ସ ତେଷାଂ ରାଜପୁତ୍ରାଣାଂ କର୍ତୁକାମୋ ଜଲକ୍ରିଯାମ୍ । ସ ଜଲାର୍ଥୀ ମହାତେଜା ନ ଚାପଶ୍ଯଜ୍ଜଲାଶଯମ୍ ॥୧-୪୧-
ସେ ରାଜପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳକ୍ରିୟା କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ, କିନ୍ତୁ ମହାପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଅଂଶୁମାନ୍ ଜଳ ଖୋଜିଲେ, କିନ୍ତୁ କୌଣସି ଜଳାଶୟ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ।
ଵିସାର୍ଯ ନିପୁଣାଂ ଦୃଷ୍ଟିଂ ତତୋଽପଶ୍ଯତ୍ ଖଗାଧିପମ୍ । ପିତୄଣାଂ ମାତୁଲଂ ରାମ ସୁପର୍ଣମନିଲୋପମମ୍ ॥୧-୪୧-
ତାପରେ, ସେ ଚାରିପାଖ ଭଲଭାବେ ଦେଖି, ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ରାଜା, ତାଙ୍କ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କ ମାମା, ବାୟୁ ସମ ତୀବ୍ର ସୁପର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ହେ ରାମ।
ସ ଚୈନମବ୍ରଵୀଦ୍ ଵାକ୍ଯଂ ଵୈନତେଯୋ ମହାବଲଃ । ମା ଶୁଚଃ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ର ଵଧୋଽଯଂ ଲୋକସମ୍ମତଃ ॥୧-୪୧-
ମହାଶକ୍ତିଶାଳୀ ବେନତିନନ୍ଦନ ସୁପର୍ଣ୍ଣ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ହେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ବାଘ, ଦୁଃଖ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ; ଏହି ମୃତ୍ୟୁ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ମନ୍ୟତା ପାଇଛି।'
କପିଲେନାପ୍ରମେଯେଣ ଦଗ୍ଧା ହୀମେ ମହାବଲାଃ । ସଲିଲଂ ନାର୍ହସି ପ୍ରାଜ୍ଞ ଦାତୁମେଷାଂ ହି ଲୌକିକମ୍ ॥୧-୪୧-
'ଏହି ମହାବଳୀମାନେ ଅପରିମିତ କପିଳଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦଗ୍ଧ ହୋଇଛନ୍ତି; ତେଣୁ, ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍, ସାଧାରଣ ଜଳ ଦେବାଠାରୁ ବଞ୍ଚିବା ଉଚିତ।'
ଗଙ୍ଗା ହିମଵତୋ ଜ୍ଯେଷ୍ଠା ଦୁହିତା ପୁରୁଷର୍ଷଭ । ତସ୍ଯାଂ କୁରୁ ମହାବାହୋ ପିତୄଣାଂ ତୁ ଜଲ କ୍ରିଯାମ୍ ॥୧-୪୧-
'ହେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଗଙ୍ଗା ହେଉଛନ୍ତି ହିମବତଙ୍କ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ କନ୍ୟା; ତାଙ୍କ ଜଳରେ ତୁମେ ତୁମ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳକ୍ରିୟା କର।'
ଭସ୍ମରାଶୀକୃତାନେତାନ୍ ପ୍ଲାଵଯେଲ୍ଲୋକପାଵନୀ । ତଯା କ୍ଲିନ୍ନମିଦଂ ଭସ୍ମ ଗଙ୍ଗଯା ଲୋକକାନ୍ତଯା । ଷଷ୍ଟିଂ ପୁତ୍ରସହସ୍ରାଣି ସ୍ଵର୍ଗଲୋକଂ ଗମିଷ୍ଯତି ॥୧-୪୧-
'ଲୋକପାବନୀ ଗଙ୍ଗା ଏହି ଛାର ଉପରେ ବହିଯିବେ; ତାଙ୍କ ଜଳରେ ଏହି ଛାର ଭିଜିଲେ, ଷଷ୍ଟି ହଜାର ପୁଅ ସ୍ବର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବେ।'
ନିର୍ଗଚ୍ଛାଶ୍ଵଂ ମହାଭାଗ ସଂଗୃହ୍ଯ ପୁରୁଷର୍ଷଭ। ଯଜ୍ଞଂ ପୈତାମହଂ ଵୀର ନିର୍ଵର୍ତଯିତୁମର୍ହସି॥୧-୪୧-
'ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଯାଅ, ଘୋଡ଼ାକୁ ନେଇ ଆଣ; ହେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପୂର୍ବଜଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବା ଉଚିତ।'
ସୁପର୍ଣଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସୋଂଽଶୁମାନତିଵୀର୍ଯଵାନ୍ । ତ୍ଵରିତଂ ହଯମାଦାଯ ପୁନରାଯାନ୍ମହାତପାଃ ॥୧-୪୧-
ସୁପର୍ଣ୍ଣଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଅତି ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଅଂଶୁମାନ୍ ଶୀଘ୍ର ଘୋଡ଼ାକୁ ନେଇ, ମହାତପସ୍ବୀ ଭାବେ ପୁନି ଫେରିଲେ।
ତତୋ ରାଜାନମାସାଦ୍ଯ ଦୀକ୍ଷିତଂ ରଘୁନନ୍ଦନ । ନ୍ଯଵେଦଯଦ୍ ଯଥାଵୃତ୍ତଂ ସୁପର୍ଣଵଚନଂ ତଥା ॥୧-୪୧-
ତାପରେ ଦୀକ୍ଷିତ ରାଜାଙ୍କୁ ଆସି, ରଘୁବଂଶର ନନ୍ଦନ, ସମସ୍ତ ଘଟିଥିବା କଥା ଏବଂ ସୁପର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଉକ୍ତି ରାଜାଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ।
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଘୋରସଂକାଶଂ ଵାକ୍ଯମଂଶୁମତୋ ନୃପଃ । ଯଜ୍ଞଂ ନିର୍ଵର୍ତଯାମାସ ଯଥାକଲ୍ପଂ ଯଥାଵିଧି ॥୧-୪୧-
ଅଂଶୁମାନଙ୍କ ଭୟଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ନିୟମ ଏବଂ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅନୁସାରେ ଯଜ୍ଞ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଲେ।
ସ୍ଵପୁରଂ ତ୍ଵଗମଚ୍ଛ୍ରୀମାନିଷ୍ଟଯଜ୍ଞୋ ମହୀପତିଃ । ଗଙ୍ଗାଯାଶ୍ଚାଗମେ ରାଜା ନିଶ୍ଚଯଂ ନାଧ୍ଯଗଚ୍ଛତ ॥୧-୪୧-
ଇଚ୍ଛିତ ଯଜ୍ଞ କରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ଶ୍ରୀମାନ୍ ରାଜା ନିଜ ସହରକୁ ଫେରିଲେ; ତଥାପି ଗଙ୍ଗା ଅବତରଣ ବିଷୟରେ କୌଣସି ନିଷ୍ପତ୍ତି ମିଳିଲା ନାହିଁ।
ଅଗତ୍ଵା ନିଶ୍ଚଯଂ ରାଜା କାଲେନ ମହତା ମହାନ୍ । ତ୍ରିଂଶଦ୍ଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ରାଜ୍ଯଂ କୃତ୍ଵା ଦିଵଂ ଗତଃ ॥୧-୪୧-
କୌଣସି ନିଷ୍ପତ୍ତି ନ ପାଇ, ମହାନ୍ ରାଜା ବଡ଼ ସମୟ ପରେ ତିରିଶ ହଜାର ବର୍ଷ ରାଜ୍ୟ କରି, ଶେଷରେ ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଯାଇଲେ।
thumb|ଦ୍ଵିଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ଦ୍ଵିଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଏବେ ଚଉଵାଳିଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣନ୍ତୁ।
କାଲଧର୍ମଂ ଗତେ ରାମ ସଗରେ ପ୍ରକୃତୀଜନାଃ । ରାଜାନଂ ରୋଚଯାମାସୁରଂଶୁମନ୍ତଂ ସୁଧାର୍ମିକମ୍ ॥୧-୪୨-
ସଗର ରାଜା କାଳଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବା ପରେ, ପ୍ରଜାମାନେ ଅତି ଧାର୍ମିକ ଅଂଶୁମାନଙ୍କୁ ରାଜା ଭାବେ ଚୟନ କଲେ।
ସ ରାଜା ସୁମହାନାସୀଦଂଶୁମାନ୍ ରଘୁନନ୍ଦନ । ତସ୍ଯ ପୁତ୍ରୋ ମହାନାସୀଦ୍ ଦିଲୀପ ଇତି ଵିଶ୍ରୁତଃ ॥୧-୪୨-
