ତେ ତୁ ସର୍ଵେ ମହତ୍ମାନୋ ଭିମଵେଗା ମହବଲାଃ । ଦଦୃଶୁଃ କପିଲଂ ତତ୍ର ଵାସୁଦେଵଂ ସନାତନମ୍ ॥୧-୪୦-
ସେମାନେ ସମସ୍ତେ, ମହାନ୍ ଆତ୍ମା, ଭୟଙ୍କର ତୀବ୍ର ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସେଠାରେ କପିଳଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ସନାତନ ବାସୁଦେବ ।
ହଯଂ ଚ ତସ୍ଯ ଦେଵସ୍ଯ ଚରନ୍ତମଵିଦୂରତଃ । ପ୍ରହର୍ଷମତୁଲଂ ପ୍ରାପ୍ତାଃ ସର୍ଵେ ତେ ରଘୁନଂଦନ ॥୧-୪୦-
ଏବଂ ସେଇ ଦେବଙ୍କ ନିକଟରେ, ଘୋଡ଼ାଟିକୁ ଘୁରୁଥିବା ଦେଖି, ସମସ୍ତେ ରଘୁନନ୍ଦନ, ଅପୂର୍ବ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଗଲେ ।
ତେ ତଂ ଯଜ୍ଞହନଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା କ୍ରୋଧପର୍ଯାକୁଲେକ୍ଷଣାଃ । ଖନିତ୍ରଲାଙ୍ଗଲଧରା ନାନାଵୃକ୍ଷଶିଲାଧରାଃ ॥୧-୪୦-
ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞ ଭଙ୍ଗ କରିଥିବା ବୋଲି ଜାଣି, ରାଗରେ ଚକଚକିଥିବା ଚକ୍ଷୁରେ, କଠାଳି, ହାଳ, ବିଭିନ୍ନ ଗଛ ଓ ପାଥର ଧରି ଆଗକୁ ଧାଇଗଲେ ।
ଅଭ୍ଯଧାଵନ୍ତ ସଂକ୍ରୁଦ୍ଧାସ୍ତିଷ୍ଠ ତିଷ୍ଠେତି ଚାବ୍ରୁଵନ୍ । ଅସ୍ମାକଂ ତ୍ଵଂ ହି ତୁରଗଂ ଯଜ୍ଞିଯଂ ହୃତଵାନସି ॥୧-୪୦-
କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କୁ ଧାଇଯାଇ, 'ଥା, ଥା!' ବୋଲି ଚିତ୍କାର କଲେ, 'ତୁମେ ଆମର ଯଜ୍ଞର ଘୋଡ଼ା ଚୋରି କରିଛ!' ବୋଲି ଅଭିଯୋଗ କଲେ ।
ଦୁର୍ମେଧସ୍ତ୍ଵଂ ହି ସଂପ୍ରାପ୍ତାନ୍ ଵିଦ୍ଧି ନଃ ସଗରାତ୍ମଜାନ୍ । ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତଦ୍ଵଚନଂ ତେଷାଂ କପିଲୋ ରଘୁନନ୍ଦନ ॥୧-୪୦-
'ତୁମେ ଦୁଷ୍ଟ ବୁଦ୍ଧି! ଆମେ ସଗରଙ୍କ ପୁଅ, ଏଠାକୁ ଆସିଛୁ ବୋଲି ଜାଣ!' ସେମାନଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, କପିଳ, ରଘୁନନ୍ଦନ—
ରୋଷେଣ ମହତାଵିଷ୍ଟୋ ହୁଂକାରମକରୋତ୍ ତଦା । ତତସ୍ତେନାପ୍ରମେଯେଣ କପିଲେନ ମହାତ୍ମନା । ଭସ୍ମରାଶୀକୃତାଃ ସର୍ଵେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ସଗରାତ୍ମଜାଃ ॥୧-୪୦-
ବଡ଼ କ୍ରୋଧରେ ଭରି, ଏକ ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନି କଲେ । ତାଙ୍କର ଅପାର ଶକ୍ତିରେ, ମହାନ୍ ଆତ୍ମା କପିଳଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, ସମସ୍ତ ସଗରପୁତ୍ର, କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ଖାକର ଢେର ହୋଇଗଲେ ।
