ରାଜହଂସପ୍ରତୀକାଶଂ ଛତ୍ରଂ ପୂର୍ଣଶଶିପ୍ରଭମ୍। ସୌଵର୍ଣଦଣ୍ଡମପରା ଗୃହୀତ୍ଵା ପୃଷ୍ଠତୋ ଯଯୌ
ଅନ୍ୟ ଜଣେ ସୁନାର ଦଣ୍ଡ ଥିବା, ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଚମକୁଥିବା, ରାଜହଂସ ପରି ଦେଖାଉଥିବା ଛତା ଧରି ପଛରେ ଚାଲିଥିଲେ।
ନିଦ୍ରାମଦପରୀତାକ୍ଷ୍ଯୋ ରାଵଣସ୍ଯୋତ୍ତମସ୍ତ୍ରିଯଃ। ଅନୁଜଗ୍ମୁଃ ପତିଂ ଵୀରଂ ଘନଂ ଵିଦ୍ଯୁଲ୍ଲତା ଇଵ
ରାବଣଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହିଳାମାନେ, ନିଦ୍ରା କିମ୍ବା ମଦରେ ଚକ୍ଷୁ ଅନ୍ଧା ନହେଇ, ତାଙ୍କର ବୀର ପତିକୁ ଘନରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଲତା ପରି ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ।
ଵ୍ଯାଵିଦ୍ଧହାରକେଯୂରାଃ ସମାମୃଦିତଵର୍ଣକାଃ। ସମାଗଲିତକେଶାନ୍ତାଃ ସସ୍ଵେଦଵଦନାସ୍ତଥା
ତାଙ୍କର ହାର ଓ କେୟୁର ବେଠି ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଚେହେରାର ରଙ୍ଗ ମଲିନ ହୋଇଯାଇଥିଲା, କେଶ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ମୁହଁ ଘମରେ ଭିଜିଯାଇଥିଲା।
ଘୂର୍ଣନ୍ତ୍ଯୋ ମଦଶେଷେଣ ନିଦ୍ରଯା ଚ ଶୁଭାନନାଃ। ସ୍ଵେଦକ୍ଲିଷ୍ଟାଂଗକୁସୁମାଃ ସମାଲ୍ଯାକୁଲମୂର୍ଧଜାଃ
ମଦ ଓ ନିଦ୍ରାରେ ତାଙ୍କର ଶୁଭ ମୁହଁ ଘମରେ ଚମକୁଥିଲା, ମାଳା ଓ ଫୁଲ ମଲିନ ହୋଇଯାଇଥିଲା, କେଶ ଫୁଲରେ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇଯାଇଥିଲା।
ସ ଚ କାମପରାଧୀନଃ ପତିସ୍ତାସାଂ ମହାବଲଃ। ସୀତାସକ୍ତମନା ମନ୍ଦୋ ମନ୍ଦାଞ୍ଚିତଗତିର୍ବଭୌ
ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପତି, ଅଭିଲାଷାରେ ବନ୍ଧା, ମନ ସୀତାରେ ଲଗିଥିଲା, ଧୀରେ ଧୀରେ ଚାଲିଥିଲେ ଓ ମନ ଅଳସ ଦେଖାଉଥିଲା।
ତତଃ କାଞ୍ଚୀନିନାଦଂ ଚ ନୂପୁରାଣାଂ ଚ ନିଃସ୍ଵନମ୍। ଶୁଶ୍ରାଵ ପରମସ୍ତ୍ରୀଣାଂ କପିର୍ମାରୁତନନ୍ଦନଃ
ମାରୁତନନ୍ଦନ ହନୁମାନ, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହିଳାମାନଙ୍କର କଞ୍ଚିର ଝଙ୍କାର ଓ ନୂପୁରର ଟିଙ୍କି ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲେ।
ତଂ ଚାପ୍ରତିମକର୍ମାଣମଚିନ୍ତ୍ଯବଲପୌରୁଷମ୍। ଦ୍ଵାରଦେଶମନୁପ୍ରାପ୍ତଂ ଦଦର୍ଶ ହନୁମାନ୍ କପିଃ
ଅପୂର୍ବ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ଶକ୍ତି-ପୌରୁଷ ଥିବା ସେଠି, ଦ୍ୱାର ପାଖକୁ ଆସୁଥିବା ତାକୁ ହନୁମାନ୍ ଦେଖିଲେ।
ଦୀପିକାଭିରନେକାଭିଃ ସମନ୍ତାଦଵଭାସିତମ୍। ଗନ୍ଧତୈଲାଵସିକ୍ତାଭିର୍ଧ୍ରିଯମାଣାଭିରଗ୍ରତଃ
ଅନେକ ଦୀପର ଆଲୋକରେ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳିତ, ସୁଗନ୍ଧ ତେଲ ଲଗାଇଥିବା ମହିଳାମାନେ ସାମ୍ନାରେ ଦୀପ ଧରିଥିଲେ।
