ସର୍ଵାନ୍ ଭୋଗାନ୍ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଭର୍ତୃସ୍ନେହବଲାତ୍ କୃତା। ଅଚିନ୍ତଯିତ୍ଵା କଷ୍ଟାନି ପ୍ରଵିଷ୍ଟା ନିର୍ଜନଂ ଵନମ୍
ସମସ୍ତ ସୁଖସମ୍ପଦକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ସ୍ୱାମୀପ୍ରେମର ଶକ୍ତିରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ସୀତା କଷ୍ଟକୁ ଚିନ୍ତା ନକରି ଏକାକୀ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ।
ସଂତୁଷ୍ଟା ଫଲମୂଲେନ ଭର୍ତୃଶୁଶ୍ରୂଷଣାପରା। ଯା ପରାଂ ଭଜତେ ପ୍ରୀତିଂ ଵନେଽପି ଭଵନେ ଯଥା
ଫଳ ଓ ମୂଳରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଥିବା, ସ୍ୱାମୀ ସେବାରେ ନିରତ, ସୀତା ଅରଣ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଗୃହର ଭଳି ପରମ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
ସେଯଂ କନକଵର୍ଣାଂଗୀ ନିତ୍ଯଂ ସୁସ୍ମିତଭାଷିଣୀ। ସହତେ ଯାତନାମେତାମନର୍ଥାନାମଭାଗିନୀ
ଏହି ସୁବର୍ଣ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ ଅଙ୍ଗ ଥିବା, ସଦା ମୃଦୁ ହସ ଓ ମିଠା କଥା କହୁଥିବା ସୀତା, ଅନ୍ୟାୟ ଦୁଃଖର ଅଯୋଗ୍ୟ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଯନ୍ତ୍ରଣା ସହିଯାଉଛନ୍ତି।
ଇମାଂ ତୁ ଶୀଲସମ୍ପନ୍ନାଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁମିଚ୍ଛତି ରାଘଵଃ। ରାଵଣେନ ପ୍ରମଥିତାଂ ପ୍ରପାମିଵ ପିପାସିତଃ
ଏହି ଗୁଣବତୀ ସୀତାକୁ ଦେଖିବାକୁ ରାଘବ ଆତୁର, ଯେଉଁଠି ରାବଣ ତାଙ୍କୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଛି, ଯେପରି ତରସିଥିବା ଜଣେ ଜଳାଶୟ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେ।
ଅସ୍ଯା ନୂନଂ ପୁନର୍ଲାଭାଦ୍ ରାଘଵଃ ପ୍ରୀତିମେଷ୍ଯତି। ରାଜା ରାଜ୍ଯପରିଭ୍ରଷ୍ଟଃ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ଯେଵ ମେଦିନୀମ୍
ନିଶ୍ଚୟ, ସୀତାଙ୍କୁ ପୁନଃ ପାଇଲେ, ରାଘବ ପୁଣି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିବେ, ଯେପରି ରାଜା ହରାଇଥିବା ରାଜ୍ୟକୁ ପୁଣି ପାଇଲେ ଖୁସି ହୁଏ।