thumb|ଏକଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ଏକଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ଏକଚତ୍ୱାରିଂଶତମ ସର୍ଗ ଶୁଣ ।
ପୁତ୍ରାଂଶ୍ଚିରଗତାଞ୍ଜ୍ଞାତ୍ଵା ସଗରୋ ରଘୁନନ୍ଦନ । ନପ୍ତାରମବ୍ରଵୀଦ୍ ରାଜା ଦୀପ୍ଯମାନଂ ସ୍ଵତେଜସା ॥୧-୪୧-
ପୁଅମାନେ ବହୁଦିନ ଫେରିନାହାନ୍ତି ବୋଲି ଜାଣି, ସଗର ରଘୁନନ୍ଦନ, ତାଙ୍କ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ନାତିଙ୍କୁ କହିଲେ ।
ଶୂରଶ୍ଚ କୃତଵିଦ୍ଯଶ୍ଚ ପୂର୍ଵୈସ୍ତୁଲ୍ଯୋଽସି ତେଜସା । ପିତୄଣାଂ ଗତିମନ୍ଵିଚ୍ଛ ଯେନ ଚାଶ୍ଵୋଽପଵାହିତଃ ॥୧-୪୧-
'ତୁମେ ସୂର, ଶିକ୍ଷାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଏବଂ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କ ପରି ତେଜସ୍ୱୀ । ତୁମ ପିତାମାନେ ଯେପରି ଚାଲିଥିଲେ, ଯେଉଁପଥରେ ଘୋଡ଼ା ନେଇଯାଉଥିଲେ, ସେଇ ପଥ ଖୋଜ ।'
ଅନ୍ତର୍ଭୌମାନି ସତ୍ତ୍ଵାନି ଵୀର୍ଯଵନ୍ତି ମହାନ୍ତି ଚ । ତେଷାଂ ତୁ ପ୍ରତିଘାତାର୍ଥଂ ସାସିଂ ଗୃହ୍ଣୀଷ୍ଵ କାର୍ମୁକମ୍ ॥୧-୪୧-
'ପୃଥିବୀ ଭିତରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ବଡ଼ ବଡ଼ ପ୍ରାଣୀ ରହିଛନ୍ତି । ସେମାନଙ୍କର ବିରୋଧରେ ରକ୍ଷା ପାଇଁ, ତୁମେ ତଳୱାର ଓ ଧନୁଷ ଧର ।'
ଅଭିଵାଦ୍ଯାଭିଵାଦ୍ଯାଂସ୍ତ୍ଵଂ ହତ୍ଵା ଵିଘ୍ନକରାନପି । ସିଦ୍ଧାର୍ଥଃ ସଂନିଵର୍ତସ୍ଵ ମମ ଯଜ୍ଞସ୍ଯ ପାରଗଃ ॥୧-୪୧-
'ଯେଉଁମାନେ ମାନ୍ୟ, ସେମାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଯେଉଁମାନେ ବାଧା ଦେଉଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଯଦି ଆବଶ୍ୟକ ହୁଏ ତେବେ ସେମାନଙ୍କୁ ବି ମାରି, ମୋ ଯଜ୍ଞ ସଫଳ କରି ସଫଳ ହୋଇ ଫେର ।'
ଏଵମୁକ୍ତୋଂଽଶୁମାନ୍ ସମ୍ଯକ୍ ସଗରେଣ ମହାତ୍ମନା । ଧନୁରାଦାଯ ଖଡ୍ଗଂ ଚ ଜଗାମ ଲଘୁଵିକ୍ରମଃ ॥୧-୪୧-
ସେପରି ମହାତ୍ମା ସାଗରଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଅଂଶୁମାନ୍ ତାଙ୍କର ଧନୁଷ ଓ ତଳୱାର ନେଇ, ହଳୁକ ପଦକ୍ଷେପରେ ଚାଲିଗଲେ।
ସ ଖାତଂ ପିତୃଭିର୍ମାର୍ଗମନ୍ତର୍ଭୌମଂ ମହାତ୍ମଭିଃ । ପ୍ରାପଦ୍ଯତ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ତେନ ରାଜ୍ଞାଭିଚୋଦିତଃ ॥୧-୪୧-
ସେ ରାଜାଙ୍କ ଉତ୍ସାହରେ, ତାଙ୍କର ପୂର୍ବଜ ମହାତ୍ମାମାନେ ଯେଉଁ ମାଟି ତଳ ରାସ୍ତା ଖୋଦିଥିଲେ, ସେଇ ମାର୍ଗରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଦେଵଦାନଵରକ୍ଷୋଭିଃ ପିଶାଚପତଗୋରଗୈଃ । ପୂଜ୍ଯମାନଂ ମହାତେଜା ଦିଶାଗଜମପଶ୍ଯତ ॥୧-୪୧-