କାମଦର୍ପମଦୈର୍ଯୁକ୍ତଂ ଜିହ୍ମତାମ୍ରାଯତେକ୍ଷଣମ୍। ସମକ୍ଷମିଵ କଂଦର୍ପମପଵିଦ୍ଧଶରାସନମ୍
କାମ, ଅହଂକାର ଓ ମଦରେ ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଲାଲ ଓ ବାକୁଡ଼ା ଥିଲା; ତିଏ ମନେ ହେଉଥିଲେ କାମଦେବଙ୍କ ପରି, ଧନୁଷ ଛାଡ଼ି ଦେଇଛନ୍ତି।
ମଥିତାମୃତଫେନାଭମରଜୋଵସ୍ତ୍ରମୁତ୍ତମମ୍। ସପୁଷ୍ପମଵକର୍ଷନ୍ତଂ ଵିମୁକ୍ତଂ ସକ୍ତମଂଗଦେ
ମଥାଯାଇଥିବା ଅମୃତ ଫେନ ପରି ଧଳା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ, ଯାହା ହାତର ଗହଣାରେ ଅଟକି ଥିଲା।
ତଂ ପତ୍ରଵିଟପେ ଲୀନଃ ପତ୍ରପୁଷ୍ପଶତାଵୃତଃ। ସମୀପମୁପସଂକ୍ରାନ୍ତଂ ଵିଜ୍ଞାତୁମୁପଚକ୍ରମେ
ପତ୍ର ଓ ଫୁଲରେ ଢାକା, ଗଛର ପତ୍ର ଭିତରେ ଲୁଚିଥିବା ହନୁମାନ୍, ସେ ନିକଟକୁ ଆସୁଥିବା ତାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନପୂର୍ବକ ଦେଖିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଅଵେକ୍ଷମାଣସ୍ତୁ ତଦା ଦଦର୍ଶ କପିକୁଞ୍ଜରଃ। ରୂପଯୌଵନସମ୍ପନ୍ନା ରାଵଣସ୍ଯ ଵରସ୍ତ୍ରିଯଃ
ତାପରେ ବନରାଜ ମୁଖ୍ୟ ହନୁମାନ୍, ରାବଣଙ୍କର ରୂପ ଓ ଯୌବନରେ ଶୋଭିତ ଅନେକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହିଳାମାନେ ଦେଖିଲେ।
ତାଭିଃ ପରିଵୃତୋ ରାଜା ସୁରୂପାଭିର୍ମହାଯଶାଃ। ତନ୍ମୃଗଦ୍ଵିଜସଂଘୁଷ୍ଟଂ ପ୍ରଵିଷ୍ଟଃ ପ୍ରମଦାଵନମ୍
ସେ ସୁନ୍ଦରୀମାନେ ଚାରିପାଖରେ ରହିଥିଲେ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜା ମୃଗ ଓ ପକ୍ଷୀର କୋଳାହଳରେ ମଧୁବନକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
କ୍ଷୀବୋ ଵିଚିତ୍ରାଭରଣଃ ଶଙ୍କୁକର୍ଣୋ ମହାବଲଃ। ତେନ ଵିଶ୍ରଵସଃ ପୁତ୍ରଃ ସ ଦୃଷ୍ଟୋ ରାକ୍ଷସାଧିପଃ
ବିଭିନ୍ନ ଆଳଙ୍କାର ପିନ୍ଧିଥିବା, ଶଙ୍ଖ ପରି କାନ ଓ ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ମଦରେ ମତ୍ତ, ବିଶ୍ରବାସଙ୍କ ପୁଅ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମହାରାଜ ତାଁଠାରେ ଦେଖାଗଲେ।
ଵୃତଃ ପରମନାରୀଭିସ୍ତାରାଭିରିଵ ଚନ୍ଦ୍ରମାଃ। ତଂ ଦଦର୍ଶ ମହାତେଜାସ୍ତେଜୋଵନ୍ତଂ ମହାକପିଃ
ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହିଳାମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଘେରିଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ତାରାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖିଲେ, ମହାକପି ତାଙ୍କର ତେଜ ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଦେଖିଲେ।
ରାଵଣୋଽଯଂ ମହାବାହୁରିତି ସଂଚିନ୍ତ୍ଯ ଵାନରଃ। ସୋଽଯମେଵ ପୁରା ଶେତେ ପୁରମଧ୍ଯେ ଗୃହୋତ୍ତମେ। ଅଵପ୍ଲୁତୋ ମହାତେଜା ହନୂମାନ୍ ମାରୁତାତ୍ମଜଃ