କାମଭୋଗୈଃ ପରିତ୍ଯକ୍ତା ହୀନା ବନ୍ଧୁଜନେନ ଚ। ଧାରଯତ୍ଯାତ୍ମନୋ ଦେହଂ ତତ୍ସମାଗମକାଙ୍କ୍ଷିଣୀ
ସୀତା କାମସୁଖ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ପରିବାର ଠାରୁ ବିୟୋଗ ହୋଇଛନ୍ତି; ସେ ମାନେ ମାତ୍ର ସ୍ୱାମୀ ସମ୍ମିଳନର ଆଶାରେ ନିଜ ଦେହ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି।
ନୈଷା ପଶ୍ଯତି ରାକ୍ଷସ୍ଯୋ ନେମାନ୍ ପୁଷ୍ପଫଲଦ୍ରୁମାନ୍। ଏକସ୍ଥହୃଦଯା ନୂନଂ ରାମମେଵାନୁପଶ୍ଯତି
ସୀତା ରାକ୍ଷସୀମାନେ କିମ୍ବା ଏହି ପୁଷ୍ପ ଓ ଫଳ ଥିବା ଗଛମାନେକୁ ଦେଖୁନାହାନ୍ତି; ନିଶ୍ଚୟ, ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ସୁଦୃଢ଼ ଭାବେ କେବଳ ରାମଙ୍କ ଉପରେ ଅଟୁଟ ଅଛି।
ଭର୍ତା ନାମ ପରଂ ନାର୍ଯାଃ ଶୋଭନଂ ଭୂଷଣାଦପି। ଏଷା ହି ରହିତା ତେନ ଶୋଭନାର୍ହା ନ ଶୋଭତେ
ସ୍ତ୍ରୀ ପାଇଁ ସ୍ୱାମୀ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭୂଷଣ, ଯେଉଁଥିରେ ସମସ୍ତ ଆଭୂଷଣ ମଧ୍ୟ ହାରିଯାଏ; ସେ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ରହିଥିବାରୁ, ଯଥାର୍ଥରେ ସୁନ୍ଦର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।
ଦୁଷ୍କରଂ କୁରୁତେ ରାମୋ ହୀନୋ ଯଦନଯା ପ୍ରଭୁଃ। ଧାରଯତ୍ଯାତ୍ମନୋ ଦେହଂ ନ ଦୁଃଖେନାଵସୀଦତି
ଏହି ସୀତା ବିନା ରାମ ଯେଉଁ କଠିନ କାମ କରୁଛନ୍ତି, ତାହା ଅତି ଦୁର୍ଲଭ; ସେ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯିବାକୁ ଦିଅନାହାନ୍ତି, ନିଜ ଦେହକୁ ଧାରଣ କରି ରହିଛନ୍ତି।
ଇମାମସିତକେଶାନ୍ତାଂ ଶତପତ୍ରନିଭେକ୍ଷଣାମ୍। ସୁଖାର୍ହାଂ ଦୁଃଖିତାଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ମମାପି ଵ୍ଯଥିତଂ ମନଃ
ଏହି କଳା କେଶ ଓ ପଦ୍ମପତ୍ର ସମାନ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା, ସୁଖର ଯୋଗ୍ୟ ହେଉଥିବା ଏହି ଦୁଃଖିତ ସୀତାକୁ ଦେଖି, ମୋର ମନ ମଧ୍ୟ ବେଦନାରେ ଭରିଯାଉଛି।
କ୍ଷିତିକ୍ଷମା ପୁଷ୍କରସଂନିଭେକ୍ଷଣା ଯା ରକ୍ଷିତା ରାଘଵଲକ୍ଷ୍ମଣାଭ୍ଯାମ୍। ସା ରାକ୍ଷସୀଭିର୍ଵିକୃତେକ୍ଷଣାଭିଃ ସଂରକ୍ଷ୍ଯତେ ସମ୍ପ୍ରତି ଵୃକ୍ଷମୂଲେ
