ସ୍ଵପୁରଂ ତ୍ଵଗମଚ୍ଛ୍ରୀମାନିଷ୍ଟଯଜ୍ଞୋ ମହୀପତିଃ । ଗଙ୍ଗାଯାଶ୍ଚାଗମେ ରାଜା ନିଶ୍ଚଯଂ ନାଧ୍ଯଗଚ୍ଛତ ॥୧-୪୧-
ଇଚ୍ଛିତ ଯଜ୍ଞ କରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ଶ୍ରୀମାନ୍ ରାଜା ନିଜ ସହରକୁ ଫେରିଲେ; ତଥାପି ଗଙ୍ଗା ଅବତରଣ ବିଷୟରେ କୌଣସି ନିଷ୍ପତ୍ତି ମିଳିଲା ନାହିଁ।
ଅଗତ୍ଵା ନିଶ୍ଚଯଂ ରାଜା କାଲେନ ମହତା ମହାନ୍ । ତ୍ରିଂଶଦ୍ଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ରାଜ୍ଯଂ କୃତ୍ଵା ଦିଵଂ ଗତଃ ॥୧-୪୧-
କୌଣସି ନିଷ୍ପତ୍ତି ନ ପାଇ, ମହାନ୍ ରାଜା ବଡ଼ ସମୟ ପରେ ତିରିଶ ହଜାର ବର୍ଷ ରାଜ୍ୟ କରି, ଶେଷରେ ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଯାଇଲେ।
thumb|ଦ୍ଵିଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ଦ୍ଵିଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଏବେ ଚଉଵାଳିଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣନ୍ତୁ।
କାଲଧର୍ମଂ ଗତେ ରାମ ସଗରେ ପ୍ରକୃତୀଜନାଃ । ରାଜାନଂ ରୋଚଯାମାସୁରଂଶୁମନ୍ତଂ ସୁଧାର୍ମିକମ୍ ॥୧-୪୨-
ସଗର ରାଜା କାଳଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବା ପରେ, ପ୍ରଜାମାନେ ଅତି ଧାର୍ମିକ ଅଂଶୁମାନଙ୍କୁ ରାଜା ଭାବେ ଚୟନ କଲେ।
ସ ରାଜା ସୁମହାନାସୀଦଂଶୁମାନ୍ ରଘୁନନ୍ଦନ । ତସ୍ଯ ପୁତ୍ରୋ ମହାନାସୀଦ୍ ଦିଲୀପ ଇତି ଵିଶ୍ରୁତଃ ॥୧-୪୨-
ଅଂଶୁମାନ ରାଜା ବଡ଼ ମହାନ୍ ଥିଲେ, ରଘୁବଂଶର ନନ୍ଦନ; ତାଙ୍କର ପୁଅ ଦିଲୀପ, ଅତି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏବଂ ମହାନ୍ ଥିଲେ।
ତସ୍ମୈ ରାଜ୍ଯଂ ସମାଦିଶ୍ଯ ଦିଲୀପେ ରଘୁନନ୍ଦନ । ହିମଵଚ୍ଛିଖରେ ରମ୍ଯେ ତପସ୍ତେପେ ସୁଦାରୁଣମ୍ ॥୧-୪୨-
ରଘୁବଂଶର ନନ୍ଦନ, ଅଂଶୁମାନ ଦିଲୀପଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଦେଇ, ହିମାଳୟର ସୁନ୍ଦର ଶିଖରରେ ଅତି କଠିନ ତପସ୍ୟା କଲେ।
ଦ୍ଵାତ୍ରିଂଶଚ୍ଛତସାହସ୍ରଂ ଵର୍ଷାଣି ସୁମହାଯଶାଃ । ତପୋଵନଗତୋ ରାଜା ସ୍ଵର୍ଗଂ ଲେଭେ ତପୋଧନଃ ॥୧-୪୨-
ବଡ଼ ଯଶସ୍ବୀ ରାଜା ତପୋବନରେ ବାସ କରି, ବତ୍ତିଶ ହଜାର ବର୍ଷ ତପସ୍ୟା କରି, ତାପରେ ତପରେ ଧନ୍ୟ ହୋଇ ସ୍ଵର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।
ଦିଲୀପସ୍ତୁ ମହାତେଜାଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପୈତାମହଂ ଵଧମ୍ । ଦୁଃଖୋପହତଯା ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ନିଶ୍ଚଯଂ ନାଧ୍ଯଗଚ୍ଛତ ॥୧-୪୨-
ଦିଲୀପ, ମହାତେଜସ୍ବୀ, ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କ ନଶ୍ଟ ହେବାର କଥା ଶୁଣି, ଦୁଃଖରେ ଭରି ନିଜ ମନରେ କୌଣସି ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇପାରିଲେ ନାହିଁ।