ଦେବତା, ଦାନବ, ଯକ୍ଷ, ପିଶାଚ, ପକ୍ଷୀ ଓ ସର୍ପମାନେ ଯେଉଁଠି ସମ୍ମାନ କରୁଥିଲେ, ସେଠି ମହାପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଅଂଶୁମାନ୍ ଦିଗଗଜଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ସ ତଂ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣଂ କୃତ୍ଵା ପୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚୈଵ ନିରାମଯମ୍ । ପିତୄନ୍ ସ ପରିପପ୍ରଚ୍ଛ ଵାଜିହର୍ତାରମେଵ ଚ ॥୧-୪୧-
ସେ ଦିଗଗଜଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ସେମାନଙ୍କର କୁଶଳ ଜାଣିଲେ, ତାପରେ ପୂର୍ବଜମାନେ ଓ ଅଶ୍ୱଚୋରଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
ଦିଶାଗଜସ୍ତୁ ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ମହାମତିଃ । ଆସମଞ୍ଜ କୃତାର୍ଥସ୍ତ୍ଵଂ ସହାଶ୍ଵଃ ଶୀଘ୍ରମେଷ୍ଯସି ॥୧-୪୧-
ଦିଗଗଜ ସେ କଥା ଶୁଣି, ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଓ ମହାମନା ହୋଇ କହିଲେ: 'ଅସମଞ୍ଜଙ୍କ ପୁଅ, ତୁମର କାମ ସଫଳ ହେଲା; ତୁମେ ଅଶ୍ୱ ସହ ଶୀଘ୍ର ଫେରିଯିବେ।'
ତସ୍ଯ ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସର୍ଵାନେଵ ଦିଶାଗଜାନ୍ । ଯଥାକ୍ରମଂ ଯଥାନ୍ଯାଯଂ ପ୍ରଷ୍ଟୁଂ ସମୁପଚକ୍ରମେ ॥୧-୪୧-
ସେଇ କଥା ଶୁଣି, ଅଂଶୁମାନ୍ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିଗର ଗଜଙ୍କୁ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ତୈଶ୍ଚ ସର୍ଵୈର୍ଦିଶାପାଲୈର୍ଵାକ୍ଯଜ୍ଞୈର୍ଵାକ୍ଯକୋଵିଦୈଃ । ପୂଜିତଃ ସହଯଶ୍ଚୈଵାଗନ୍ତାସୀତ୍ଯଭିଚୋଦିତଃ ॥୧-୪୧-
ସମସ୍ତ ଦିଗର ରକ୍ଷକ, ଯେଉଁମାନେ ଶବ୍ଦରେ ପାରଙ୍ଗତ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍, ସେଁଠି ଅଂଶୁମାନ୍ଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ ଓ କହିଲେ, 'ତୁମେ ଅଶ୍ୱ ସହ ଫେରିଯିବେ।'
ତେଷାଂ ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଜଗାମ ଲଘୁଵିକ୍ରମଃ । ଭସ୍ମରାଶୀକୃତା ଯତ୍ର ପିତରସ୍ତସ୍ଯ ସାଗରାଃ ॥୧-୪୧-
ସେମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ତିନି ହଳୁକ ପଦକ୍ଷେପରେ ଯେଉଁଠି ତାଙ୍କର ପୂର୍ବଜ ସାଗରମାନେ ଛାର ହୋଇଥିଲେ, ସେଠାକୁ ଗଲେ।
