ସ ତଂ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣଂ କୃତ୍ଵା ପୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚୈଵ ନିରାମଯମ୍ । ପିତୄନ୍ ସ ପରିପପ୍ରଚ୍ଛ ଵାଜିହର୍ତାରମେଵ ଚ ॥୧-୪୧-
ସେ ଦିଗଗଜଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ସେମାନଙ୍କର କୁଶଳ ଜାଣିଲେ, ତାପରେ ପୂର୍ବଜମାନେ ଓ ଅଶ୍ୱଚୋରଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
ଦିଶାଗଜସ୍ତୁ ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ମହାମତିଃ । ଆସମଞ୍ଜ କୃତାର୍ଥସ୍ତ୍ଵଂ ସହାଶ୍ଵଃ ଶୀଘ୍ରମେଷ୍ଯସି ॥୧-୪୧-
ଦିଗଗଜ ସେ କଥା ଶୁଣି, ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଓ ମହାମନା ହୋଇ କହିଲେ: 'ଅସମଞ୍ଜଙ୍କ ପୁଅ, ତୁମର କାମ ସଫଳ ହେଲା; ତୁମେ ଅଶ୍ୱ ସହ ଶୀଘ୍ର ଫେରିଯିବେ।'
ତସ୍ଯ ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସର୍ଵାନେଵ ଦିଶାଗଜାନ୍ । ଯଥାକ୍ରମଂ ଯଥାନ୍ଯାଯଂ ପ୍ରଷ୍ଟୁଂ ସମୁପଚକ୍ରମେ ॥୧-୪୧-
ସେଇ କଥା ଶୁଣି, ଅଂଶୁମାନ୍ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିଗର ଗଜଙ୍କୁ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ତୈଶ୍ଚ ସର୍ଵୈର୍ଦିଶାପାଲୈର୍ଵାକ୍ଯଜ୍ଞୈର୍ଵାକ୍ଯକୋଵିଦୈଃ । ପୂଜିତଃ ସହଯଶ୍ଚୈଵାଗନ୍ତାସୀତ୍ଯଭିଚୋଦିତଃ ॥୧-୪୧-
ସମସ୍ତ ଦିଗର ରକ୍ଷକ, ଯେଉଁମାନେ ଶବ୍ଦରେ ପାରଙ୍ଗତ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍, ସେଁଠି ଅଂଶୁମାନ୍ଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ ଓ କହିଲେ, 'ତୁମେ ଅଶ୍ୱ ସହ ଫେରିଯିବେ।'
ତେଷାଂ ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଜଗାମ ଲଘୁଵିକ୍ରମଃ । ଭସ୍ମରାଶୀକୃତା ଯତ୍ର ପିତରସ୍ତସ୍ଯ ସାଗରାଃ ॥୧-୪୧-
ସେମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ତିନି ହଳୁକ ପଦକ୍ଷେପରେ ଯେଉଁଠି ତାଙ୍କର ପୂର୍ବଜ ସାଗରମାନେ ଛାର ହୋଇଥିଲେ, ସେଠାକୁ ଗଲେ।
ସ ଦୁଃଖଵଶମାପନ୍ନସ୍ତ୍ଵସମଞ୍ଜସୁତସ୍ତଦା । ଚୁକ୍ରୋଶ ପରମାର୍ତସ୍ତୁ ଵଧାତ୍ ତେଷାଂ ସୁଦୁଃଖିତଃ ॥୧-୪୧-
ଅସମଞ୍ଜଙ୍କ ପୁଅ ସେଠି ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ପଡି, ତାଙ୍କର ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖି ଅତ୍ୟନ୍ତ ବେଦନାରେ କନ୍ଦିଲେ।
ଯଜ୍ଞିଯଂ ଚ ହଯଂ ତତ୍ର ଚରନ୍ତମଵିଦୂରତଃ । ଦଦର୍ଶ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ରୋ ଦୁଃଖଶୋକସମନ୍ଵିତଃ ॥୧-୪୧-
ସେଠାରେ, ଅତି ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ଭରିଥିବା ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ବାଘ ସମ ଅଂଶୁମାନ୍, ଅପରେକ ଦୂରରେ ଘୁରୁଥିବା ଯଜ୍ଞାର୍ଥ ଘୋଡ଼ାକୁ ଦେଖିଲେ।
ସ ତେଷାଂ ରାଜପୁତ୍ରାଣାଂ କର୍ତୁକାମୋ ଜଲକ୍ରିଯାମ୍ । ସ ଜଲାର୍ଥୀ ମହାତେଜା ନ ଚାପଶ୍ଯଜ୍ଜଲାଶଯମ୍ ॥୧-୪୧-
