ଦୁଷ୍କରଂ କୃତଵାନ୍ ରାମୋ ହୀନୋ ଯଦନଯା ପ୍ରଭୁଃ। ଧାରଯତ୍ଯାତ୍ମନୋ ଦେହଂ ନ ଶୋକେନାଵସୀଦତି
ରାମ ଏହି କଠିନ କାମ କରିଛନ୍ତି—ସେ ଏହାଙ୍କୁ ହରାଇ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଦେହକୁ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ଦୁଃଖରେ ଭାସିଯାନ୍ତି ନାହିଁ।
ଏଵଂ ସୀତାଂ ତଥା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ହୃଷ୍ଟଃ ପଵନସମ୍ଭଵଃ। ଜଗାମ ମନସା ରାମଂ ପ୍ରଶଶଂସ ଚ ତଂ ପ୍ରଭୁମ୍
ଏଭଳି ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ପବନପୁତ୍ର ଖୁସି ହେଲେ, ମନରେ ରାମଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କଲେ ଓ ସେଇ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ।
thumb|ଷୋଡଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡେ ଷୋଡଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୫-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡର ଷୋଡଶ ସର୍ଗ ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ପ୍ରଶସ୍ଯ ତୁ ପ୍ରଶସ୍ତଵ୍ଯାଂ ସୀତାଂ ତାଂ ହରିପୁଂଗଵଃ। ଗୁଣାଭିରାମଂ ରାମଂ ଚ ପୁନଶ୍ଚିନ୍ତାପରୋଽଭଵତ୍
ସେଇ ପ୍ରଶଂସାଯୋଗ୍ୟ ସୀତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରି, ବାନରମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁନି ଗୁଣମୟ ରାମଙ୍କ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତାରେ ଲିନ ହେଲେ।
ସ ମୁହୂର୍ତମିଵ ଧ୍ଯାତ୍ଵା ବାଷ୍ପପର୍ଯାକୁଲେକ୍ଷଣଃ। ସୀତାମାଶ୍ରିତ୍ଯ ତେଜସ୍ଵୀ ହନୂମାନ୍ ଵିଲଲାପ ହ
ସେ କିଛି ଖଣ୍ଡ ଧ୍ୟାନ କରି, ଲୁହାରେ ଆଖିଭରି, ତେଜସ୍ବୀ ହନୁମାନ୍ ସୀତାଙ୍କୁ ଭାବି ଦୁଃଖ କଲେ।
ମାନ୍ଯା ଗୁରୁଵିନୀତସ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ଯ ଗୁରୁପ୍ରିଯା। ଯଦି ସୀତା ହି ଦୁଃଖାର୍ତା କାଲୋ ହି ଦୁରତିକ୍ରମଃ
ଏହି ଜନା ସମ୍ମାନିତ, ବଡମାନେଙ୍କୁ ମାନ୍ୟ କରନ୍ତି, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପ୍ରିୟା, ଯିଏ ଗୁରୁଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି। ଯଦି ଦୁଃଖିତ ସୀତା ହରାଇଯାନ୍ତି, ତେବେ ନିଶ୍ଚୟ ଦୁର୍ଲଘ୍ୟ କାଳର ଅଟକାଯିବା ନାହିଁ।
ରାମସ୍ଯ ଵ୍ଯଵସାଯଜ୍ଞା ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ଯ ଚ ଧୀମତଃ। ନାତ୍ଯର୍ଥଂ କ୍ଷୁଭ୍ଯତେ ଦେଵୀ ଗଂଗେଵ ଜଲଦାଗମେ
ରାମଙ୍କ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ବୁଦ୍ଧିକୁ ଜାଣି, ଦେବୀ ଅତିରିକ୍ତ ଚିନ୍ତିତ ହେଉନାହାନ୍ତି, ବର୍ଷାରେ ଗଙ୍ଗା ଯେପରି ଶାନ୍ତ ରହେ।
ତୁଲ୍ଯଶୀଲଵଯୋଵୃତ୍ତାଂ ତୁଲ୍ଯାଭିଜନଲକ୍ଷଣାମ୍। ରାଘଵୋଽର୍ହତି ଵୈଦେହୀଂ ତଂ ଚେଯମସିତେକ୍ଷଣା