କଥଂ ଗଙ୍ଗାଵତରଣଂ କଥଂ ତେଷାଂ ଜଲକ୍ରିଯା । ତାରଯେଯଂ କଥଂ ଚୈତାନିତି ଚିନ୍ତାପରୋଽଭଵତ୍ ॥୧-୪୨-
ଗଙ୍ଗା କିପରି ଅବତରିବ? ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ କିପରି ଜଳକ୍ରିୟା କରିବି? କିପରି ସେମାନେ ଉଦ୍ଧାର ହେବେ? ଏହି ଭାବନାରେ ଦିଲୀପ ଲଗାତାର ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ।
ତସ୍ଯ ଚିନ୍ତଯତୋ ନିତ୍ଯଂ ଧର୍ମେଣ ଵିଦିତାତ୍ମନଃ । ପୁତ୍ରୋ ଭଗୀରଥୋ ନାମ ଜଜ୍ଞେ ପରମଧାର୍ମିକଃ ॥୧-୪୨-
ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ଏବଂ ନିଜକୁ ଜଣା ଥିବା ଦିଲୀପ ନିତ୍ୟ ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ବେଳେ, ତାଙ୍କ ପୁଅ ଭଗୀରଥ, ଅତି ଧାର୍ମିକ ଏବଂ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ଦିଲୀପସ୍ତୁ ମହାତେଜା ଯଜ୍ଞୈର୍ବହୁଭିରିଷ୍ଟଵାନ୍ । ତ୍ରିଂଶଦ୍ଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ରାଜା ରାଜ୍ଯମକାରଯତ୍ ॥୧-୪୨-
ଦିଲୀପ, ମହାତେଜସ୍ବୀ, ଅନେକ ଯଜ୍ଞ କରି, ତିରିଶ ହଜାର ବର୍ଷ ରାଜ୍ୟ କରିଥିଲେ।
ଅଗତ୍ଵା ନିଶ୍ଚଯଂ ରାଜା ତେଷାମୁଦ୍ଧରଣଂ ପ୍ରତି । ଵ୍ଯାଧିନା ନରଶାର୍ଦୂଲ କାଲଧର୍ମମୁପେଯିଵାନ୍ ॥୧-୪୨-
ସେମାନେ ଉଦ୍ଧାର ହେବା ବିଷୟରେ କୌଣସି ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇପାରିଲେ ନାହିଁ; ମଣିଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ରାଜା ବ୍ୟାଧିରେ ପଡି କାଳଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ଚାଲିଗଲେ।
ଇନ୍ଦ୍ରଲୋକଂ ଗତୋ ରାଜା ସ୍ଵାର୍ଜିତେନୈଵ କର୍ମଣା । ରାଜ୍ଯେ ଭଗୀରଥଂ ପୁତ୍ରମଭିଷିଚ୍ଯ ନରର୍ଷଭଃ ॥୧-୪୨-
ରାଜା ନିଜ କର୍ମ ଫଳରେ ଇନ୍ଦ୍ରଲୋକକୁ ଗଲେ; ତାଙ୍କ ପୁଅ ଭଗୀରଥଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟରେ ଅଭିଷେକ କରି ଯାଇଲେ।
ଭଗୀରଥସ୍ତୁ ରାଜର୍ଷିର୍ଧାର୍ମିକୋ ରଘୁନନ୍ଦନ । ଅନପତ୍ଯୋ ମହାରାଜଃ ପ୍ରଜାକାମଃ ସ ଚ ପ୍ରଜାଃ ॥୧-୪୨-
ଭଗୀରଥ, ରାଜର୍ଷି ଏବଂ ଧାର୍ମିକ, ରଘୁବଂଶର ନନ୍ଦନ, ଅପୁତ୍ର ଥିଲେ; ତଥାପି ପ୍ରଜା ଏବଂ ସନ୍ତାନ ଆଶା କରୁଥିଲେ।
ମନ୍ତ୍ରିଷ୍ଵାଧାଯ ତଦ୍ ରାଜ୍ଯଂ ଗଙ୍ଗାଵତରଣେ ରତଃ । ତପୋ ଦୀର୍ଘଂ ସମାତିଷ୍ଠଦ୍ ଗୋକର୍ଣେ ରଘୁନନ୍ଦନ ॥୧-୪୨-
ରାଜ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେଙ୍କୁ ଦେଇ, ଗଙ୍ଗା ଅବତରଣରେ ମନ ଲଗାଇ, ଭଗୀରଥ ଗୋକର୍ଣ୍ଣରେ ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା ଆରମ୍ଭ କଲେ, ରଘୁବଂଶର ନନ୍ଦନ।
ଊର୍ଧ୍ଵବାହୁଃ ପଞ୍ଚତପା ମାସାହାରୋ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ । ତସ୍ଯ ଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ଘୋରେ ତପସି ତିଷ୍ଠତଃ ॥୧-୪୨-