ପୃଥିବୀ ପରି ସହନଶୀଳ, ନୀଳ ପଦ୍ମ ସମାନ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା, ଯିଏ ପୂର୍ବେ ରାଘବ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ ଥିଲେ, ସେ ଏବେ ବିକୃତ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା ରାକ୍ଷସୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ଗଛ ତଳେ ରକ୍ଷିତ ହେଉଛନ୍ତି।
ହିମହତନଲିନୀଵ ନଷ୍ଟଶୋଭା ଵ୍ଯସନପରମ୍ପରଯା ନିପୀଡ୍ଯମାନା। ସହଚରରହିତେଵ ଚକ୍ରଵାକୀ ଜନକସୁତା କୃପଣାଂ ଦଶାଂ ପ୍ରପନ୍ନା
ହିମରେ ପଡ଼ିଥିବା କମଳିନୀ ପରି ରୂପ ହରାଇ, ଦୁଃଖର ଧାରାରେ ଚାପିଯାଉଥିବା, ସହଚର ବିହୀନ ଚକ୍ରବାକୀ ପରି, ଜନକଙ୍କ ଝିଅ ଦୟନୀୟ ଦଶାକୁ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି।
ଅସ୍ଯା ହି ପୁଷ୍ପାଵନତାଗ୍ରଶାଖାଃ ଶୋକଂ ଦୃଢଂ ଵୈ ଜନଯନ୍ତ୍ଯଶୋକାଃ। ହିମଵ୍ଯପାଯେନ ଚ ଶୀତରଶ୍ମି- ରଭ୍ଯୁତ୍ଥିତୋ ନୈକସହସ୍ରରଶ୍ମିଃ
ଏହି ଅଶୋକ ଗଛମାନଙ୍କର ଫୁଲରେ ଭରିଥିବା ଓ ଝୁଲିଥିବା ଡାଳିଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କର ଦୁଃଖକୁ ଆଉ ଗଭୀର କରୁଛି; ଏବଂ ଶୀତ ଋତୁ ଶେଷ ହେବା ସହିତ, ଏକ ହଜାର କିରଣ ଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେପରି ଉଦୟ ହୁଏ, ସେପରି ଏଠି ଉଦୟ ହେଉଛି।
ଇତ୍ଯେଵମର୍ଥଂ କପିରନ୍ଵଵେକ୍ଷ୍ଯ ସୀତେଯମିତ୍ଯେଵ ତୁ ଜାତବୁଦ୍ଧିଃ। ସଂଶ୍ରିତ୍ଯ ତସ୍ମିନ୍ ନିଷସାଦ ଵୃକ୍ଷେ ବଲୀ ହରୀଣାମୃଷଭସ୍ତରସ୍ଵୀ
ଏପରି ଭାବି, କପି ନିଶ୍ଚିତ ହେଲେ ଯେ, 'ଏହି ହେଉଛନ୍ତି ସୀତା', ସେଇ ଗଛକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ବସିଗଲେ; ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଦ୍ରୁତ, ବାନରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
thumb|ସପ୍ତଦଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡେ ସପ୍ତଦଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୫-
ଏବେ ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡର ସତରେ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତତଃ କୁମୁଦଖଣ୍ଡାଭୋ ନିର୍ମଲଂ ନିର୍ମଲୋଦଯଃ। ପ୍ରଜଗାମ ନଭଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରୋ ହଂସୋ ନୀଲମିଵୋଦକମ୍