ସେ ରାଜପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳକ୍ରିୟା କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ, କିନ୍ତୁ ମହାପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଅଂଶୁମାନ୍ ଜଳ ଖୋଜିଲେ, କିନ୍ତୁ କୌଣସି ଜଳାଶୟ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ।
ଵିସାର୍ଯ ନିପୁଣାଂ ଦୃଷ୍ଟିଂ ତତୋଽପଶ୍ଯତ୍ ଖଗାଧିପମ୍ । ପିତୄଣାଂ ମାତୁଲଂ ରାମ ସୁପର୍ଣମନିଲୋପମମ୍ ॥୧-୪୧-
ତାପରେ, ସେ ଚାରିପାଖ ଭଲଭାବେ ଦେଖି, ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ରାଜା, ତାଙ୍କ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କ ମାମା, ବାୟୁ ସମ ତୀବ୍ର ସୁପର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ହେ ରାମ।
ସ ଚୈନମବ୍ରଵୀଦ୍ ଵାକ୍ଯଂ ଵୈନତେଯୋ ମହାବଲଃ । ମା ଶୁଚଃ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ର ଵଧୋଽଯଂ ଲୋକସମ୍ମତଃ ॥୧-୪୧-
ମହାଶକ୍ତିଶାଳୀ ବେନତିନନ୍ଦନ ସୁପର୍ଣ୍ଣ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ହେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ବାଘ, ଦୁଃଖ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ; ଏହି ମୃତ୍ୟୁ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ମନ୍ୟତା ପାଇଛି।'
କପିଲେନାପ୍ରମେଯେଣ ଦଗ୍ଧା ହୀମେ ମହାବଲାଃ । ସଲିଲଂ ନାର୍ହସି ପ୍ରାଜ୍ଞ ଦାତୁମେଷାଂ ହି ଲୌକିକମ୍ ॥୧-୪୧-
'ଏହି ମହାବଳୀମାନେ ଅପରିମିତ କପିଳଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦଗ୍ଧ ହୋଇଛନ୍ତି; ତେଣୁ, ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍, ସାଧାରଣ ଜଳ ଦେବାଠାରୁ ବଞ୍ଚିବା ଉଚିତ।'
ଗଙ୍ଗା ହିମଵତୋ ଜ୍ଯେଷ୍ଠା ଦୁହିତା ପୁରୁଷର୍ଷଭ । ତସ୍ଯାଂ କୁରୁ ମହାବାହୋ ପିତୄଣାଂ ତୁ ଜଲ କ୍ରିଯାମ୍ ॥୧-୪୧-
'ହେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଗଙ୍ଗା ହେଉଛନ୍ତି ହିମବତଙ୍କ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ କନ୍ୟା; ତାଙ୍କ ଜଳରେ ତୁମେ ତୁମ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳକ୍ରିୟା କର।'
ଭସ୍ମରାଶୀକୃତାନେତାନ୍ ପ୍ଲାଵଯେଲ୍ଲୋକପାଵନୀ । ତଯା କ୍ଲିନ୍ନମିଦଂ ଭସ୍ମ ଗଙ୍ଗଯା ଲୋକକାନ୍ତଯା । ଷଷ୍ଟିଂ ପୁତ୍ରସହସ୍ରାଣି ସ୍ଵର୍ଗଲୋକଂ ଗମିଷ୍ଯତି ॥୧-୪୧-
'ଲୋକପାବନୀ ଗଙ୍ଗା ଏହି ଛାର ଉପରେ ବହିଯିବେ; ତାଙ୍କ ଜଳରେ ଏହି ଛାର ଭିଜିଲେ, ଷଷ୍ଟି ହଜାର ପୁଅ ସ୍ବର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବେ।'
ନିର୍ଗଚ୍ଛାଶ୍ଵଂ ମହାଭାଗ ସଂଗୃହ୍ଯ ପୁରୁଷର୍ଷଭ। ଯଜ୍ଞଂ ପୈତାମହଂ ଵୀର ନିର୍ଵର୍ତଯିତୁମର୍ହସି॥୧-୪୧-
'ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଯାଅ, ଘୋଡ଼ାକୁ ନେଇ ଆଣ; ହେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପୂର୍ବଜଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବା ଉଚିତ।'
