କ୍ଷିତିକ୍ଷମା ପୁଷ୍କରସଂନିଭେକ୍ଷଣା ଯା ରକ୍ଷିତା ରାଘଵଲକ୍ଷ୍ମଣାଭ୍ଯାମ୍। ସା ରାକ୍ଷସୀଭିର୍ଵିକୃତେକ୍ଷଣାଭିଃ ସଂରକ୍ଷ୍ଯତେ ସମ୍ପ୍ରତି ଵୃକ୍ଷମୂଲେ
ପୃଥିବୀ ପରି ସହନଶୀଳ, ନୀଳ ପଦ୍ମ ସମାନ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା, ଯିଏ ପୂର୍ବେ ରାଘବ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ ଥିଲେ, ସେ ଏବେ ବିକୃତ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା ରାକ୍ଷସୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ଗଛ ତଳେ ରକ୍ଷିତ ହେଉଛନ୍ତି।
ହିମହତନଲିନୀଵ ନଷ୍ଟଶୋଭା ଵ୍ଯସନପରମ୍ପରଯା ନିପୀଡ୍ଯମାନା। ସହଚରରହିତେଵ ଚକ୍ରଵାକୀ ଜନକସୁତା କୃପଣାଂ ଦଶାଂ ପ୍ରପନ୍ନା
ହିମରେ ପଡ଼ିଥିବା କମଳିନୀ ପରି ରୂପ ହରାଇ, ଦୁଃଖର ଧାରାରେ ଚାପିଯାଉଥିବା, ସହଚର ବିହୀନ ଚକ୍ରବାକୀ ପରି, ଜନକଙ୍କ ଝିଅ ଦୟନୀୟ ଦଶାକୁ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି।
ଅସ୍ଯା ହି ପୁଷ୍ପାଵନତାଗ୍ରଶାଖାଃ ଶୋକଂ ଦୃଢଂ ଵୈ ଜନଯନ୍ତ୍ଯଶୋକାଃ। ହିମଵ୍ଯପାଯେନ ଚ ଶୀତରଶ୍ମି- ରଭ୍ଯୁତ୍ଥିତୋ ନୈକସହସ୍ରରଶ୍ମିଃ
ଏହି ଅଶୋକ ଗଛମାନଙ୍କର ଫୁଲରେ ଭରିଥିବା ଓ ଝୁଲିଥିବା ଡାଳିଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କର ଦୁଃଖକୁ ଆଉ ଗଭୀର କରୁଛି; ଏବଂ ଶୀତ ଋତୁ ଶେଷ ହେବା ସହିତ, ଏକ ହଜାର କିରଣ ଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେପରି ଉଦୟ ହୁଏ, ସେପରି ଏଠି ଉଦୟ ହେଉଛି।
ଇତ୍ଯେଵମର୍ଥଂ କପିରନ୍ଵଵେକ୍ଷ୍ଯ ସୀତେଯମିତ୍ଯେଵ ତୁ ଜାତବୁଦ୍ଧିଃ। ସଂଶ୍ରିତ୍ଯ ତସ୍ମିନ୍ ନିଷସାଦ ଵୃକ୍ଷେ ବଲୀ ହରୀଣାମୃଷଭସ୍ତରସ୍ଵୀ
ଏପରି ଭାବି, କପି ନିଶ୍ଚିତ ହେଲେ ଯେ, 'ଏହି ହେଉଛନ୍ତି ସୀତା', ସେଇ ଗଛକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ବସିଗଲେ; ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଦ୍ରୁତ, ବାନରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