ତାପରେ, କୁମୁଦ ଫୁଲ ଭଳି ଧଳା ଓ ପ୍ରସ୍ତର ଭଳି ନିର୍ମଳ ଚାନ୍ଦ୍ରମା ନିର୍ମଳ ଆଲୋକରେ ଆକାଶରେ ଉଦୟ ହେଲେ, ନୀଳ ପାଣିରେ ହଂସ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ସାଚିଵ୍ଯମିଵ କୁର୍ଵନ୍ ସ ପ୍ରଭଯା ନିର୍ମଲପ୍ରଭଃ। ଚନ୍ଦ୍ରମା ରଶ୍ମିଭିଃ ଶୀତୈଃ ସିଷେଵେ ପଵନାତ୍ମଜମ୍
ସେଇ ଚାନ୍ଦ୍ରମା, ନିର୍ମଳ ଆଲୋକରେ, ତାଙ୍କର ଶୀତଳ କିରଣରେ ମାନେ ଏକ ସାଙ୍ଗ ଦେଉଛନ୍ତି ଭଳି, ପବନପୁତ୍ରଙ୍କୁ ସେବା କରୁଥିଲେ।
ସ ଦଦର୍ଶ ତତଃ ସୀତାଂ ପୂର୍ଣଚନ୍ଦ୍ରନିଭାନନାମ୍। ଶୋକଭାରୈରିଵ ନ୍ଯସ୍ତାଂ ଭାରୈର୍ନାଵମିଵାମ୍ଭସି
ତାପରେ ସେ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ତାଙ୍କର ମୁହଁ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ଭଳି, ଦୁଃଖର ଭାରରେ ଭାସୁଥିବା, ପାଣିରେ ଭାରୀ ଭାର ନିଅଥିବା ନୌକା ଭଳି।
ଦିଦୃକ୍ଷମାଣୋ ଵୈଦେହୀଂ ହନୂମାନ୍ ମାରୁତାତ୍ମଜଃ। ସ ଦଦର୍ଶାଵିଦୂରସ୍ଥା ରାକ୍ଷସୀର୍ଘୋରଦର୍ଶନାଃ
ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଥିବା ମାରୁତନନ୍ଦନ ହନୁମାନ, ସେଠାରେ ନିକଟରେ ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଯିବା ରାକ୍ଷସୀମାନେ ଅଛନ୍ତି ବୋଲି ଦେଖିଲେ।
ଏକାକ୍ଷୀମେକକର୍ଣାଂ ଚ କର୍ଣପ୍ରାଵରଣାଂ ତଥା। ଅକର୍ଣାଂ ଶଙ୍କୁକର୍ଣାଂ ଚ ମସ୍ତକୋଚ୍ଛ୍ଵାସନାସିକାମ୍
ସେ ଦେଖିଲେ କେହି ଏକ ଆଖି, କେହି ଏକ କାନ, କେହି କାନ ଢାକିଥିବା, କେହି କାନ ନଥିବା, କେହି ଶଂଖ ଭଳି କାନ, ଏବଂ କେହି ମୁଣ୍ଡ ଉପରକୁ ନାକ ଥିବା।
ଅତିକାଯୋତ୍ତମାଂଗୀଂ ଚ ତନୁଦୀର୍ଘଶିରୋଧରାମ୍। ଧ୍ଵସ୍ତକେଶୀଂ ତଥାକେଶୀଂ କେଶକମ୍ବଲଧାରିଣୀମ୍
ସେ ଦେଖିଲେ କେହି ବହୁତ ବଡ଼ ଦେହ ଓ ଉତ୍ତୁଙ୍ଗ ଅଙ୍ଗ, କେହି ଶୁକ୍ଲା ଓ ଲମ୍ବା ଗଳା, କେହି ଅସ୍ଥିର କେଶ, କେହି ଘନ କେଶ, ଏବଂ କେହି ଚୁଲିକୁ କମ୍ବଳ ଭଳି ମୁଡ଼ିଥିବା।
ଲମ୍ବକର୍ଣଲଲାଟାଂ ଚ ଲମ୍ବୋଦରପଯୋଧରାମ୍। ଲମ୍ବୋଷ୍ଠୀଂ ଚିବୁକୋଷ୍ଠୀଂ ଚ ଲମ୍ବାସ୍ଯାଂ ଲମ୍ବଜାନୁକାମ୍
ସେ ଦେଖିଲେ କେହି ଲମ୍ବା କାନ ଓ ଲଲାଟ, କେହି ଲମ୍ବା ପେଟ ଓ ଛାତି, କେହି ଲମ୍ବା ଓଠ ଓ ଠୋଡ଼, କେହି ଲମ୍ବା ମୁଁହ, ଏବଂ କେହି ଲମ୍ବା ଗୁଡ଼ିକୁ ଗୋଡ଼।