ସୁପର୍ଣଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସୋଂଽଶୁମାନତିଵୀର୍ଯଵାନ୍ । ତ୍ଵରିତଂ ହଯମାଦାଯ ପୁନରାଯାନ୍ମହାତପାଃ ॥୧-୪୧-
ସୁପର୍ଣ୍ଣଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଅତି ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଅଂଶୁମାନ୍ ଶୀଘ୍ର ଘୋଡ଼ାକୁ ନେଇ, ମହାତପସ୍ବୀ ଭାବେ ପୁନି ଫେରିଲେ।
ତତୋ ରାଜାନମାସାଦ୍ଯ ଦୀକ୍ଷିତଂ ରଘୁନନ୍ଦନ । ନ୍ଯଵେଦଯଦ୍ ଯଥାଵୃତ୍ତଂ ସୁପର୍ଣଵଚନଂ ତଥା ॥୧-୪୧-
ତାପରେ ଦୀକ୍ଷିତ ରାଜାଙ୍କୁ ଆସି, ରଘୁବଂଶର ନନ୍ଦନ, ସମସ୍ତ ଘଟିଥିବା କଥା ଏବଂ ସୁପର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଉକ୍ତି ରାଜାଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ।
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଘୋରସଂକାଶଂ ଵାକ୍ଯମଂଶୁମତୋ ନୃପଃ । ଯଜ୍ଞଂ ନିର୍ଵର୍ତଯାମାସ ଯଥାକଲ୍ପଂ ଯଥାଵିଧି ॥୧-୪୧-
ଅଂଶୁମାନଙ୍କ ଭୟଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ନିୟମ ଏବଂ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅନୁସାରେ ଯଜ୍ଞ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଲେ।
ସ୍ଵପୁରଂ ତ୍ଵଗମଚ୍ଛ୍ରୀମାନିଷ୍ଟଯଜ୍ଞୋ ମହୀପତିଃ । ଗଙ୍ଗାଯାଶ୍ଚାଗମେ ରାଜା ନିଶ୍ଚଯଂ ନାଧ୍ଯଗଚ୍ଛତ ॥୧-୪୧-
ଇଚ୍ଛିତ ଯଜ୍ଞ କରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ଶ୍ରୀମାନ୍ ରାଜା ନିଜ ସହରକୁ ଫେରିଲେ; ତଥାପି ଗଙ୍ଗା ଅବତରଣ ବିଷୟରେ କୌଣସି ନିଷ୍ପତ୍ତି ମିଳିଲା ନାହିଁ।
ଅଗତ୍ଵା ନିଶ୍ଚଯଂ ରାଜା କାଲେନ ମହତା ମହାନ୍ । ତ୍ରିଂଶଦ୍ଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ରାଜ୍ଯଂ କୃତ୍ଵା ଦିଵଂ ଗତଃ ॥୧-୪୧-
କୌଣସି ନିଷ୍ପତ୍ତି ନ ପାଇ, ମହାନ୍ ରାଜା ବଡ଼ ସମୟ ପରେ ତିରିଶ ହଜାର ବର୍ଷ ରାଜ୍ୟ କରି, ଶେଷରେ ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଯାଇଲେ।
thumb|ଦ୍ଵିଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ଦ୍ଵିଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଏବେ ଚଉଵାଳିଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣନ୍ତୁ।
କାଲଧର୍ମଂ ଗତେ ରାମ ସଗରେ ପ୍ରକୃତୀଜନାଃ । ରାଜାନଂ ରୋଚଯାମାସୁରଂଶୁମନ୍ତଂ ସୁଧାର୍ମିକମ୍ ॥୧-୪୨-
ସଗର ରାଜା କାଳଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବା ପରେ, ପ୍ରଜାମାନେ ଅତି ଧାର୍ମିକ ଅଂଶୁମାନଙ୍କୁ ରାଜା ଭାବେ ଚୟନ କଲେ।
ସ ରାଜା ସୁମହାନାସୀଦଂଶୁମାନ୍ ରଘୁନନ୍ଦନ । ତସ୍ଯ ପୁତ୍ରୋ ମହାନାସୀଦ୍ ଦିଲୀପ ଇତି ଵିଶ୍ରୁତଃ ॥୧-୪୨-
ଅଂଶୁମାନ ରାଜା ବଡ଼ ମହାନ୍ ଥିଲେ, ରଘୁବଂଶର ନନ୍ଦନ; ତାଙ୍କର ପୁଅ ଦିଲୀପ, ଅତି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏବଂ ମହାନ୍ ଥିଲେ।