ଉପରକୁ ହାତ ଉଠାଇ, ପଞ୍ଚତପ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି, ମାସକୁ ଏକବାର ଖାଇ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଭଗୀରଥ ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ଭୟଙ୍କର ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ।
ଅତୀତାନି ମହାବାହୋ ତସ୍ଯ ରାଜ୍ଞୋ ମହାତ୍ମନଃ । ସୁପ୍ରୀତୋ ଭଗଵାନ୍ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରଜାନାଂ ପ୍ରଭୁରୀଶ୍ଵରଃ ॥୧-୪୨-
ହେ ମହାବଳୀ, ସେ ମହାତ୍ମା ରାଜାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ସମାପ୍ତ ହେବା ପରେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାଙ୍କ ମାଲିକ ଏବଂ ଇଶ୍ୱର, ପବିତ୍ର ବ୍ରହ୍ମା ଭଗବାନ୍ ବହୁତ ଖୁସି ହେଲେ।
ଭଗୀରଥ ମହାରାଜ ପ୍ରୀତସ୍ତେଽହଂ ଜନାଧିପ । ତପସା ଚ ସୁତପ୍ତେନ ଵରଂ ଵରଯ ସୁଵ୍ରତ ॥୧-୪୨-
ହେ ଭାଗୀରଥ, ମହାରାଜ, ମୁଁ ତୁମେଠାରେ ବହୁତ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ। ତୁମର ଉତ୍ତମ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ମୋତେ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଛ, ଏବେ ତୁମେ ଯେଉଁ ବର ଚାହଁ, ସେଇ ବର ମାଗ।
ତମୁଵାଚ ମହାତେଜାଃ ସର୍ଵଲୋକପିତାମହମ୍ । ଭଗୀରଥୋ ମହାବାହୁଃ କୃତାଞ୍ଜଲିପୁଟଃ ସ୍ଥିତଃ ॥୧-୪୨-
ତାପରେ, ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାଗୀରଥ ହାତ ଜୋଡି ଦାଁଡାଇ ରହି, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଯଦି ମେ ଭଗଵାନ୍ ପ୍ରୀତୋ ଯଦ୍ଯସ୍ତି ତପସଃ ଫଲମ୍ । ସଗରସ୍ଯାତ୍ମଜାଃ ସର୍ଵେ ମତ୍ତଃ ସଲିଲମାପ୍ନୁଯୁଃ ॥୧-୪୨-
ଯଦି ଭଗବାନ୍ ମୋତେ ପ୍ରସନ୍ନ, ଯଦି ମୋର ତପସ୍ୟାର ଫଳ ମିଳିଛି, ତେବେ ସଗରଙ୍କ ସମସ୍ତ ପୁଅମାନେ ମୋ ଦ୍ୱାରା ଜଳ ପାଉନ୍ତୁ।
ଗଙ୍ଗାଯାଃ ସଲିଲକ୍ଲିନ୍ନେ ଭସ୍ମନ୍ଯେଷାଂ ମହାତ୍ମନାମ୍ । ସ୍ଵର୍ଗଂ ଗଚ୍ଛେଯୁରତ୍ଯନ୍ତଂ ସର୍ଵେ ଚ ପ୍ରପିତାମହାଃ ॥୧-୪୨-
ଗଙ୍ଗା ଜଳରେ ଯେଉଁ ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କ ଅସ୍ଥି ଭିଜିଯିବ, ସେମାନେ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ପୂର୍ବଜମାନେ ସବୁଠୁ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଉନ୍ତୁ।
ଦେଵ ଯାଚେ ହ ସଂତତ୍ଯୈ ନାଵସୀଦେତ୍ କୁଲଂ ଚ ନଃ । ଇକ୍ଷ୍ଵାକୂଣାଂ କୁଲେ ଦେଵ ଏଷ ମେଽସ୍ତୁ ଵରଃ ପରଃ ॥୧-୪୨-
ହେ ଦେବ, ମୁଁ ଏହି ବର ଆମର ବଂଶର ନିମିତ୍ତରେ ଚାହୁଁଛି, ଯାହାଁରେ ଆମ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶ କ୍ଷୟ ନ ହେଉ। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବର ମୋତେ ଦିଅ।
ଉକ୍ତଵାକ୍ଯଂ ତୁ ରାଜାନଂ ସର୍ଵଲୋକପିତାମହଃ । ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ଶୁଭାଂ ଵାଣୀଂ ମଧୁରାଂ ମଧୁରାକ୍ଷରାମ୍ ॥୧-୪୨-
ତାପରେ, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ରାଜାଙ୍କୁ ମଧୁର ଏବଂ ଶୁଭ ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ।
ମନୋରଥୋ ମହାନେଷ ଭଗୀରଥ ମହାରଥ । ଏଵଂ ଭଵତୁ ଭଦ୍ରଂ ତେ ଇକ୍ଷ୍ଵାକୁକୁଲଵର୍ଧନ ॥୧-୪୨-
ହେ ଭାଗୀରଥ, ତୁମର ଏହି ଇଚ୍ଛା ବଡ଼ ଉତ୍ତମ। ଏହିପରି ହେଉ, ତୁମେ ଭଲ ରୁହ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶକୁ ବଢ଼ାଇବା ହେଉ।
ଇଯଂ ହୈମଵତୀ ଜ୍ଯେଷ୍ଠା ଗଙ୍ଗା ହିମଵତଃ ସୁତା । ତାଂ ଵୈ ଧାରଯିତୁଂ ରାଜନ୍ ହରସ୍ତତ୍ର ନିଯୁଜ୍ଯତାମ୍ ॥୧-୪୨-
ଏହି ହେଉଛି ହିମାଳୟଙ୍କ ଜେଷ୍ଠ କନ୍ୟା ଗଙ୍ଗା। ଏହାକୁ ଧରିବା ପାଇଁ, ହେ ରାଜା, ହରଙ୍କୁ ଏଠାରେ ନିଯୁକ୍ତ କର।
ଗଙ୍ଗାଯାଃ ପତନଂ ରାଜନ୍ ପୃଥିଵୀ ନ ସହିଷ୍ଯତେ । ତାଂ ଵୈ ଧାରଯିତୁଂ ରାଜନ୍ ନାନ୍ଯଂ ପଶ୍ଯାମି ଶୂଲିନଃ ॥୧-୪୨-
ହେ ରାଜା, ଗଙ୍ଗା ଭୂମିକୁ ଆସିଲେ ଧରିପାରିବେ ନାହିଁ। ମୁଁ ଶୂଳଧାରୀ ଶିବ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ଏହି କାମ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ଦେଖୁନି।
ତମେଵମୁକ୍ତ୍ଵା ରାଜାନଂ ଗଙ୍ଗାଂ ଚାଭାଷ୍ଯ ଲୋକକୃତ୍ । ଜଗାମ ତ୍ରିଦିଵଂ ଦେଵୈଃ ସର୍ଵୈଃ ସହ ମରୁଦ୍ଗଣୈଃ ॥୧-୪୨-
ଏଭଳି ରାଜାଙ୍କୁ ଓ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ କହି, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ମରୁତମାନେ ସହିତ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯେ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ଦ୍ଵିଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଏଭଳି ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ବିରାଳିଶ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା।
thumb|ତ୍ରିଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ତ୍ରିଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ତେତାଳିଶ ସର୍ଗ ଶୁଣ।
ଦେଵଦେଵେ ଗତେ ତସ୍ମିନ୍ ସୋଽଙ୍ଗୁଷ୍ଠାଗ୍ରନିପୀଡିତାମ୍ । କୃତ୍ଵା ଵସୁମତୀଂ ରାମ ଵତ୍ସରଂ ସମୁପାସତ ॥୧-୪୩-
ସେ ଦେବମାନେ ଚାଲିଯିବା ପରେ, ଭାଗୀରଥ ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗୁଠିରେ ଭୂମିକୁ ଦବାଇ, ଏକ ବର୍ଷ ଧରି ଉପାସନା କଲେ।