ ତୁମେ ଯେଉଁ ବର ଚାହଁ, ସେଇ ବର ମାଗ।
ତମୁଵାଚ ମହାତେଜାଃ ସର୍ଵଲୋକପିତାମହମ୍ । ଭଗୀରଥୋ ମହାବାହୁଃ କୃତାଞ୍ଜଲିପୁଟଃ ସ୍ଥିତଃ ॥୧-୪୨-
ତାପରେ, ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାଗୀରଥ ହାତ ଜୋଡି ଦାଁଡାଇ ରହି, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଯଦି ମେ ଭଗଵାନ୍ ପ୍ରୀତୋ ଯଦ୍ଯସ୍ତି ତପସଃ ଫଲମ୍ । ସଗରସ୍ଯାତ୍ମଜାଃ ସର୍ଵେ ମତ୍ତଃ ସଲିଲମାପ୍ନୁଯୁଃ ॥୧-୪୨-
ଯଦି ଭଗବାନ୍ ମୋତେ ପ୍ରସନ୍ନ, ଯଦି ମୋର ତପସ୍ୟାର ଫଳ ମିଳିଛି, ତେବେ ସଗରଙ୍କ ସମସ୍ତ ପୁଅମାନେ ମୋ ଦ୍ୱାରା ଜଳ ପାଉନ୍ତୁ।
ଗଙ୍ଗାଯାଃ ସଲିଲକ୍ଲିନ୍ନେ ଭସ୍ମନ୍ଯେଷାଂ ମହାତ୍ମନାମ୍ । ସ୍ଵର୍ଗଂ ଗଚ୍ଛେଯୁରତ୍ଯନ୍ତଂ ସର୍ଵେ ଚ ପ୍ରପିତାମହାଃ ॥୧-୪୨-
ଗଙ୍ଗା ଜଳରେ ଯେଉଁ ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କ ଅସ୍ଥି ଭିଜିଯିବ, ସେମାନେ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ପୂର୍ବଜମାନେ ସବୁଠୁ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଉନ୍ତୁ।
ଦେଵ ଯାଚେ ହ ସଂତତ୍ଯୈ ନାଵସୀଦେତ୍ କୁଲଂ ଚ ନଃ । ଇକ୍ଷ୍ଵାକୂଣାଂ କୁଲେ ଦେଵ ଏଷ ମେଽସ୍ତୁ ଵରଃ ପରଃ ॥୧-୪୨-
ହେ ଦେବ, ମୁଁ ଏହି ବର ଆମର ବଂଶର ନିମିତ୍ତରେ ଚାହୁଁଛି, ଯାହାଁରେ ଆମ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶ କ୍ଷୟ ନ ହେଉ। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବର ମୋତେ ଦିଅ।
ଉକ୍ତଵାକ୍ଯଂ ତୁ ରାଜାନଂ ସର୍ଵଲୋକପିତାମହଃ । ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ଶୁଭାଂ ଵାଣୀଂ ମଧୁରାଂ ମଧୁରାକ୍ଷରାମ୍ ॥୧-୪୨-
ତାପରେ, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ରାଜାଙ୍କୁ ମଧୁର ଏବଂ ଶୁଭ ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ।
ମନୋରଥୋ ମହାନେଷ ଭଗୀରଥ ମହାରଥ । ଏଵଂ ଭଵତୁ ଭଦ୍ରଂ ତେ ଇକ୍ଷ୍ଵାକୁକୁଲଵର୍ଧନ ॥୧-୪୨-
ହେ ଭାଗୀରଥ, ତୁମର ଏହି ଇଚ୍ଛା ବଡ଼ ଉତ୍ତମ। ଏହିପରି ହେଉ, ତୁମେ ଭଲ ରୁହ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶକୁ ବଢ଼ାଇବା ହେଉ।
ଇଯଂ ହୈମଵତୀ ଜ୍ଯେଷ୍ଠା ଗଙ୍ଗା ହିମଵତଃ ସୁତା । ତାଂ ଵୈ ଧାରଯିତୁଂ ରାଜନ୍ ହରସ୍ତତ୍ର ନିଯୁଜ୍ଯତାମ୍ ॥୧-୪୨-
ଏହି ହେଉଛି ହିମାଳୟଙ୍କ ଜେଷ୍ଠ କନ୍ୟା ଗଙ୍ଗା। ଏହାକୁ ଧରିବା ପାଇଁ, ହେ ରାଜା, ହରଙ୍କୁ ଏଠାରେ ନିଯୁକ୍ତ କର।
ଗଙ୍ଗାଯାଃ ପତନଂ ରାଜନ୍ ପୃଥିଵୀ ନ ସହିଷ୍ଯତେ । ତାଂ ଵୈ ଧାରଯିତୁଂ ରାଜନ୍ ନାନ୍ଯଂ ପଶ୍ଯାମି ଶୂଲିନଃ ॥୧-୪୨-
ହେ ରାଜା, ଗଙ୍ଗା ଭୂମିକୁ ଆସିଲେ ଧରିପାରିବେ ନାହିଁ। ମୁଁ ଶୂଳଧାରୀ ଶିବ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ଏହି କାମ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ଦେଖୁନି।