ଚରିତ୍ର, ବୟସ, ଆଚରଣ, କୁଳ ଓ ଲକ୍ଷଣରେ ସମାନ ଥିବା ଏହି ଭିଦେହନନ୍ଦିନୀକୁ ରାଘବ ଯୋଗ୍ୟ, ଏହି କଳା ଚକ୍ଷୁଅଳି ମଧ୍ୟ ସେଠିପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ଯୋଗ୍ୟ।
ତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନଵହେମାଭାଂ ଲୋକକାନ୍ତାମିଵ ଶ୍ରିଯମ୍। ଜଗାମ ମନସା ରାମଂ ଵଚନଂ ଚେଦମବ୍ରଵୀତ୍
ନୂତନ ସୁନା ପରି ଚମକୁଥିବା, ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଶ୍ରୀ ପରି ଦେଖି, ସେ ମନେ ରାମଙ୍କୁ ଭାବି, ଏହି କଥା କହିଲେ—
ଅସ୍ଯା ହେତୋର୍ଵିଶାଲାକ୍ଷ୍ଯା ହତୋ ଵାଲୀ ମହାବଲଃ। ରାଵଣପ୍ରତିମୋ ଵୀର୍ଯେ କବନ୍ଧଶ୍ଚ ନିପାତିତଃ
ଏହି ବିଶାଳ ନୟନବତୀଙ୍କ ପାଇଁ, ବଳଶାଳୀ ବାଲୀ, ଯିଏ ଶକ୍ତିରେ ରାବଣ ସମ, ହତ ହେଲେ, କବନ୍ଧ ମଧ୍ୟ ପଡ଼ିଗଲେ।
ଵିରାଧଶ୍ଚ ହତଃ ସଂଖ୍ଯେ ରାକ୍ଷସୋ ଭୀମଵିକ୍ରମଃ। ଵନେ ରାମେଣ ଵିକ୍ରମ୍ଯ ମହେନ୍ଦ୍ରେଣେଵ ଶମ୍ବରଃ
ଭୟଙ୍କର ବଳବାନ୍ ରାକ୍ଷସ ବିରାଧ ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅରଣ୍ୟରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ହତ ହେଲେ, ଯେପରି ମହାଇନ୍ଦ୍ର ଶମ୍ବରକୁ ମାରିଥିଲେ।
ଚତୁର୍ଦଶ ସହସ୍ରାଣି ରକ୍ଷସାଂ ଭୀମକର୍ମଣାମ୍। ନିହତାନି ଜନସ୍ଥାନେ ଶରୈରଗ୍ନିଶିଖୋପମୈଃ
ଜନସ୍ଥାନରେ ଭୟଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଚଉଦ ହଜାର ରାକ୍ଷସ ଅଗ୍ନିଶିଖା ପରି ତୀବ୍ର ବାଣରେ ନିହତ ହେଲେ।
ଖରଶ୍ଚ ନିହତଃ ସଂଖ୍ଯେ ତ୍ରିଶିରାଶ୍ଚ ନିପାତିତଃ। ଦୂଷଣଶ୍ଚ ମହାତେଜା ରାମେଣ ଵିଦିତାତ୍ମନା
ଖର ଯୁଦ୍ଧରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ, ତ୍ରିଶିରା ମଧ୍ୟ ପଡ଼ିଗଲେ, ମହାତେଜସ୍ବୀ ଦୂଷଣ ମଧ୍ୟ ନିଜକୁ ଜାଣୁଥିବା ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହତ ହେଲେ।
ଐଶ୍ଵର୍ଯଂ ଵାନରାଣାଂ ଚ ଦୁର୍ଲଭଂ ଵାଲିପାଲିତମ୍। ଅସ୍ଯା ନିମିତ୍ତେ ସୁଗ୍ରୀଵଃ ପ୍ରାପ୍ତଵାଁଲ୍ଲୋକଵିଶ୍ରୁତଃ
ବାନରମାନେ ଯେଉଁ ରାଜ୍ୟ ବାଲୀ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ, ଏହି ଜନାଙ୍କ ପାଇଁ ସୁଗ୍ରୀବ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ଲାଗି ପାଇଲେ।
ସାଗରଶ୍ଚ ମଯାଽଽକ୍ରାନ୍ତଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ନଦନଦୀପତିଃ। ଅସ୍ଯା ହେତୋର୍ଵିଶାଲାକ୍ଷ୍ଯାଃ ପୁରୀ ଚେଯଂ ନିରୀକ୍ଷିତା
ମୁଁ ଏହି ଅମୂଲ୍ୟ ସମୁଦ୍ର, ନଦୀ ଓ ନଦୀମାନଙ୍କର ମହାପତି, ଅତିକ୍ରମ କରିଛି; ଏହି ବିଶାଳ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ଜନନୀ ପାଇଁ ଏହି ସହରକୁ ମୁଁ ଦେଖିଛି।
ଯଦି ରାମଃ ସମୁଦ୍ରାନ୍ତାଂ ମେଦିନୀଂ ପରିଵର୍ତଯେତ୍। ଅସ୍ଯାଃ କୃତେ ଜଗଚ୍ଚାପି ଯୁକ୍ତମିତ୍ଯେଵ ମେ ମତିଃ
ଯଦି ରାମ ଏହି ଜନନୀ ପାଇଁ ସମୁଦ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭୂମିକୁ ଉଲଟିଦେଇଥାନ୍ତି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିଥାନ୍ତି, ତାହା ସଠିକ୍ ହେବ; ମୋର ମନେ ଏହିପରି ଭାବ ଆସୁଛି।