thumb|ସପ୍ତଦଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡେ ସପ୍ତଦଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୫-
ଏବେ ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡର ସତରେ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତତଃ କୁମୁଦଖଣ୍ଡାଭୋ ନିର୍ମଲଂ ନିର୍ମଲୋଦଯଃ। ପ୍ରଜଗାମ ନଭଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରୋ ହଂସୋ ନୀଲମିଵୋଦକମ୍
ତାପରେ, କୁମୁଦ ଫୁଲ ଭଳି ଧଳା ଓ ପ୍ରସ୍ତର ଭଳି ନିର୍ମଳ ଚାନ୍ଦ୍ରମା ନିର୍ମଳ ଆଲୋକରେ ଆକାଶରେ ଉଦୟ ହେଲେ, ନୀଳ ପାଣିରେ ହଂସ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ସାଚିଵ୍ଯମିଵ କୁର୍ଵନ୍ ସ ପ୍ରଭଯା ନିର୍ମଲପ୍ରଭଃ। ଚନ୍ଦ୍ରମା ରଶ୍ମିଭିଃ ଶୀତୈଃ ସିଷେଵେ ପଵନାତ୍ମଜମ୍
ସେଇ ଚାନ୍ଦ୍ରମା, ନିର୍ମଳ ଆଲୋକରେ, ତାଙ୍କର ଶୀତଳ କିରଣରେ ମାନେ ଏକ ସାଙ୍ଗ ଦେଉଛନ୍ତି ଭଳି, ପବନପୁତ୍ରଙ୍କୁ ସେବା କରୁଥିଲେ।
ସ ଦଦର୍ଶ ତତଃ ସୀତାଂ ପୂର୍ଣଚନ୍ଦ୍ରନିଭାନନାମ୍। ଶୋକଭାରୈରିଵ ନ୍ଯସ୍ତାଂ ଭାରୈର୍ନାଵମିଵାମ୍ଭସି
ତାପରେ ସେ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ତାଙ୍କର ମୁହଁ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ଭଳି, ଦୁଃଖର ଭାରରେ ଭାସୁଥିବା, ପାଣିରେ ଭାରୀ ଭାର ନିଅଥିବା ନୌକା ଭଳି।
ଦିଦୃକ୍ଷମାଣୋ ଵୈଦେହୀଂ ହନୂମାନ୍ ମାରୁତାତ୍ମଜଃ। ସ ଦଦର୍ଶାଵିଦୂରସ୍ଥା ରାକ୍ଷସୀର୍ଘୋରଦର୍ଶନାଃ
ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଥିବା ମାରୁତନନ୍ଦନ ହନୁମାନ, ସେଠାରେ ନିକଟରେ ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଯିବା ରାକ୍ଷସୀମାନେ ଅଛନ୍ତି ବୋଲି ଦେଖିଲେ।
ଏକାକ୍ଷୀମେକକର୍ଣାଂ ଚ କର୍ଣପ୍ରାଵରଣାଂ ତଥା। ଅକର୍ଣାଂ ଶଙ୍କୁକର୍ଣାଂ ଚ ମସ୍ତକୋଚ୍ଛ୍ଵାସନାସିକାମ୍
ସେ ଦେଖିଲେ କେହି ଏକ ଆଖି, କେହି ଏକ କାନ, କେହି କାନ ଢାକିଥିବା, କେହି କାନ ନଥିବା, କେହି ଶଂଖ ଭଳି କାନ, ଏବଂ କେହି ମୁଣ୍ଡ ଉପରକୁ ନାକ ଥିବା।