ତମେଵମୁକ୍ତ୍ଵା ରାଜାନଂ ଗଙ୍ଗାଂ ଚାଭାଷ୍ଯ ଲୋକକୃତ୍ । ଜଗାମ ତ୍ରିଦିଵଂ ଦେଵୈଃ ସର୍ଵୈଃ ସହ ମରୁଦ୍ଗଣୈଃ ॥୧-୪୨-
ଏଭଳି ରାଜାଙ୍କୁ ଓ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ କହି, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ମରୁତମାନେ ସହିତ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯେ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ଦ୍ଵିଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଏଭଳି ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ବିରାଳିଶ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା।
thumb|ତ୍ରିଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ତ୍ରିଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ତେତାଳିଶ ସର୍ଗ ଶୁଣ।
ଦେଵଦେଵେ ଗତେ ତସ୍ମିନ୍ ସୋଽଙ୍ଗୁଷ୍ଠାଗ୍ରନିପୀଡିତାମ୍ । କୃତ୍ଵା ଵସୁମତୀଂ ରାମ ଵତ୍ସରଂ ସମୁପାସତ ॥୧-୪୩-
ସେ ଦେବମାନେ ଚାଲିଯିବା ପରେ, ଭାଗୀରଥ ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗୁଠିରେ ଭୂମିକୁ ଦବାଇ, ଏକ ବର୍ଷ ଧରି ଉପାସନା କଲେ।
ଅଥ ସଂଵତ୍ସରେ ପୂର୍ଣେ ସର୍ଵଲୋକନମସ୍କୃତଃ । ଉମାପତିଃ ପଶୁପତୀ ରାଜାନମିଦମବ୍ରଵୀତ୍ ॥୧-୪୩-
ଏକ ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପରେ, ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ମାଲିକ ଉମାପତି ଓ ପଶୁପତି ରାଜାଙ୍କୁ ଏହିପରି କହିଲେ।
ପ୍ରୀତସ୍ତେଽହଂ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ କରିଷ୍ଯାମି ତଵ ପ୍ରିଯମ୍ । ଶିରସା ଧାରଯିଷ୍ଯାମି ଶୈଲରାଜସୁତାମହମ୍ ॥୧-୪୩-
ମୁଁ ତୁମେଠାରେ ପ୍ରସନ୍ନ, ମଣିଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ତୁମେ ଯାହା ଚାହଁ, ମୁଁ ସେଇ କାମ କରିବି। ମୁଁ ପାହାଡ଼ର ରାଜାଙ୍କ କନ୍ୟାକୁ ମୋ ମୁଣ୍ଡରେ ଧରିବି।
ତତୋ ହୈମଵତୀ ଜ୍ଯେଷ୍ଠା ସର୍ଵଲୋକନମସ୍କୃତା । ତଦା ସାତିମହଦ୍ରୂପଂ କୃତ୍ଵା ଵେଗଂ ଚ ଦୁଃସହମ୍॥୧-୪୩-
ତାପରେ, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହିମବତୀଙ୍କ ଜେଷ୍ଠ କନ୍ୟା ଗଙ୍ଗା ବଡ଼ ଭୟଙ୍କର ଆକାର ଧାରଣ କରି, ଅତି ତୀବ୍ର ବେଗ ନେଲେ।
ଆକାଶାଦପତଦ୍ ରାମ ଶିଵେ ଶିଵଶିରସ୍ଯୁତ । ଅଚିନ୍ତଯଚ୍ଚ ସା ଦେଵୀ ଗଙ୍ଗା ପରମଦୁର୍ଧରା ॥୧-୪୩-
ହେ ରାମ, ଗଙ୍ଗା ଆକାଶରୁ ନମି, ଶିବଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ପଡ଼ିଲେ। ସେ ଦେବୀ ଗଙ୍ଗା, ଯାହାକୁ ଧରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ, ତାଙ୍କ ପଥ ଭାବିଲେ।
ଵିଶାମ୍ଯହଂ ହି ପାତାଲଂ ସ୍ତ୍ରୋତସା ଗୃହ୍ଯ ଶଙ୍କରମ୍ । ତସ୍ଯାଵଲେପନଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା କ୍ରୁଦ୍ଧସ୍ତୁ ଭଗଵାନ୍ ହରଃ ॥୧-୪୩-