ହ୍ରସ୍ଵାଂ ଦୀର୍ଘାଂ ଚ କୁବ୍ଜାଂ ଚ ଵିକଟାଂ ଵାମନାଂ ତଥା। କରାଲାଂ ଭୁଗ୍ନଵକ୍ତ୍ରାଂ ଚ ପିଂଗାକ୍ଷୀଂ ଵିକୃତାନନାମ୍
ସେ ଦେଖିଲେ କେହି ଠିଆ ଓ ଲମ୍ବା, କେହି କୁବଡ଼ା, କେହି ବିକୃତ ଆକାରର, କେହି ବାମନ, କେହି ଭୟଙ୍କର ମୁଁହ, କେହି ବେଙ୍କା ମୁଁହ, କେହି ହଳଦିଆ ଆଖି, ଏବଂ କେହି ବିକୃତ ମୁଁହ।
ଵିକୃତାଃ ପିଂଗଲାଃ କାଲୀଃ କ୍ରୋଧନାଃ କଲହପ୍ରିଯାଃ। କାଲାଯସମହାଶୂଲକୂଟମୁଦ୍ଗରଧାରିଣୀଃ
ସେମାନେ ବିକୃତ, ହଳଦିଆ, କଳା, କ୍ରୁଧ୍ଧ, ଝଗଡ଼ା ପ୍ରିୟ; କେହି କଳା ଲୋହା ଶୂଳ ଓ ଗଦା ଧରିଥିଲେ।
ଵରାହମୃଗଶାର୍ଦୂଲମହିଷାଜଶିଵାମୁଖାଃ। ଗଜୋଷ୍ଟ୍ରହଯପାଦାଶ୍ଚ ନିଖାତଶିରସୋଽପରାଃ
କେହି ବନ୍ଦର, ମୃଗ, ବାଘ, ମହିଷ, ଛାଗ ମୁଁହ ଥିଲେ; କେହି ହାତୀ, ଉଠ, ଘୋଡ଼ା ଗୋଡ଼ ଥିଲେ, ଆଉ କେହି ମୁଣ୍ଡ ମାଟିରେ ପୋତା ଥିଲେ।
ଏକହସ୍ତୈକପାଦାଶ୍ଚ ଖରକର୍ଣ୍ଯଶ୍ଵକର୍ଣିକାଃ। ଗୋକର୍ଣୀର୍ହସ୍ତିକର୍ଣୀଶ୍ଚ ହରିକର୍ଣୀସ୍ତଥାପରାଃ
କେହି ଏକ ହାତ, ଏକ ପାଦ; କେହି ଗଧା କାନ, ଘୋଡ଼ା କାନ, ଗାଈ କାନ, ହାତୀ କାନ, ବାନର କାନ ଥିଲେ, ଆଉ ଅନ୍ୟମାନେ।
ଅତିନାସାଶ୍ଚ କାଶ୍ଚିଚ୍ଚ ତିର୍ଯଙ୍ନାସା ଅନାସିକାଃ। ଗଜସଂନିଭନାସାଶ୍ଚ ଲଲାଟୋଚ୍ଛ୍ଵାସନାସିକାଃ
କେହି ବହୁତ ବଡ଼ ନାକ, କେହି ବାକା ନାକ, କେହି ନାକ ନଥିଲେ; କେହି ହାତୀ ଭଳି ନାକ, କେହି ଲଲାଟ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲେ।
ହସ୍ତିପାଦା ମହାପାଦା ଗୋପାଦାଃ ପାଦଚୂଲିକାଃ। ଅତିମାତ୍ରଶିରୋଗ୍ରୀଵା ଅତିମାତ୍ରକୁଚୋଦରୀଃ
କେହି ହାତୀ ପାଦ, ବଡ଼ ପାଦ, ଗାଈ ପାଦ, ଚାପିଥିବା ପାଦ; କେହି ବହୁତ ବଡ଼ ମୁଣ୍ଡ ଓ ଗଳା, ବହୁତ ବଡ଼ ଛାତି ଓ ପେଟ।
ଅତିମାତ୍ରାସ୍ଯନେତ୍ରାଶ୍ଚ ଦୀର୍ଘଜିହ୍ଵାନନାସ୍ତଥା। ଅଜାମୁଖୀର୍ହସ୍ତିମୁଖୀର୍ଗୋମୁଖୀଃ ସୂକରୀମୁଖୀଃ
କେହି ବହୁତ ବଡ଼ ମୁଁହ ଓ ଆଖି, ଲମ୍ବା ଜିଭ ଓ ମୁଁହ; କେହି ଛାଗ ମୁଁହ, ହାତୀ ମୁଁହ, ଗାଈ ମୁଁହ, ଶୁଅଁ ମୁଁହ।
ହଯୋଷ୍ଟ୍ରଖରଵକ୍ତ୍ରାଶ୍ଚ ରାକ୍ଷସୀର୍ଘୋରଦର୍ଶନାଃ। ଶୂଲମୁଦ୍ଗରହସ୍ତାଶ୍ଚ କ୍ରୋଧନାଃ କଲହପ୍ରିଯାଃ
ଘୋଡ଼ା, ଉଠ, ଗଧା ମୁଁହ ଥିବା, ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଯିବା ରାକ୍ଷସୀମାନେ; ଶୂଳ ଓ ଗଦା ଧରିଥିବା, କ୍ରୁଧ୍ଧ ଓ ଝଗଡ଼ା ପ୍ରିୟ।