ରାଜ୍ଯଂ ଵା ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ସୀତା ଵା ଜନକାତ୍ମଜା। ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯରାଜ୍ଯଂ ସକଲଂ ସୀତାଯା ନାପ୍ନୁଯାତ୍ କଲାମ୍
ତିନି ଲୋକର ରାଜ୍ୟ କିମ୍ବା ଜନକଙ୍କ ଝିଅ ସୀତା— ସମସ୍ତ ତ୍ରିଲୋକର ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟ ସୀତାଙ୍କ ଏକ ଅଂଶ ସମାନ ହେବ ନାହିଁ।
ଇଯଂ ସା ଧର୍ମଶୀଲସ୍ଯ ଜନକସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ। ସୁତା ମୈଥିଲରାଜସ୍ଯ ସୀତା ଭର୍ତୃଦୃଢଵ୍ରତା
ଏହିଁ ସୀତା, ମହାତ୍ମା ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଜନକଙ୍କ ଝିଅ, ମୈଥିଳୀ ରାଜାଙ୍କ କନ୍ୟା, ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ପ୍ରତି ଅଟୁଟ ନିଷ୍ଠା ରଖିଥିବା।
ଵିକ୍ରାନ୍ତସ୍ଯାର୍ଯଶୀଲସ୍ଯ ସଂଯୁଗେଷ୍ଵନିଵର୍ତିନଃ। ସ୍ନୁଷା ଦଶରଥସ୍ଯୈଷା ଜ୍ଯେଷ୍ଠା ରାଜ୍ଞୋ ଯଶସ୍ଵିନୀ
ଏହିଁ ଯଶସ୍ୱୀ ଝେଷ୍ଠ ବହୁ ଦଶରଥଙ୍କ, ଯିଏ ବିର ଓ ଉଚ୍ଚ ଚରିତ୍ର ଥିବା, ଯୁଦ୍ଧରେ କେବେ ପଛୁଆ ନହେଉଥିବା ରାମଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ।
ଧର୍ମଜ୍ଞସ୍ଯ କୃତଜ୍ଞସ୍ଯ ରାମସ୍ଯ ଵିଦିତାତ୍ମନଃ। ଇଯଂ ସା ଦଯିତା ଭାର୍ଯା ରାକ୍ଷସୀଵଶମାଗତା
ଏହିଁ ସୀତା, ଧର୍ମ ଓ କୃତଜ୍ଞତା ଜଣା ଏବଂ ନିଜକୁ ଜଣା ରାମଙ୍କ ପ୍ରିୟା ପତ୍ନୀ, ଏବେ ରାକ୍ଷସୀଙ୍କ ଅଧୀନତାରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି।
ସର୍ଵାନ୍ ଭୋଗାନ୍ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଭର୍ତୃସ୍ନେହବଲାତ୍ କୃତା। ଅଚିନ୍ତଯିତ୍ଵା କଷ୍ଟାନି ପ୍ରଵିଷ୍ଟା ନିର୍ଜନଂ ଵନମ୍
ସମସ୍ତ ସୁଖସମ୍ପଦକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ସ୍ୱାମୀପ୍ରେମର ଶକ୍ତିରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ସୀତା କଷ୍ଟକୁ ଚିନ୍ତା ନକରି ଏକାକୀ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ।
ସଂତୁଷ୍ଟା ଫଲମୂଲେନ ଭର୍ତୃଶୁଶ୍ରୂଷଣାପରା। ଯା ପରାଂ ଭଜତେ ପ୍ରୀତିଂ ଵନେଽପି ଭଵନେ ଯଥା
ଫଳ ଓ ମୂଳରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଥିବା, ସ୍ୱାମୀ ସେବାରେ ନିରତ, ସୀତା ଅରଣ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଗୃହର ଭଳି ପରମ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
ସେଯଂ କନକଵର୍ଣାଂଗୀ ନିତ୍ଯଂ ସୁସ୍ମିତଭାଷିଣୀ। ସହତେ ଯାତନାମେତାମନର୍ଥାନାମଭାଗିନୀ
ଏହି ସୁବର୍ଣ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ ଅଙ୍ଗ ଥିବା, ସଦା ମୃଦୁ ହସ ଓ ମିଠା କଥା କହୁଥିବା ସୀତା, ଅନ୍ୟାୟ ଦୁଃଖର ଅଯୋଗ୍ୟ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଯନ୍ତ୍ରଣା ସହିଯାଉଛନ୍ତି।
ଇମାଂ ତୁ ଶୀଲସମ୍ପନ୍ନାଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁମିଚ୍ଛତି ରାଘଵଃ। ରାଵଣେନ ପ୍ରମଥିତାଂ ପ୍ରପାମିଵ ପିପାସିତଃ
ଏହି ଗୁଣବତୀ ସୀତାକୁ ଦେଖିବାକୁ ରାଘବ ଆତୁର, ଯେଉଁଠି ରାବଣ ତାଙ୍କୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଛି, ଯେପରି ତରସିଥିବା ଜଣେ ଜଳାଶୟ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେ।
ଅସ୍ଯା ନୂନଂ ପୁନର୍ଲାଭାଦ୍ ରାଘଵଃ ପ୍ରୀତିମେଷ୍ଯତି। ରାଜା ରାଜ୍ଯପରିଭ୍ରଷ୍ଟଃ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ଯେଵ ମେଦିନୀମ୍
ନିଶ୍ଚୟ, ସୀତାଙ୍କୁ ପୁନଃ ପାଇଲେ, ରାଘବ ପୁଣି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିବେ, ଯେପରି ରାଜା ହରାଇଥିବା ରାଜ୍ୟକୁ ପୁଣି ପାଇଲେ ଖୁସି ହୁଏ।
କାମଭୋଗୈଃ ପରିତ୍ଯକ୍ତା ହୀନା ବନ୍ଧୁଜନେନ ଚ। ଧାରଯତ୍ଯାତ୍ମନୋ ଦେହଂ ତତ୍ସମାଗମକାଙ୍କ୍ଷିଣୀ
ସୀତା କାମସୁଖ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ପରିବାର ଠାରୁ ବିୟୋଗ ହୋଇଛନ୍ତି; ସେ ମାନେ ମାତ୍ର ସ୍ୱାମୀ ସମ୍ମିଳନର ଆଶାରେ ନିଜ ଦେହ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି।
ନୈଷା ପଶ୍ଯତି ରାକ୍ଷସ୍ଯୋ ନେମାନ୍ ପୁଷ୍ପଫଲଦ୍ରୁମାନ୍। ଏକସ୍ଥହୃଦଯା ନୂନଂ ରାମମେଵାନୁପଶ୍ଯତି
ସୀତା ରାକ୍ଷସୀମାନେ କିମ୍ବା ଏହି ପୁଷ୍ପ ଓ ଫଳ ଥିବା ଗଛମାନେକୁ ଦେଖୁନାହାନ୍ତି; ନିଶ୍ଚୟ, ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ସୁଦୃଢ଼ ଭାବେ କେବଳ ରାମଙ୍କ ଉପରେ ଅଟୁଟ ଅଛି।
ଭର୍ତା ନାମ ପରଂ ନାର୍ଯାଃ ଶୋଭନଂ ଭୂଷଣାଦପି। ଏଷା ହି ରହିତା ତେନ ଶୋଭନାର୍ହା ନ ଶୋଭତେ
ସ୍ତ୍ରୀ ପାଇଁ ସ୍ୱାମୀ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭୂଷଣ, ଯେଉଁଥିରେ ସମସ୍ତ ଆଭୂଷଣ ମଧ୍ୟ ହାରିଯାଏ; ସେ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ରହିଥିବାରୁ, ଯଥାର୍ଥରେ ସୁନ୍ଦର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।
ଦୁଷ୍କରଂ କୁରୁତେ ରାମୋ ହୀନୋ ଯଦନଯା ପ୍ରଭୁଃ। ଧାରଯତ୍ଯାତ୍ମନୋ ଦେହଂ ନ ଦୁଃଖେନାଵସୀଦତି
ଏହି ସୀତା ବିନା ରାମ ଯେଉଁ କଠିନ କାମ କରୁଛନ୍ତି, ତାହା ଅତି ଦୁର୍ଲଭ; ସେ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯିବାକୁ ଦିଅନାହାନ୍ତି, ନିଜ ଦେହକୁ ଧାରଣ କରି ରହିଛନ୍ତି।
ଇମାମସିତକେଶାନ୍ତାଂ ଶତପତ୍ରନିଭେକ୍ଷଣାମ୍। ସୁଖାର୍ହାଂ ଦୁଃଖିତାଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ମମାପି ଵ୍ଯଥିତଂ ମନଃ
ଏହି କଳା କେଶ ଓ ପଦ୍ମପତ୍ର ସମାନ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା, ସୁଖର ଯୋଗ୍ୟ ହେଉଥିବା ଏହି ଦୁଃଖିତ ସୀତାକୁ ଦେଖି, ମୋର ମନ ମଧ୍ୟ ବେଦନାରେ ଭରିଯାଉଛି।