ଅତିକାଯୋତ୍ତମାଂଗୀଂ ଚ ତନୁଦୀର୍ଘଶିରୋଧରାମ୍। ଧ୍ଵସ୍ତକେଶୀଂ ତଥାକେଶୀଂ କେଶକମ୍ବଲଧାରିଣୀମ୍
ସେ ଦେଖିଲେ କେହି ବହୁତ ବଡ଼ ଦେହ ଓ ଉତ୍ତୁଙ୍ଗ ଅଙ୍ଗ, କେହି ଶୁକ୍ଲା ଓ ଲମ୍ବା ଗଳା, କେହି ଅସ୍ଥିର କେଶ, କେହି ଘନ କେଶ, ଏବଂ କେହି ଚୁଲିକୁ କମ୍ବଳ ଭଳି ମୁଡ଼ିଥିବା।
ଲମ୍ବକର୍ଣଲଲାଟାଂ ଚ ଲମ୍ବୋଦରପଯୋଧରାମ୍। ଲମ୍ବୋଷ୍ଠୀଂ ଚିବୁକୋଷ୍ଠୀଂ ଚ ଲମ୍ବାସ୍ଯାଂ ଲମ୍ବଜାନୁକାମ୍
ସେ ଦେଖିଲେ କେହି ଲମ୍ବା କାନ ଓ ଲଲାଟ, କେହି ଲମ୍ବା ପେଟ ଓ ଛାତି, କେହି ଲମ୍ବା ଓଠ ଓ ଠୋଡ଼, କେହି ଲମ୍ବା ମୁଁହ, ଏବଂ କେହି ଲମ୍ବା ଗୁଡ଼ିକୁ ଗୋଡ଼।
ହ୍ରସ୍ଵାଂ ଦୀର୍ଘାଂ ଚ କୁବ୍ଜାଂ ଚ ଵିକଟାଂ ଵାମନାଂ ତଥା। କରାଲାଂ ଭୁଗ୍ନଵକ୍ତ୍ରାଂ ଚ ପିଂଗାକ୍ଷୀଂ ଵିକୃତାନନାମ୍
ସେ ଦେଖିଲେ କେହି ଠିଆ ଓ ଲମ୍ବା, କେହି କୁବଡ଼ା, କେହି ବିକୃତ ଆକାରର, କେହି ବାମନ, କେହି ଭୟଙ୍କର ମୁଁହ, କେହି ବେଙ୍କା ମୁଁହ, କେହି ହଳଦିଆ ଆଖି, ଏବଂ କେହି ବିକୃତ ମୁଁହ।
ଵିକୃତାଃ ପିଂଗଲାଃ କାଲୀଃ କ୍ରୋଧନାଃ କଲହପ୍ରିଯାଃ। କାଲାଯସମହାଶୂଲକୂଟମୁଦ୍ଗରଧାରିଣୀଃ
ସେମାନେ ବିକୃତ, ହଳଦିଆ, କଳା, କ୍ରୁଧ୍ଧ, ଝଗଡ଼ା ପ୍ରିୟ; କେହି କଳା ଲୋହା ଶୂଳ ଓ ଗଦା ଧରିଥିଲେ।
ଵରାହମୃଗଶାର୍ଦୂଲମହିଷାଜଶିଵାମୁଖାଃ। ଗଜୋଷ୍ଟ୍ରହଯପାଦାଶ୍ଚ ନିଖାତଶିରସୋଽପରାଃ
କେହି ବନ୍ଦର, ମୃଗ, ବାଘ, ମହିଷ, ଛାଗ ମୁଁହ ଥିଲେ; କେହି ହାତୀ, ଉଠ, ଘୋଡ଼ା ଗୋଡ଼ ଥିଲେ, ଆଉ କେହି ମୁଣ୍ଡ ମାଟିରେ ପୋତା ଥିଲେ।
ଏକହସ୍ତୈକପାଦାଶ୍ଚ ଖରକର୍ଣ୍ଯଶ୍ଵକର୍ଣିକାଃ। ଗୋକର୍ଣୀର୍ହସ୍ତିକର୍ଣୀଶ୍ଚ ହରିକର୍ଣୀସ୍ତଥାପରାଃ
କେହି ଏକ ହାତ, ଏକ ପାଦ; କେହି ଗଧା କାନ, ଘୋଡ଼ା କାନ, ଗାଈ କାନ, ହାତୀ କାନ, ବାନର କାନ ଥିଲେ, ଆଉ ଅନ୍ୟମାନେ।
ଅତିନାସାଶ୍ଚ କାଶ୍ଚିଚ୍ଚ ତିର୍ଯଙ୍ନାସା ଅନାସିକାଃ। ଗଜସଂନିଭନାସାଶ୍ଚ ଲଲାଟୋଚ୍ଛ୍ଵାସନାସିକାଃ
କେହି ବହୁତ ବଡ଼ ନାକ, କେହି ବାକା ନାକ, କେହି ନାକ ନଥିଲେ; କେହି ହାତୀ ଭଳି ନାକ, କେହି ଲଲାଟ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲେ।
ହସ୍ତିପାଦା ମହାପାଦା ଗୋପାଦାଃ ପାଦଚୂଲିକାଃ। ଅତିମାତ୍ରଶିରୋଗ୍ରୀଵା ଅତିମାତ୍ରକୁଚୋଦରୀଃ