ସ ଦୁଃଖଵଶମାପନ୍ନସ୍ତ୍ଵସମଞ୍ଜସୁତସ୍ତଦା । ଚୁକ୍ରୋଶ ପରମାର୍ତସ୍ତୁ ଵଧାତ୍ ତେଷାଂ ସୁଦୁଃଖିତଃ ॥୧-୪୧-
ଅସମଞ୍ଜଙ୍କ ପୁଅ ସେଠି ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ପଡି, ତାଙ୍କର ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖି ଅତ୍ୟନ୍ତ ବେଦନାରେ କନ୍ଦିଲେ।
ଯଜ୍ଞିଯଂ ଚ ହଯଂ ତତ୍ର ଚରନ୍ତମଵିଦୂରତଃ । ଦଦର୍ଶ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ରୋ ଦୁଃଖଶୋକସମନ୍ଵିତଃ ॥୧-୪୧-
ସେଠାରେ, ଅତି ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ଭରିଥିବା ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ବାଘ ସମ ଅଂଶୁମାନ୍, ଅପରେକ ଦୂରରେ ଘୁରୁଥିବା ଯଜ୍ଞାର୍ଥ ଘୋଡ଼ାକୁ ଦେଖିଲେ।
ସ ତେଷାଂ ରାଜପୁତ୍ରାଣାଂ କର୍ତୁକାମୋ ଜଲକ୍ରିଯାମ୍ । ସ ଜଲାର୍ଥୀ ମହାତେଜା ନ ଚାପଶ୍ଯଜ୍ଜଲାଶଯମ୍ ॥୧-୪୧-
ସେ ରାଜପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳକ୍ରିୟା କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ, କିନ୍ତୁ ମହାପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଅଂଶୁମାନ୍ ଜଳ ଖୋଜିଲେ, କିନ୍ତୁ କୌଣସି ଜଳାଶୟ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ।
ଵିସାର୍ଯ ନିପୁଣାଂ ଦୃଷ୍ଟିଂ ତତୋଽପଶ୍ଯତ୍ ଖଗାଧିପମ୍ । ପିତୄଣାଂ ମାତୁଲଂ ରାମ ସୁପର୍ଣମନିଲୋପମମ୍ ॥୧-୪୧-
ତାପରେ, ସେ ଚାରିପାଖ ଭଲଭାବେ ଦେଖି, ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ରାଜା, ତାଙ୍କ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କ ମାମା, ବାୟୁ ସମ ତୀବ୍ର ସୁପର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ହେ ରାମ।
ସ ଚୈନମବ୍ରଵୀଦ୍ ଵାକ୍ଯଂ ଵୈନତେଯୋ ମହାବଲଃ । ମା ଶୁଚଃ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ର ଵଧୋଽଯଂ ଲୋକସମ୍ମତଃ ॥୧-୪୧-
ମହାଶକ୍ତିଶାଳୀ ବେନତିନନ୍ଦନ ସୁପର୍ଣ୍ଣ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ହେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ବାଘ, ଦୁଃଖ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ; ଏହି ମୃତ୍ୟୁ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ମନ୍ୟତା ପାଇଛି।'