‘ଏହିଏ ରାବଣ, ବଡ଼ ବାହୁଶାଳୀ’ ବୋଲି ଭାବି, ‘ଏହିଏ ସେ, ଯିଏ ସହର ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘରରେ ଶୁଏ’ ବୁଝିଲେ। ତେବେ ବଡ଼ ତେଜସ୍ବୀ, ବାୟୁପୁତ୍ର ହନୁମାନ୍ ତଳକୁ ଲାଫ ଦେଲେ।
ସ ତଥାପ୍ଯୁଗ୍ରତେଜାଃ ସ ନିର୍ଧୂତସ୍ତସ୍ଯ ତେଜସା। ପତ୍ରେ ଗୁହ୍ଯାନ୍ତରେ ସକ୍ତୋ ମତିମାନ୍ ସଂଵୃତୋଽଭଵତ୍
ତଥାପି ତାଙ୍କର ତେଜରେ ଅପ୍ରଭାବିତ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହନୁମାନ୍ ପତ୍ର ଭିତରେ ଲୁଚି ଏବଂ ସଚେତନ ରହିଲେ।
ସ ତାମସିତକେଶାନ୍ତାଂ ସୁଶ୍ରୋଣୀଂ ସଂହତସ୍ତନୀମ୍। ଦିଦୃକ୍ଷୁରସିତାପାଂଗୀମୁପାଵର୍ତତ ରାଵଣଃ
କଳା କେଶ, ସୁନ୍ଦର ନିତମ୍ଭ ଓ ଗଢ଼ିତ ଅଂଶ ଥିବା, ଚକ୍ଷୁ କୋଣରେ କଳା ରେଖା ଥିବା ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହିଁ, ରାବଣ ସେଠିକୁ ମୁହଁ ଘୁଞ୍ଚାଇଲେ।
thumb|ଏକୋନଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡେ ଏକୋନଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୫-
ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ, ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡର ଏକୋନଉନିଶତମ ସର୍ଗ।
ତସ୍ମିନ୍ନେଵ ତତଃ କାଲେ ରାଜପୁତ୍ରୀ ତ୍ଵନିନ୍ଦିତା। ରୂପଯୌଵନସମ୍ପନ୍ନଂ ଭୂଷଣୋତ୍ତମଭୂଷିତମ୍
ସେଇ ସମୟରେ, ଦୋଷରହିତ ରାଜକୁମାରୀ, ରୂପ ଓ ଯୌବନରେ ଶୋଭିତ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗହଣା ପିନ୍ଧିଥିଲେ—
ତତୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵୈଵ ଵୈଦେହୀ ରାଵଣଂ ରାକ୍ଷସାଧିପମ୍। ପ୍ରାଵେପତ ଵରାରୋହା ପ୍ରଵାତେ କଦଲୀ ଯଥା
ତାପରେ, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମହାରାଜ ରାବଣଙ୍କୁ ଦେଖି, ଉତ୍ତମ ଆକୃତି ଥିବା ବୈଦେହୀ ବାତାସରେ କଦଳୀ ଗଛ ପରି କମ୍ପିତ ହେଲେ।
ଊରୁଭ୍ଯାମୁଦରଂ ଛାଦ୍ଯ ବାହୁଭ୍ଯାଂ ଚ ପଯୋଧରୌ। ଉପଵିଷ୍ଟା ଵିଶାଲାକ୍ଷୀ ରୁଦତୀ ଵରଵର୍ଣିନୀ
ଉରୁ ଦ୍ୱାରା ପେଟ ଓ ବାହୁ ଦ୍ୱାରା ଅଂଶ ଢାକି, ବଡ଼ ଆଖି ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଚରିତ୍ର ଥିବା ସେ ମହିଳା ବସି ବିଲାପ କରୁଥିଲେ।
ଦଶଗ୍ରୀଵସ୍ତୁ ଵୈଦେହୀଂ ରକ୍ଷିତାଂ ରାକ୍ଷସୀଗଣୈଃ। ଦଦର୍ଶ ଦୀନାଂ ଦୁଃଖାର୍ତାଂ ନାଵଂ ସନ୍ନାମିଵାର୍ଣଵେ
ଦଶମୁଖୀ ରାବଣ, ରାକ୍ଷସୀମାନେ ରକ୍ଷା କରୁଥିବା, ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖିତ ଓ ଦୟନୀୟ ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠି ସମୁଦ୍ରରେ ଡୁବୁଥିବା ନୌକା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ଅସଂଵୃତାଯାମାସୀନାଂ ଧରଣ୍ଯାଂ ସଂଶିତଵ୍ରତାମ୍। ଛିନ୍ନାଂ ପ୍ରପତିତାଂ ଭୂମୌ ଶାଖାମିଵ ଵନସ୍ପତେଃ