କେହି ହାତୀ ପାଦ, ବଡ଼ ପାଦ, ଗାଈ ପାଦ, ଚାପିଥିବା ପାଦ; କେହି ବହୁତ ବଡ଼ ମୁଣ୍ଡ ଓ ଗଳା, ବହୁତ ବଡ଼ ଛାତି ଓ ପେଟ।
ଅତିମାତ୍ରାସ୍ଯନେତ୍ରାଶ୍ଚ ଦୀର୍ଘଜିହ୍ଵାନନାସ୍ତଥା। ଅଜାମୁଖୀର୍ହସ୍ତିମୁଖୀର୍ଗୋମୁଖୀଃ ସୂକରୀମୁଖୀଃ
କେହି ବହୁତ ବଡ଼ ମୁଁହ ଓ ଆଖି, ଲମ୍ବା ଜିଭ ଓ ମୁଁହ; କେହି ଛାଗ ମୁଁହ, ହାତୀ ମୁଁହ, ଗାଈ ମୁଁହ, ଶୁଅଁ ମୁଁହ।
ହଯୋଷ୍ଟ୍ରଖରଵକ୍ତ୍ରାଶ୍ଚ ରାକ୍ଷସୀର୍ଘୋରଦର୍ଶନାଃ। ଶୂଲମୁଦ୍ଗରହସ୍ତାଶ୍ଚ କ୍ରୋଧନାଃ କଲହପ୍ରିଯାଃ
ଘୋଡ଼ା, ଉଠ, ଗଧା ମୁଁହ ଥିବା, ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଯିବା ରାକ୍ଷସୀମାନେ; ଶୂଳ ଓ ଗଦା ଧରିଥିବା, କ୍ରୁଧ୍ଧ ଓ ଝଗଡ଼ା ପ୍ରିୟ।
କରାଲା ଧୂମ୍ରକେଶିନ୍ଯୋ ରାକ୍ଷସୀର୍ଵିକୃତାନନାଃ। ପିବନ୍ତି ସତତଂ ପାନଂ ସୁରାମାଂସସଦାପ୍ରିଯାଃ
ଭୟଙ୍କର, ଧୂଆଁ ମୁଣ୍ଡ ଓ ବିକୃତ ମୁହଁ ଥିବା ରାକ୍ଷସୀମାନେ ସବୁବେଳେ ମଦ୍ୟପାନ କରନ୍ତି, ମାଂସ ଖାଇବାକୁ ସଦା ଭଲପାଆନ୍ତି।
ସ୍କନ୍ଧଵନ୍ତମୁପାସୀନାଃ ପରିଵାର୍ଯ ଵନସ୍ପତିମ୍। ତସ୍ଯାଧସ୍ତାଚ୍ଚ ତାଂ ଦେଵୀଂ ରାଜପୁତ୍ରୀମନିନ୍ଦିତାମ୍
ବଡ଼ କନ୍ଧ ଥିବା ଗଛଟିକୁ ଘେରି ବସିଥିବା ସେମାନଙ୍କ ତଳେ, ଅପରାଧହୀନ ରାଜକୁମାରୀ ଦେବୀ ବସିଥିଲେ।
ଲକ୍ଷଯାମାସ ଲକ୍ଷ୍ମୀଵାନ୍ ହନୂମାଞ୍ଜନକାତ୍ମଜାମ୍। ନିଷ୍ପ୍ରଭାଂ ଶୋକସଂତପ୍ତାଂ ମଲସଂକୁଲମୂର୍ଧଜାମ୍
ଶ୍ରୀମୟ ହନୁମାନ୍ ଜନକନନ୍ଦିନୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ, ତାଙ୍କର କେଶ ମଳିନ ଓ ଅଲୋକମୟ ହୋଇଯାଇଛି।
କ୍ଷୀଣପୁଣ୍ଯାଂ ଚ୍ଯୁତାଂ ଭୂମୌ ତାରାଂ ନିପତିତାମିଵ। ଚାରିତ୍ରଵ୍ଯପଦେଶାଢ୍ଯାଂ ଭର୍ତୃଦର୍ଶନଦୁର୍ଗତାମ୍
ପୁଣ୍ୟ କ୍ଷୟ ହୋଇ, ପୃଥିବୀରେ ପଡ଼ିଥିବା ତାରା ପରି, ନୀତିରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ସ୍ୱାମୀ ଦର୍ଶନର ବିୟୋଗରେ ଦୁଃଖିତ।
ଭୂଷଣୈରୁତ୍ତମୈର୍ହୀନାଂ ଭର୍ତୃଵାତ୍ସଲ୍ଯଭୂଷିତାମ୍। ରାକ୍ଷସାଧିପସଂରୁଦ୍ଧାଂ ବନ୍ଧୁଭିଶ୍ଚ ଵିନାକୃତାମ୍