କପିଲେନାପ୍ରମେଯେଣ ଦଗ୍ଧା ହୀମେ ମହାବଲାଃ । ସଲିଲଂ ନାର୍ହସି ପ୍ରାଜ୍ଞ ଦାତୁମେଷାଂ ହି ଲୌକିକମ୍ ॥୧-୪୧-
'ଏହି ମହାବଳୀମାନେ ଅପରିମିତ କପିଳଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦଗ୍ଧ ହୋଇଛନ୍ତି; ତେଣୁ, ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍, ସାଧାରଣ ଜଳ ଦେବାଠାରୁ ବଞ୍ଚିବା ଉଚିତ।'
ଗଙ୍ଗା ହିମଵତୋ ଜ୍ଯେଷ୍ଠା ଦୁହିତା ପୁରୁଷର୍ଷଭ । ତସ୍ଯାଂ କୁରୁ ମହାବାହୋ ପିତୄଣାଂ ତୁ ଜଲ କ୍ରିଯାମ୍ ॥୧-୪୧-
'ହେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଗଙ୍ଗା ହେଉଛନ୍ତି ହିମବତଙ୍କ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ କନ୍ୟା; ତାଙ୍କ ଜଳରେ ତୁମେ ତୁମ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳକ୍ରିୟା କର।'
ଭସ୍ମରାଶୀକୃତାନେତାନ୍ ପ୍ଲାଵଯେଲ୍ଲୋକପାଵନୀ । ତଯା କ୍ଲିନ୍ନମିଦଂ ଭସ୍ମ ଗଙ୍ଗଯା ଲୋକକାନ୍ତଯା । ଷଷ୍ଟିଂ ପୁତ୍ରସହସ୍ରାଣି ସ୍ଵର୍ଗଲୋକଂ ଗମିଷ୍ଯତି ॥୧-୪୧-
'ଲୋକପାବନୀ ଗଙ୍ଗା ଏହି ଛାର ଉପରେ ବହିଯିବେ; ତାଙ୍କ ଜଳରେ ଏହି ଛାର ଭିଜିଲେ, ଷଷ୍ଟି ହଜାର ପୁଅ ସ୍ବର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବେ।'
ନିର୍ଗଚ୍ଛାଶ୍ଵଂ ମହାଭାଗ ସଂଗୃହ୍ଯ ପୁରୁଷର୍ଷଭ। ଯଜ୍ଞଂ ପୈତାମହଂ ଵୀର ନିର୍ଵର୍ତଯିତୁମର୍ହସି॥୧-୪୧-
'ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଯାଅ, ଘୋଡ଼ାକୁ ନେଇ ଆଣ; ହେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପୂର୍ବଜଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବା ଉଚିତ।'
ସୁପର୍ଣଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସୋଂଽଶୁମାନତିଵୀର୍ଯଵାନ୍ । ତ୍ଵରିତଂ ହଯମାଦାଯ ପୁନରାଯାନ୍ମହାତପାଃ ॥୧-୪୧-
ସୁପର୍ଣ୍ଣଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଅତି ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଅଂଶୁମାନ୍ ଶୀଘ୍ର ଘୋଡ଼ାକୁ ନେଇ, ମହାତପସ୍ବୀ ଭାବେ ପୁନି ଫେରିଲେ।
ତତୋ ରାଜାନମାସାଦ୍ଯ ଦୀକ୍ଷିତଂ ରଘୁନନ୍ଦନ । ନ୍ଯଵେଦଯଦ୍ ଯଥାଵୃତ୍ତଂ ସୁପର୍ଣଵଚନଂ ତଥା ॥୧-୪୧-
ତାପରେ ଦୀକ୍ଷିତ ରାଜାଙ୍କୁ ଆସି, ରଘୁବଂଶର ନନ୍ଦନ, ସମସ୍ତ ଘଟିଥିବା କଥା ଏବଂ ସୁପର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଉକ୍ତି ରାଜାଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ।