ଵିରାଧଶ୍ଚ ହତଃ ସଂଖ୍ଯେ ରାକ୍ଷସୋ ଭୀମଵିକ୍ରମଃ। ଵନେ ରାମେଣ ଵିକ୍ରମ୍ଯ ମହେନ୍ଦ୍ରେଣେଵ ଶମ୍ବରଃ
ଭୟଙ୍କର ବଳବାନ୍ ରାକ୍ଷସ ବିରାଧ ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅରଣ୍ୟରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ହତ ହେଲେ, ଯେପରି ମହାଇନ୍ଦ୍ର ଶମ୍ବରକୁ ମାରିଥିଲେ।
ଚତୁର୍ଦଶ ସହସ୍ରାଣି ରକ୍ଷସାଂ ଭୀମକର୍ମଣାମ୍। ନିହତାନି ଜନସ୍ଥାନେ ଶରୈରଗ୍ନିଶିଖୋପମୈଃ
ଜନସ୍ଥାନରେ ଭୟଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଚଉଦ ହଜାର ରାକ୍ଷସ ଅଗ୍ନିଶିଖା ପରି ତୀବ୍ର ବାଣରେ ନିହତ ହେଲେ।
ଖରଶ୍ଚ ନିହତଃ ସଂଖ୍ଯେ ତ୍ରିଶିରାଶ୍ଚ ନିପାତିତଃ। ଦୂଷଣଶ୍ଚ ମହାତେଜା ରାମେଣ ଵିଦିତାତ୍ମନା
ଖର ଯୁଦ୍ଧରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ, ତ୍ରିଶିରା ମଧ୍ୟ ପଡ଼ିଗଲେ, ମହାତେଜସ୍ବୀ ଦୂଷଣ ମଧ୍ୟ ନିଜକୁ ଜାଣୁଥିବା ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହତ ହେଲେ।
ଐଶ୍ଵର୍ଯଂ ଵାନରାଣାଂ ଚ ଦୁର୍ଲଭଂ ଵାଲିପାଲିତମ୍। ଅସ୍ଯା ନିମିତ୍ତେ ସୁଗ୍ରୀଵଃ ପ୍ରାପ୍ତଵାଁଲ୍ଲୋକଵିଶ୍ରୁତଃ
ବାନରମାନେ ଯେଉଁ ରାଜ୍ୟ ବାଲୀ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ, ଏହି ଜନାଙ୍କ ପାଇଁ ସୁଗ୍ରୀବ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ଲାଗି ପାଇଲେ।
ସାଗରଶ୍ଚ ମଯାଽଽକ୍ରାନ୍ତଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ନଦନଦୀପତିଃ। ଅସ୍ଯା ହେତୋର୍ଵିଶାଲାକ୍ଷ୍ଯାଃ ପୁରୀ ଚେଯଂ ନିରୀକ୍ଷିତା
ମୁଁ ଏହି ଅମୂଲ୍ୟ ସମୁଦ୍ର, ନଦୀ ଓ ନଦୀମାନଙ୍କର ମହାପତି, ଅତିକ୍ରମ କରିଛି; ଏହି ବିଶାଳ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ଜନନୀ ପାଇଁ ଏହି ସହରକୁ ମୁଁ ଦେଖିଛି।
ଯଦି ରାମଃ ସମୁଦ୍ରାନ୍ତାଂ ମେଦିନୀଂ ପରିଵର୍ତଯେତ୍। ଅସ୍ଯାଃ କୃତେ ଜଗଚ୍ଚାପି ଯୁକ୍ତମିତ୍ଯେଵ ମେ ମତିଃ
ଯଦି ରାମ ଏହି ଜନନୀ ପାଇଁ ସମୁଦ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭୂମିକୁ ଉଲଟିଦେଇଥାନ୍ତି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିଥାନ୍ତି, ତାହା ସଠିକ୍ ହେବ; ମୋର ମନେ ଏହିପରି ଭାବ ଆସୁଛି।
ରାଜ୍ଯଂ ଵା ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ସୀତା ଵା ଜନକାତ୍ମଜା। ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯରାଜ୍ଯଂ ସକଲଂ ସୀତାଯା ନାପ୍ନୁଯାତ୍ କଲାମ୍