ଉତ୍ତମ ଭୂଷଣ ନଥିବା, କିନ୍ତୁ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ସ୍ନେହରେ ଶୋଭିତ, ରାକ୍ଷସା ମୁଖ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଟକାଯାଇଥିବା, ବନ୍ଧୁବନ୍ଧବ ଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ।
ଵିଯୂଥାଂ ସିଂହସଂରୁଦ୍ଧାଂ ବଦ୍ଧାଂ ଗଜଵଧୂମିଵ। ଚନ୍ଦ୍ରରେଖାଂ ପଯୋଦାନ୍ତେ ଶାରଦାଭ୍ରୈରିଵାଵୃତାମ୍
ସେନା ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଥିବା, ସିଂହ ଦ୍ୱାରା ଅଟକାଯାଇଥିବା ହାତୀଣୀ ପରି; ମେଘର କୋଣାରେ ଚାନ୍ଦ୍ରକଳା ପରି, ଶରତ୍କାଳୀନ ମେଘରେ ଢାକାଯାଇଥିବା।
କ୍ଲିଷ୍ଟରୂପାମସଂସ୍ପର୍ଶାଦଯୁକ୍ତାମିଵ ଵଲ୍ଲକୀମ୍। ସ ତାଂ ଭର୍ତୃହିତେ ଯୁକ୍ତାମଯୁକ୍ତାଂ ରକ୍ଷସାଂ ଵଶେ
ଦୁଃଖରେ ଅକ୍ଳାନ୍ତ ଦେହ, ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ, ସୁର ହରାଇଥିବା ବିଣା ପରି; ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ନିବେଦିତ, କିନ୍ତୁ ରାକ୍ଷସୀମାନଙ୍କ ଅଧୀନ।
ଅଶୋକଵନିକାମଧ୍ଯେ ଶୋକସାଗରମାପ୍ଲୁତାମ୍। ତାଭିଃ ପରିଵୃତାଂ ତତ୍ର ସଗ୍ରହାମିଵ ରୋହିଣୀମ୍
ଅଶୋକବନର ମଧ୍ୟରେ, ଦୁଃଖର ସାଗରରେ ଡୁବିଯାଇଥିବା; ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇ, ଗ୍ରହମାନେ ଘେରିଥିବା ରୋହିଣୀ ପରି।
ଦଦର୍ଶ ହନୁମାଂସ୍ତତ୍ର ଲତାମକୁସୁମାମିଵ। ସା ମଲେନ ଚ ଦିଗ୍ଧାଂଗୀ ଵପୁଷା ଚାପ୍ଯଲଂକୃତା। ମୃଣାଲୀ ପଙ୍କଦିଗ୍ଧେଵ ଵିଭାତି ଚ ନ ଭାତି ଚ
ହନୁମାନ୍ ସେଠାରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଫୁଲ ନଥିବା ଲତା ପରି; ମଳିନ ଶରୀର, କିନ୍ତୁ ସ୍ୱଭାବିକ ଶୋଭାରେ ଅଳଙ୍କୃତ; କାଦୁଅଁ ଲଗା ମାନସର ଡଣ୍ଡି ପରି, ଦେଖିଲେ ଦେଖାଯାଉଛି, ତଥାପି ଦେଖାଯାଉନାହିଁ।
ମଲିନେନ ତୁ ଵସ୍ତ୍ରେଣ ପରିକ୍ଲିଷ୍ଟେନ ଭାମିନୀମ୍। ସଂଵୃତାଂ ମୃଗଶାଵାକ୍ଷୀଂ ଦଦର୍ଶ ହନୁମାନ୍ କପିଃ
ମଳିନ ଓ ଝିଣ୍ଡା ପୋଶାକ ପିନ୍ଧିଥିବା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳା, ମୃଗଶାବ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା ସେ ମହିଳାକୁ ବନର ବାନର ହନୁମାନ୍ ଦେଖିଲେ।