ଅଂଶୁମାନ ରାଜା ବଡ଼ ମହାନ୍ ଥିଲେ, ରଘୁବଂଶର ନନ୍ଦନ; ତାଙ୍କର ପୁଅ ଦିଲୀପ, ଅତି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏବଂ ମହାନ୍ ଥିଲେ।
ତସ୍ମୈ ରାଜ୍ଯଂ ସମାଦିଶ୍ଯ ଦିଲୀପେ ରଘୁନନ୍ଦନ । ହିମଵଚ୍ଛିଖରେ ରମ୍ଯେ ତପସ୍ତେପେ ସୁଦାରୁଣମ୍ ॥୧-୪୨-
ରଘୁବଂଶର ନନ୍ଦନ, ଅଂଶୁମାନ ଦିଲୀପଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଦେଇ, ହିମାଳୟର ସୁନ୍ଦର ଶିଖରରେ ଅତି କଠିନ ତପସ୍ୟା କଲେ।
ଦ୍ଵାତ୍ରିଂଶଚ୍ଛତସାହସ୍ରଂ ଵର୍ଷାଣି ସୁମହାଯଶାଃ । ତପୋଵନଗତୋ ରାଜା ସ୍ଵର୍ଗଂ ଲେଭେ ତପୋଧନଃ ॥୧-୪୨-
ବଡ଼ ଯଶସ୍ବୀ ରାଜା ତପୋବନରେ ବାସ କରି, ବତ୍ତିଶ ହଜାର ବର୍ଷ ତପସ୍ୟା କରି, ତାପରେ ତପରେ ଧନ୍ୟ ହୋଇ ସ୍ଵର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।
ଦିଲୀପସ୍ତୁ ମହାତେଜାଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପୈତାମହଂ ଵଧମ୍ । ଦୁଃଖୋପହତଯା ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ନିଶ୍ଚଯଂ ନାଧ୍ଯଗଚ୍ଛତ ॥୧-୪୨-
ଦିଲୀପ, ମହାତେଜସ୍ବୀ, ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କ ନଶ୍ଟ ହେବାର କଥା ଶୁଣି, ଦୁଃଖରେ ଭରି ନିଜ ମନରେ କୌଣସି ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇପାରିଲେ ନାହିଁ।
କଥଂ ଗଙ୍ଗାଵତରଣଂ କଥଂ ତେଷାଂ ଜଲକ୍ରିଯା । ତାରଯେଯଂ କଥଂ ଚୈତାନିତି ଚିନ୍ତାପରୋଽଭଵତ୍ ॥୧-୪୨-
ଗଙ୍ଗା କିପରି ଅବତରିବ? ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ କିପରି ଜଳକ୍ରିୟା କରିବି? କିପରି ସେମାନେ ଉଦ୍ଧାର ହେବେ? ଏହି ଭାବନାରେ ଦିଲୀପ ଲଗାତାର ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ।
ତସ୍ଯ ଚିନ୍ତଯତୋ ନିତ୍ଯଂ ଧର୍ମେଣ ଵିଦିତାତ୍ମନଃ । ପୁତ୍ରୋ ଭଗୀରଥୋ ନାମ ଜଜ୍ଞେ ପରମଧାର୍ମିକଃ ॥୧-୪୨-
ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ଏବଂ ନିଜକୁ ଜଣା ଥିବା ଦିଲୀପ ନିତ୍ୟ ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ବେଳେ, ତାଙ୍କ ପୁଅ ଭଗୀରଥ, ଅତି ଧାର୍ମିକ ଏବଂ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ଦିଲୀପସ୍ତୁ ମହାତେଜା ଯଜ୍ଞୈର୍ବହୁଭିରିଷ୍ଟଵାନ୍ । ତ୍ରିଂଶଦ୍ଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ରାଜା ରାଜ୍ଯମକାରଯତ୍ ॥୧-୪୨-
ଦିଲୀପ, ମହାତେଜସ୍ବୀ, ଅନେକ ଯଜ୍ଞ କରି, ତିରିଶ ହଜାର ବର୍ଷ ରାଜ୍ୟ କରିଥିଲେ।
ଅଗତ୍ଵା ନିଶ୍ଚଯଂ ରାଜା ତେଷାମୁଦ୍ଧରଣଂ ପ୍ରତି । ଵ୍ଯାଧିନା ନରଶାର୍ଦୂଲ କାଲଧର୍ମମୁପେଯିଵାନ୍ ॥୧-୪୨-
ସେମାନେ ଉଦ୍ଧାର ହେବା ବିଷୟରେ କୌଣସି ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇପାରିଲେ ନାହିଁ; ମଣିଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ରାଜା ବ୍ୟାଧିରେ ପଡି କାଳଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ଚାଲିଗଲେ।
ଇନ୍ଦ୍ରଲୋକଂ ଗତୋ ରାଜା ସ୍ଵାର୍ଜିତେନୈଵ କର୍ମଣା । ରାଜ୍ଯେ ଭଗୀରଥଂ ପୁତ୍ରମଭିଷିଚ୍ଯ ନରର୍ଷଭଃ ॥୧-୪୨-
ରାଜା ନିଜ କର୍ମ ଫଳରେ ଇନ୍ଦ୍ରଲୋକକୁ ଗଲେ; ତାଙ୍କ ପୁଅ ଭଗୀରଥଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟରେ ଅଭିଷେକ କରି ଯାଇଲେ।
ଭଗୀରଥସ୍ତୁ ରାଜର୍ଷିର୍ଧାର୍ମିକୋ ରଘୁନନ୍ଦନ । ଅନପତ୍ଯୋ ମହାରାଜଃ ପ୍ରଜାକାମଃ ସ ଚ ପ୍ରଜାଃ ॥୧-୪୨-
ଭଗୀରଥ, ରାଜର୍ଷି ଏବଂ ଧାର୍ମିକ, ରଘୁବଂଶର ନନ୍ଦନ, ଅପୁତ୍ର ଥିଲେ; ତଥାପି ପ୍ରଜା ଏବଂ ସନ୍ତାନ ଆଶା କରୁଥିଲେ।
ମନ୍ତ୍ରିଷ୍ଵାଧାଯ ତଦ୍ ରାଜ୍ଯଂ ଗଙ୍ଗାଵତରଣେ ରତଃ । ତପୋ ଦୀର୍ଘଂ ସମାତିଷ୍ଠଦ୍ ଗୋକର୍ଣେ ରଘୁନନ୍ଦନ ॥୧-୪୨-
ରାଜ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେଙ୍କୁ ଦେଇ, ଗଙ୍ଗା ଅବତରଣରେ ମନ ଲଗାଇ, ଭଗୀରଥ ଗୋକର୍ଣ୍ଣରେ ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା ଆରମ୍ଭ କଲେ, ରଘୁବଂଶର ନନ୍ଦନ।
ଊର୍ଧ୍ଵବାହୁଃ ପଞ୍ଚତପା ମାସାହାରୋ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ । ତସ୍ଯ ଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ଘୋରେ ତପସି ତିଷ୍ଠତଃ ॥୧-୪୨-
ଉପରକୁ ହାତ ଉଠାଇ, ପଞ୍ଚତପ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି, ମାସକୁ ଏକବାର ଖାଇ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଭଗୀରଥ ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ଭୟଙ୍କର ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ।
ଅତୀତାନି ମହାବାହୋ ତସ୍ଯ ରାଜ୍ଞୋ ମହାତ୍ମନଃ । ସୁପ୍ରୀତୋ ଭଗଵାନ୍ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରଜାନାଂ ପ୍ରଭୁରୀଶ୍ଵରଃ ॥୧-୪୨-
ହେ ମହାବଳୀ, ସେ ମହାତ୍ମା ରାଜାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ସମାପ୍ତ ହେବା ପରେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାଙ୍କ ମାଲିକ ଏବଂ ଇଶ୍ୱର, ପବିତ୍ର ବ୍ରହ୍ମା ଭଗବାନ୍ ବହୁତ ଖୁସି ହେଲେ।
ଭଗୀରଥ ମହାରାଜ ପ୍ରୀତସ୍ତେଽହଂ ଜନାଧିପ । ତପସା ଚ ସୁତପ୍ତେନ ଵରଂ ଵରଯ ସୁଵ୍ରତ ॥୧-୪୨-
ହେ ଭାଗୀରଥ, ମହାରାଜ, ମୁଁ ତୁମେଠାରେ ବହୁତ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ। ତୁମର ଉତ୍ତମ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ମୋତେ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଛ, ଏବେ ତୁମେ ଯେଉଁ ବର ଚାହଁ, ସେଇ ବର ମାଗ।
ତମୁଵାଚ ମହାତେଜାଃ ସର୍ଵଲୋକପିତାମହମ୍ । ଭଗୀରଥୋ ମହାବାହୁଃ କୃତାଞ୍ଜଲିପୁଟଃ ସ୍ଥିତଃ ॥୧-୪୨-
ତାପରେ, ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାଗୀରଥ ହାତ ଜୋଡି ଦାଁଡାଇ ରହି, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଯଦି ମେ ଭଗଵାନ୍ ପ୍ରୀତୋ ଯଦ୍ଯସ୍ତି ତପସଃ ଫଲମ୍ । ସଗରସ୍ଯାତ୍ମଜାଃ ସର୍ଵେ ମତ୍ତଃ ସଲିଲମାପ୍ନୁଯୁଃ ॥୧-୪୨-
ଯଦି ଭଗବାନ୍ ମୋତେ ପ୍ରସନ୍ନ, ଯଦି ମୋର ତପସ୍ୟାର ଫଳ ମିଳିଛି, ତେବେ ସଗରଙ୍କ ସମସ୍ତ ପୁଅମାନେ ମୋ ଦ୍ୱାରା ଜଳ ପାଉନ୍ତୁ।