ମୁଁ ତଳଭୂମିକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଝରଣାକୁ ଓ ଶିବଙ୍କୁ ଧରିଥିଲି। ସେଠାରେ ଗଙ୍ଗାଙ୍କର ଅହଂକାର ଦେଖି, ଭଗବାନ ହର ରୁଷ୍ଟ ହେଲେ।
ତିରୋଭାଵଯିତୁଂ ବୁଦ୍ଧିଂ ଚକ୍ରେ ତ୍ରିନଯନସ୍ତଦା । ସା ତସ୍ମିନ୍ ପତିତା ପୁଣ୍ଯା ପୁଣ୍ଯେ ରୁଦ୍ରସ୍ଯ ମୂର୍ଧନି॥୧-୪୩-
ତିନି ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ଶିବ, ସେତିବେଳେ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ଲୁଚାଇବାକୁ ଚିନ୍ତା କଲେ। ଶୁଭ୍ର ଏହି ନଦୀ ଶିବଙ୍କର ପବିତ୍ର ମୁଣ୍ଡରେ ପଡିଲା।
ହିମଵତ୍ପ୍ରତିମେ ରାମ ଜଟାମଣ୍ଡଲଗହ୍ଵରେ । ସା କଥଂଚିନ୍ମହୀଂ ଗନ୍ତୁଂ ନାଶକ୍ନୋଦ୍ ଯତ୍ନମାସ୍ଥିତା ॥୧-୪୩-
ହେ ରାମ, ହିମାଳୟ ପର୍ବତ ସଦୃଶ ଶିବଙ୍କ ଜଟାର ଗୁହାରେ, ଗଙ୍ଗା ଅନେକ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ପୃଥିବୀକୁ ପହଞ୍ଚିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ନୈଵ ସା ନିର୍ଗମଂ ଲେଭେ ଜଟାମଣ୍ଡଲମନ୍ତତଃ । ତତ୍ରୈଵାବଭ୍ରମଦ୍ ଦେଵୀ ସଂଵତ୍ସରଗଣାନ୍ ବହୂନ୍ ॥୧-୪୩-
ସେ ଜଟାର ମଧ୍ୟରୁ ବାହାରିପାଇଁ ଉପାୟ ମିଳିଲା ନାହିଁ। ଏଭଳି ଦେବୀ ଅନେକ ବର୍ଷ ଶିବଙ୍କ ଜଟାରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିଲେ।
ତାମପଶ୍ଯତ୍ ପୁନସ୍ତତ୍ର ତପଃ ପରମମାସ୍ଥିତଃ । ସ ତେନ ତୋଷିତଶ୍ଚାସୀଦତ୍ଯନ୍ତଂ ରଘୁନନ୍ଦନ ॥୧-୪୩-
ସେଠାରେ ଏକ ମହାତ୍ମା ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ, ସେ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ଓ ତାଙ୍କ ସାନିଧ୍ୟରେ ବହୁତ ଖୁସି ହେଲେ, ହେ ରଘୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଵିସସର୍ଜ ତତୋ ଗଙ୍ଗାଂ ହରୋ ବିନ୍ଦୁସରଃ ପ୍ରତି । ତସ୍ଯାଂ ଵିସୃଜ୍ଯମାନାଯାଂ ସପ୍ତ ସ୍ରୋତାଂସି ଜଜ୍ଞିରେ ॥୧-୪୩-
ତାପରେ ହର ଗଙ୍ଗାକୁ ବିନ୍ଦୁସରସ୍ କୁ ଛାଡିଦେଲେ। ଗଙ୍ଗା ଝରିବା ସମୟରେ ସାତଟି ଧାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।
ହ୍ଲାଦିନୀ ପାଵନୀ ଚୈଵ ନଲିନୀ ଚ ତଥୈଵ ଚ । ତିସ୍ରଃ ପ୍ରାଚୀଂ ଦିଶଂ ଜଗ୍ମୁର୍ଗଙ୍ଗାଃ ଶିଵଜଲାଃ ଶୁଭାଃ ॥୧-୪୩-
ହ୍ଲାଦିନୀ, ପାବନୀ ଓ ନଳିନୀ—ଏହି ତିନିଟି ଶିବଜଳ ଶୁଭ୍ର ଧାରା ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ବହିଗଲା।
ସୁଚକ୍ଷୁଶ୍ଚୈଵ ସୀତା ଚ ସିନ୍ଧୁଶ୍ଚୈଵ ମହାନଦୀ । ତିସ୍ରଶ୍ଚୈତା ଦିଶଂ ଜଗ୍ମୁଃ ପ୍ରତୀଚୀଂ ତୁ ଦିଶଂ ଶୁଭାଃ ॥୧-୪୩-
ସୁଚକ୍ଷୁ, ସୀତା ଓ ବଡ଼ ନଦୀ ସିନ୍ଧୁ—ଏହି ତିନିଟି ଶୁଭ୍ର ଧାରା ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ବହିଗଲା।
ସପ୍ତମୀ ଚାନ୍ଵଗାତ୍ ତାସାଂ ଭଗୀରଥରଥଂ ତଦା । ଭଗୀରଥୋଽପି ରାଜର୍ଷିର୍ଦିଵ୍ଯଂ ସ୍ଯଂଦନମାସ୍ଥିତଃ ॥୧-୪୩-
ସପ୍ତମୀ ଧାରା ଭାଗୀରଥଙ୍କ ରଥକୁ ଅନୁସରଣ କଲା। ରାଜା ଭାଗୀରଥ ଦିବ୍ୟ ରଥରେ ବସିଥିଲେ।