ତିନି ଲୋକର ରାଜ୍ୟ କିମ୍ବା ଜନକଙ୍କ ଝିଅ ସୀତା— ସମସ୍ତ ତ୍ରିଲୋକର ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟ ସୀତାଙ୍କ ଏକ ଅଂଶ ସମାନ ହେବ ନାହିଁ।
ଇଯଂ ସା ଧର୍ମଶୀଲସ୍ଯ ଜନକସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ। ସୁତା ମୈଥିଲରାଜସ୍ଯ ସୀତା ଭର୍ତୃଦୃଢଵ୍ରତା
ଏହିଁ ସୀତା, ମହାତ୍ମା ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଜନକଙ୍କ ଝିଅ, ମୈଥିଳୀ ରାଜାଙ୍କ କନ୍ୟା, ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ପ୍ରତି ଅଟୁଟ ନିଷ୍ଠା ରଖିଥିବା।
ଵିକ୍ରାନ୍ତସ୍ଯାର୍ଯଶୀଲସ୍ଯ ସଂଯୁଗେଷ୍ଵନିଵର୍ତିନଃ। ସ୍ନୁଷା ଦଶରଥସ୍ଯୈଷା ଜ୍ଯେଷ୍ଠା ରାଜ୍ଞୋ ଯଶସ୍ଵିନୀ
ଏହିଁ ଯଶସ୍ୱୀ ଝେଷ୍ଠ ବହୁ ଦଶରଥଙ୍କ, ଯିଏ ବିର ଓ ଉଚ୍ଚ ଚରିତ୍ର ଥିବା, ଯୁଦ୍ଧରେ କେବେ ପଛୁଆ ନହେଉଥିବା ରାମଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ।
ଧର୍ମଜ୍ଞସ୍ଯ କୃତଜ୍ଞସ୍ଯ ରାମସ୍ଯ ଵିଦିତାତ୍ମନଃ। ଇଯଂ ସା ଦଯିତା ଭାର୍ଯା ରାକ୍ଷସୀଵଶମାଗତା
ଏହିଁ ସୀତା, ଧର୍ମ ଓ କୃତଜ୍ଞତା ଜଣା ଏବଂ ନିଜକୁ ଜଣା ରାମଙ୍କ ପ୍ରିୟା ପତ୍ନୀ, ଏବେ ରାକ୍ଷସୀଙ୍କ ଅଧୀନତାରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି।
ସର୍ଵାନ୍ ଭୋଗାନ୍ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଭର୍ତୃସ୍ନେହବଲାତ୍ କୃତା। ଅଚିନ୍ତଯିତ୍ଵା କଷ୍ଟାନି ପ୍ରଵିଷ୍ଟା ନିର୍ଜନଂ ଵନମ୍
ସମସ୍ତ ସୁଖସମ୍ପଦକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ସ୍ୱାମୀପ୍ରେମର ଶକ୍ତିରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ସୀତା କଷ୍ଟକୁ ଚିନ୍ତା ନକରି ଏକାକୀ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ।
ସଂତୁଷ୍ଟା ଫଲମୂଲେନ ଭର୍ତୃଶୁଶ୍ରୂଷଣାପରା। ଯା ପରାଂ ଭଜତେ ପ୍ରୀତିଂ ଵନେଽପି ଭଵନେ ଯଥା
ଫଳ ଓ ମୂଳରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଥିବା, ସ୍ୱାମୀ ସେବାରେ ନିରତ, ସୀତା ଅରଣ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଗୃହର ଭଳି ପରମ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
ସେଯଂ କନକଵର୍ଣାଂଗୀ ନିତ୍ଯଂ ସୁସ୍ମିତଭାଷିଣୀ। ସହତେ ଯାତନାମେତାମନର୍ଥାନାମଭାଗିନୀ
ଏହି ସୁବର୍ଣ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ ଅଙ୍ଗ ଥିବା, ସଦା ମୃଦୁ ହସ ଓ ମିଠା କଥା କହୁଥିବା ସୀତା, ଅନ୍ୟାୟ ଦୁଃଖର ଅଯୋଗ୍ୟ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଯନ୍ତ୍ରଣା ସହିଯାଉଛନ୍ତି।
ଇମାଂ ତୁ ଶୀଲସମ୍ପନ୍ନାଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁମିଚ୍ଛତି ରାଘଵଃ। ରାଵଣେନ ପ୍ରମଥିତାଂ ପ୍ରପାମିଵ ପିପାସିତଃ
ଏହି ଗୁଣବତୀ ସୀତାକୁ ଦେଖିବାକୁ ରାଘବ ଆତୁର, ଯେଉଁଠି ରାବଣ ତାଙ୍କୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଛି, ଯେପରି ତରସିଥିବା ଜଣେ ଜଳାଶୟ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେ।
ଅସ୍ଯା ନୂନଂ ପୁନର୍ଲାଭାଦ୍ ରାଘଵଃ ପ୍ରୀତିମେଷ୍ଯତି। ରାଜା ରାଜ୍ଯପରିଭ୍ରଷ୍ଟଃ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ଯେଵ ମେଦିନୀମ୍
ନିଶ୍ଚୟ, ସୀତାଙ୍କୁ ପୁନଃ ପାଇଲେ, ରାଘବ ପୁଣି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିବେ, ଯେପରି ରାଜା ହରାଇଥିବା ରାଜ୍ୟକୁ ପୁଣି ପାଇଲେ ଖୁସି ହୁଏ।
କାମଭୋଗୈଃ ପରିତ୍ଯକ୍ତା ହୀନା ବନ୍ଧୁଜନେନ ଚ। ଧାରଯତ୍ଯାତ୍ମନୋ ଦେହଂ ତତ୍ସମାଗମକାଙ୍କ୍ଷିଣୀ
ସୀତା କାମସୁଖ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ପରିବାର ଠାରୁ ବିୟୋଗ ହୋଇଛନ୍ତି; ସେ ମାନେ ମାତ୍ର ସ୍ୱାମୀ ସମ୍ମିଳନର ଆଶାରେ ନିଜ ଦେହ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି।
ନୈଷା ପଶ୍ଯତି ରାକ୍ଷସ୍ଯୋ ନେମାନ୍ ପୁଷ୍ପଫଲଦ୍ରୁମାନ୍। ଏକସ୍ଥହୃଦଯା ନୂନଂ ରାମମେଵାନୁପଶ୍ଯତି
ସୀତା ରାକ୍ଷସୀମାନେ କିମ୍ବା ଏହି ପୁଷ୍ପ ଓ ଫଳ ଥିବା ଗଛମାନେକୁ ଦେଖୁନାହାନ୍ତି; ନିଶ୍ଚୟ, ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ସୁଦୃଢ଼ ଭାବେ କେବଳ ରାମଙ୍କ ଉପରେ ଅଟୁଟ ଅଛି।
ଭର୍ତା ନାମ ପରଂ ନାର୍ଯାଃ ଶୋଭନଂ ଭୂଷଣାଦପି। ଏଷା ହି ରହିତା ତେନ ଶୋଭନାର୍ହା ନ ଶୋଭତେ
ସ୍ତ୍ରୀ ପାଇଁ ସ୍ୱାମୀ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭୂଷଣ, ଯେଉଁଥିରେ ସମସ୍ତ ଆଭୂଷଣ ମଧ୍ୟ ହାରିଯାଏ; ସେ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ରହିଥିବାରୁ, ଯଥାର୍ଥରେ ସୁନ୍ଦର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।
ଦୁଷ୍କରଂ କୁରୁତେ ରାମୋ ହୀନୋ ଯଦନଯା ପ୍ରଭୁଃ। ଧାରଯତ୍ଯାତ୍ମନୋ ଦେହଂ ନ ଦୁଃଖେନାଵସୀଦତି
ଏହି ସୀତା ବିନା ରାମ ଯେଉଁ କଠିନ କାମ କରୁଛନ୍ତି, ତାହା ଅତି ଦୁର୍ଲଭ; ସେ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯିବାକୁ ଦିଅନାହାନ୍ତି, ନିଜ ଦେହକୁ ଧାରଣ କରି ରହିଛନ୍ତି।
ଇମାମସିତକେଶାନ୍ତାଂ ଶତପତ୍ରନିଭେକ୍ଷଣାମ୍। ସୁଖାର୍ହାଂ ଦୁଃଖିତାଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ମମାପି ଵ୍ଯଥିତଂ ମନଃ
ଏହି କଳା କେଶ ଓ ପଦ୍ମପତ୍ର ସମାନ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା, ସୁଖର ଯୋଗ୍ୟ ହେଉଥିବା ଏହି ଦୁଃଖିତ ସୀତାକୁ ଦେଖି, ମୋର ମନ ମଧ୍ୟ ବେଦନାରେ ଭରିଯାଉଛି।
କ୍ଷିତିକ୍ଷମା ପୁଷ୍କରସଂନିଭେକ୍ଷଣା ଯା ରକ୍ଷିତା ରାଘଵଲକ୍ଷ୍ମଣାଭ୍ଯାମ୍। ସା ରାକ୍ଷସୀଭିର୍ଵିକୃତେକ୍ଷଣାଭିଃ ସଂରକ୍ଷ୍ଯତେ ସମ୍ପ୍ରତି ଵୃକ୍ଷମୂଲେ
ପୃଥିବୀ ପରି ସହନଶୀଳ, ନୀଳ ପଦ୍ମ ସମାନ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା, ଯିଏ ପୂର୍ବେ ରାଘବ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ ଥିଲେ, ସେ ଏବେ ବିକୃତ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା ରାକ୍ଷସୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ଗଛ ତଳେ ରକ୍ଷିତ ହେଉଛନ୍ତି।
ହିମହତନଲିନୀଵ ନଷ୍ଟଶୋଭା ଵ୍ଯସନପରମ୍ପରଯା ନିପୀଡ୍ଯମାନା। ସହଚରରହିତେଵ ଚକ୍ରଵାକୀ ଜନକସୁତା କୃପଣାଂ ଦଶାଂ ପ୍ରପନ୍ନା
ହିମରେ ପଡ଼ିଥିବା କମଳିନୀ ପରି ରୂପ ହରାଇ, ଦୁଃଖର ଧାରାରେ ଚାପିଯାଉଥିବା, ସହଚର ବିହୀନ ଚକ୍ରବାକୀ ପରି, ଜନକଙ୍କ ଝିଅ ଦୟନୀୟ ଦଶାକୁ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି।
ଅସ୍ଯା ହି ପୁଷ୍ପାଵନତାଗ୍ରଶାଖାଃ ଶୋକଂ ଦୃଢଂ ଵୈ ଜନଯନ୍ତ୍ଯଶୋକାଃ। ହିମଵ୍ଯପାଯେନ ଚ ଶୀତରଶ୍ମି- ରଭ୍ଯୁତ୍ଥିତୋ ନୈକସହସ୍ରରଶ୍ମିଃ
ଏହି ଅଶୋକ ଗଛମାନଙ୍କର ଫୁଲରେ ଭରିଥିବା ଓ ଝୁଲିଥିବା ଡାଳିଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କର ଦୁଃଖକୁ ଆଉ ଗଭୀର କରୁଛି; ଏବଂ ଶୀତ ଋତୁ ଶେଷ ହେବା ସହିତ, ଏକ ହଜାର କିରଣ ଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେପରି ଉଦୟ ହୁଏ, ସେପରି ଏଠି ଉଦୟ ହେଉଛି।
ଇତ୍ଯେଵମର୍ଥଂ କପିରନ୍ଵଵେକ୍ଷ୍ଯ ସୀତେଯମିତ୍ଯେଵ ତୁ ଜାତବୁଦ୍ଧିଃ। ସଂଶ୍ରିତ୍ଯ ତସ୍ମିନ୍ ନିଷସାଦ ଵୃକ୍ଷେ ବଲୀ ହରୀଣାମୃଷଭସ୍ତରସ୍ଵୀ
ଏପରି ଭାବି, କପି ନିଶ୍ଚିତ ହେଲେ ଯେ, 'ଏହି ହେଉଛନ୍ତି ସୀତା', ସେଇ ଗଛକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ବସିଗଲେ; ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଦ୍ରୁତ, ବାନରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
thumb|ସପ୍ତଦଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡେ ସପ୍ତଦଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୫-
ଏବେ ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡର ସତରେ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତତଃ କୁମୁଦଖଣ୍ଡାଭୋ ନିର୍ମଲଂ ନିର୍ମଲୋଦଯଃ। ପ୍ରଜଗାମ ନଭଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରୋ ହଂସୋ ନୀଲମିଵୋଦକମ୍
ତାପରେ, କୁମୁଦ ଫୁଲ ଭଳି ଧଳା ଓ ପ୍ରସ୍ତର ଭଳି ନିର୍ମଳ ଚାନ୍ଦ୍ରମା ନିର୍ମଳ ଆଲୋକରେ ଆକାଶରେ ଉଦୟ ହେଲେ, ନୀଳ ପାଣିରେ ହଂସ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ସାଚିଵ୍ଯମିଵ କୁର୍ଵନ୍ ସ ପ୍ରଭଯା ନିର୍ମଲପ୍ରଭଃ। ଚନ୍ଦ୍ରମା ରଶ୍ମିଭିଃ ଶୀତୈଃ ସିଷେଵେ ପଵନାତ୍ମଜମ୍
ସେଇ ଚାନ୍ଦ୍ରମା, ନିର୍ମଳ ଆଲୋକରେ, ତାଙ୍କର ଶୀତଳ କିରଣରେ ମାନେ ଏକ ସାଙ୍ଗ ଦେଉଛନ୍ତି ଭଳି, ପବନପୁତ୍ରଙ୍କୁ ସେବା କରୁଥିଲେ।
ସ ଦଦର୍ଶ ତତଃ ସୀତାଂ ପୂର୍ଣଚନ୍ଦ୍ରନିଭାନନାମ୍। ଶୋକଭାରୈରିଵ ନ୍ଯସ୍ତାଂ ଭାରୈର୍ନାଵମିଵାମ୍ଭସି
ତାପରେ ସେ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ତାଙ୍କର ମୁହଁ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ଭଳି, ଦୁଃଖର ଭାରରେ ଭାସୁଥିବା, ପାଣିରେ ଭାରୀ ଭାର ନିଅଥିବା ନୌକା ଭଳି।
ଦିଦୃକ୍ଷମାଣୋ ଵୈଦେହୀଂ ହନୂମାନ୍ ମାରୁତାତ୍ମଜଃ। ସ ଦଦର୍ଶାଵିଦୂରସ୍ଥା ରାକ୍ଷସୀର୍ଘୋରଦର୍ଶନାଃ
ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଥିବା ମାରୁତନନ୍ଦନ ହନୁମାନ, ସେଠାରେ ନିକଟରେ ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଯିବା ରାକ୍ଷସୀମାନେ ଅଛନ୍ତି ବୋଲି ଦେଖିଲେ।
ଏକାକ୍ଷୀମେକକର୍ଣାଂ ଚ କର୍ଣପ୍ରାଵରଣାଂ ତଥା। ଅକର୍ଣାଂ ଶଙ୍କୁକର୍ଣାଂ ଚ ମସ୍ତକୋଚ୍ଛ୍ଵାସନାସିକାମ୍
ସେ ଦେଖିଲେ କେହି ଏକ ଆଖି, କେହି ଏକ କାନ, କେହି କାନ ଢାକିଥିବା, କେହି କାନ ନଥିବା, କେହି ଶଂଖ ଭଳି କାନ, ଏବଂ କେହି ମୁଣ୍ଡ ଉପରକୁ ନାକ ଥିବା।