ତସ୍ମୈ ରାଜ୍ଯଂ ସମାଦିଶ୍ଯ ଦିଲୀପେ ରଘୁନନ୍ଦନ । ହିମଵଚ୍ଛିଖରେ ରମ୍ଯେ ତପସ୍ତେପେ ସୁଦାରୁଣମ୍ ॥୧-୪୨-
ରଘୁବଂଶର ନନ୍ଦନ, ଅଂଶୁମାନ ଦିଲୀପଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଦେଇ, ହିମାଳୟର ସୁନ୍ଦର ଶିଖରରେ ଅତି କଠିନ ତପସ୍ୟା କଲେ।
ଦ୍ଵାତ୍ରିଂଶଚ୍ଛତସାହସ୍ରଂ ଵର୍ଷାଣି ସୁମହାଯଶାଃ । ତପୋଵନଗତୋ ରାଜା ସ୍ଵର୍ଗଂ ଲେଭେ ତପୋଧନଃ ॥୧-୪୨-
ବଡ଼ ଯଶସ୍ବୀ ରାଜା ତପୋବନରେ ବାସ କରି, ବତ୍ତିଶ ହଜାର ବର୍ଷ ତପସ୍ୟା କରି, ତାପରେ ତପରେ ଧନ୍ୟ ହୋଇ ସ୍ଵର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।
ଦିଲୀପସ୍ତୁ ମହାତେଜାଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପୈତାମହଂ ଵଧମ୍ । ଦୁଃଖୋପହତଯା ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ନିଶ୍ଚଯଂ ନାଧ୍ଯଗଚ୍ଛତ ॥୧-୪୨-
ଦିଲୀପ, ମହାତେଜସ୍ବୀ, ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କ ନଶ୍ଟ ହେବାର କଥା ଶୁଣି, ଦୁଃଖରେ ଭରି ନିଜ ମନରେ କୌଣସି ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇପାରିଲେ ନାହିଁ।
କଥଂ ଗଙ୍ଗାଵତରଣଂ କଥଂ ତେଷାଂ ଜଲକ୍ରିଯା । ତାରଯେଯଂ କଥଂ ଚୈତାନିତି ଚିନ୍ତାପରୋଽଭଵତ୍ ॥୧-୪୨-
ଗଙ୍ଗା କିପରି ଅବତରିବ? ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ କିପରି ଜଳକ୍ରିୟା କରିବି? କିପରି ସେମାନେ ଉଦ୍ଧାର ହେବେ? ଏହି ଭାବନାରେ ଦିଲୀପ ଲଗାତାର ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ।
ତସ୍ଯ ଚିନ୍ତଯତୋ ନିତ୍ଯଂ ଧର୍ମେଣ ଵିଦିତାତ୍ମନଃ । ପୁତ୍ରୋ ଭଗୀରଥୋ ନାମ ଜଜ୍ଞେ ପରମଧାର୍ମିକଃ ॥୧-୪୨-
ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ଏବଂ ନିଜକୁ ଜଣା ଥିବା ଦିଲୀପ ନିତ୍ୟ ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ବେଳେ, ତାଙ୍କ ପୁଅ ଭଗୀରଥ, ଅତି ଧାର୍ମିକ ଏବଂ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ଦିଲୀପସ୍ତୁ ମହାତେଜା ଯଜ୍ଞୈର୍ବହୁଭିରିଷ୍ଟଵାନ୍ । ତ୍ରିଂଶଦ୍ଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ରାଜା ରାଜ୍ଯମକାରଯତ୍ ॥୧-୪୨-
ଦିଲୀପ, ମହାତେଜସ୍ବୀ, ଅନେକ ଯଜ୍ଞ କରି, ତିରିଶ ହଜାର ବର୍ଷ ରାଜ୍ୟ କରିଥିଲେ।
ଅଗତ୍ଵା ନିଶ୍ଚଯଂ ରାଜା ତେଷାମୁଦ୍ଧରଣଂ ପ୍ରତି । ଵ୍ଯାଧିନା ନରଶାର୍ଦୂଲ କାଲଧର୍ମମୁପେଯିଵାନ୍ ॥୧-୪୨-
ସେମାନେ ଉଦ୍ଧାର ହେବା ବିଷୟରେ କୌଣସି ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇପାରିଲେ ନାହିଁ; ମଣିଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ରାଜା ବ୍ୟାଧିରେ ପଡି କାଳଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ଚାଲିଗଲେ।
ଇନ୍ଦ୍ରଲୋକଂ ଗତୋ ରାଜା ସ୍ଵାର୍ଜିତେନୈଵ କର୍ମଣା । ରାଜ୍ଯେ ଭଗୀରଥଂ ପୁତ୍ରମଭିଷିଚ୍ଯ ନରର୍ଷଭଃ ॥୧-୪୨-
ରାଜା ନିଜ କର୍ମ ଫଳରେ ଇନ୍ଦ୍ରଲୋକକୁ ଗଲେ; ତାଙ୍କ ପୁଅ ଭଗୀରଥଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟରେ ଅଭିଷେକ କରି ଯାଇଲେ।