ଧରଣୀ ଉପରେ ଅଢ଼ା ହୋଇ ବସିଥିବା, ଦୃଢ଼ ନିୟମରେ ଅଟୁଟ, ସେ ମହିଳା ଗଛରୁ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ିଥିବା ଡାଳ ପରି ମାଟିରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ।
ମଲମଣ୍ଡନଦିଗ୍ଧାଂଗୀଂ ମଣ୍ଡନାର୍ହାମମଣ୍ଡନାମ୍। ମୃଣାଲୀ ପଙ୍କଦିଗ୍ଧେଵ ଵିଭାତି ନ ଵିଭାତି ଚ
ମଳରେ ପତିଥିବା ତାଙ୍କ ଶରୀର, ଶୃଙ୍ଗାର ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଅଳଙ୍କାର ବିନା ଅଳଙ୍କୃତ ଲାଗୁଥିଲେ । ମାଟିରେ ଲପେଟା ହୋଇଥିବା କମଳ ଡଣ୍ଡା ଭଳି, ସେ ଏକାଧାରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ଅନୁଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ ।
ସମୀପଂ ରାଜସିଂହସ୍ଯ ରାମସ୍ଯ ଵିଦିତାତ୍ମନଃ। ସଂକଲ୍ପହଯସଂଯୁକ୍ତୈର୍ଯାନ୍ତୀମିଵ ମନୋରଥୈଃ
ସେ ମନରଥର ରଥରେ, ନିଜ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପର ଘୋଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ଟଣାଯାଉଥିବା, ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀ ରାମଙ୍କ ସମୀପକୁ ଯାଉଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ ।
ଶୁଷ୍ଯନ୍ତୀଂ ରୁଦତୀମେକାଂ ଧ୍ଯାନଶୋକପରାଯଣାମ୍। ଦୁଃଖସ୍ଯାନ୍ତମପଶ୍ଯନ୍ତୀଂ ରାମାଂ ରାମମନୁଵ୍ରତାମ୍
ଏକା, କ୍ଷୀଣ ଓ କାନ୍ଦୁଥିବା, ଧ୍ୟାନ ଓ ଦୁଃଖରେ ଲୀନ, ଦୁଃଖର ଶେଷ ଦେଖିପାରୁନଥିବା, ରାମଙ୍କୁ ଏକମାତ୍ର ଭଜୁଥିବା ସେ ଥିଲେ ।
ଚେଷ୍ଟମାନାମଥାଵିଷ୍ଟାଂ ପନ୍ନଗେନ୍ଦ୍ରଵଧୂମିଵ। ଧୂପ୍ଯମାନାଂ ଗ୍ରହେଣେଵ ରୋହିଣୀଂ ଧୂମକେତୁନା
କେବେ ଅସ୍ଥିର ହେଉଥିବା, କେବେ ଅଚେତ ହୋଇପଡ଼ୁଥିବା, ସର୍ପରାଜଙ୍କ ରାଣୀ ପରି, କିମ୍ବା ଧୂମକେତୁ ଗ୍ରହରେ ଦମିତ ରୋହିଣୀ ନକ୍ଷତ୍ର ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ ।
ଵୃତ୍ତଶୀଲେ କୁଲେ ଜାତାମାଚାରଵତି ଧାର୍ମିକେ। ପୁନଃ ସଂସ୍କାରମାପନ୍ନାଂ ଜାତାମିଵ ଚ ଦୁଷ୍କୁଲେ
ସଦ୍ଗୁଣୀ, ଉଚ୍ଚ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, ନୀତି ଓ ଧର୍ମରେ ଦୃଢ଼, ଏବେ ମନେ ହେଉଥିଲା ଯେ, ଅପବିତ୍ର କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇ ଅପମାନିତ ହୋଇଛନ୍ତି ।
ସନ୍ନାମିଵ ମହାକୀର୍ତିଂ ଶ୍ରଦ୍ଧାମିଵ ଵିମାନିତାମ୍। ପ୍ରଜ୍ଞାମିଵ ପରିକ୍ଷୀଣାମାଶାଂ ପ୍ରତିହତାମିଵ
ମହାନ କୀର୍ତ୍ତି ଅପମୃଦ୍ଧ ହୋଇଥିବା ପରି, ଶ୍ରଦ୍ଧା ଅପମାନିତ ହୋଇଥିବା ପରି, ପ୍ରଜ୍ଞା କ୍ଷୀଣ ହୋଇଥିବା ପରି, ଆଶା ଭଙ୍ଗ ହୋଇଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ ।