ଶ୍ଯାମାନି ଚିରଯୁକ୍ତତ୍ଵାତ୍ ତଥା ସଂସ୍ଥାନଵନ୍ତି ଚ। ତାନ୍ଯେଵୈତାନି ମନ୍ଯେଽହଂ ଯାନି ରାମୋଽନ୍ଵକୀର୍ତଯତ୍
ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ପିନ୍ଧିବାରୁ ଏହି ଅଲଙ୍କାର କଳା ଓ ଭଲ ଆକୃତିରେ ଅଛି; ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଏଗୁଡ଼ିକି ରାମ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିବା ସେଇ ଅଲଙ୍କାର।
ତତ୍ର ଯାନ୍ଯଵହୀନାନି ତାନ୍ଯହଂ ନୋପଲକ୍ଷଯେ। ଯାନ୍ଯସ୍ଯା ନାଵହୀନାନି ତାନୀମାନି ନ ସଂଶଯଃ
ଏଠାରେ ଯେଉଁଅଲଙ୍କାର ନାହିଁ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ; ଯେଉଁଅଲଙ୍କାର ତାଙ୍କଠାରେ ଅଛି, ଏହିଁସବୁ ସେଇ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ପୀତଂ କନକପଟ୍ଟାଭଂ ସ୍ରସ୍ତଂ ତଦ୍ଵସନଂ ଶୁଭମ୍। ଉତ୍ତରୀଯଂ ନଗାସକ୍ତଂ ତଦା ଦୃଷ୍ଟଂ ପ୍ଲଵଂଗମୈଃ
ପିତାଳ ଓ ସୁନା ଧାର ଥିବା, ଛଡ଼ିଯାଇଥିବା ତାଙ୍କର ଉପର ଜମା, ସେଇ ଶୁଭ୍ର ବସ୍ତ୍ର ବନରେ ଗଛରେ ଅଟକିଥିବା ମଙ୍କାମାନେ ଦେଖିଥିଲେ।
ଭୂଷଣାନି ଚ ମୁଖ୍ଯାନି ଦୃଷ୍ଟାନି ଧରଣୀତଲେ। ଅନଯୈଵାପଵିଦ୍ଧାନି ସ୍ଵନଵନ୍ତି ମହାନ୍ତି ଚ
ତାଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ଅଲଙ୍କାର ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖାଯାଇଥିଲା, ଏହି ଅଲଙ୍କାର ନିଜେ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିଲେ, ଉଚ୍ଚ ଧ୍ୱନି ଓ ବଡ଼ ଆକୃତିରେ ଥିଲା।
ଇଦଂ ଚିରଗୃହୀତତ୍ଵାଦ୍ ଵସନଂ କ୍ଲିଷ୍ଟଵତ୍ତରମ୍। ତଥାପ୍ଯନୂନଂ ତଦ୍ଵର୍ଣଂ ତଥା ଶ୍ରୀମଦ୍ଯଥେତରତ୍
ଏହି ବସ୍ତ୍ରଟି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ପିନ୍ଧିବାରୁ ଅଧିକ ମେଳା ହୋଇଯାଇଛି; ତଥାପି ଏହାର ରଙ୍ଗ କମିନାହିଁ, ଏବଂ ପୂର୍ବବତ୍ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଅଛି।
ଇଯଂ କନକଵର୍ଣାଂଗୀ ରାମସ୍ଯ ମହିଷୀ ପ୍ରିଯା। ପ୍ରଣଷ୍ଟାପି ସତୀ ଯସ୍ଯ ମନସୋ ନ ପ୍ରଣଶ୍ଯତି
ଏହି ସୁନା ରଙ୍ଗର ଦେହ ଥିବା ମହିଳା ହେଉଛନ୍ତି ରାମଙ୍କର ପ୍ରିୟ ରାଣୀ; ହରାଯିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ସେ ତାଙ୍କର ମନରୁ ହଟିନାହାନ୍ତି।
ଇଯଂ ସା ଯତ୍କୃତେ ରାମଶ୍ଚତୁର୍ଭିରିହ ତପ୍ଯତେ। କାରୁଣ୍ଯେନାନୃଶଂସ୍ଯେନ ଶୋକେନ ମଦନେନ ଚ
ଏହି ହେଉଛନ୍ତି ସେଇ ଜନା, ଯାଙ୍କ ପାଇଁ ରାମ ଏଠାରେ ଚାରିପ୍ରକାର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗୁଛନ୍ତି—ଦୟା, କରୁଣା, ଦୁଃଖ ଓ ପ୍ରେମରେ।
ସ୍ତ୍ରୀ ପ୍ରଣଷ୍ଟେତି କାରୁଣ୍ଯାଦାଶ୍ରିତେତ୍ଯାନୃଶଂସ୍ଯତଃ। ପତ୍ନୀ ନଷ୍ଟେତି ଶୋକେନ ପ୍ରିଯେତି ମଦନେନ ଚ
ସେ ତାଙ୍କୁ 'ହରାଇଯାଇଥିବା ଜନା' ବୋଲି ଦୟାରୁ, 'ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥିବା' ବୋଲି କରୁଣାରୁ, 'ହରାଇଯାଇଥିବା ପତ୍ନୀ' ବୋଲି ଦୁଃଖରୁ, ଓ 'ପ୍ରିୟା' ବୋଲି ପ୍ରେମରୁ କହନ୍ତି।
ଅସ୍ଯା ଦେଵ୍ଯା ଯଥାରୂପମଂଗପ୍ରତ୍ଯଂଗସୌଷ୍ଠଵମ୍। ରାମସ୍ଯ ଚ ଯଥାରୂପଂ ତସ୍ଯେଯମସିତେକ୍ଷଣା
ଏହି ଦେବୀଙ୍କ ଯେପରି ରୂପ ଓ ଅଙ୍ଗପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗର ସୌନ୍ଦର୍ୟ, ରାମଙ୍କ ମଧ୍ୟ ତେଣିଅଁ ପରି ରୂପଶୀଳ। ଏହି କଳା ଚକ୍ଷୁଅଳି ତାଙ୍କର।
ଅସ୍ଯା ଦେଵ୍ଯା ମନସ୍ତସ୍ମିଂସ୍ତସ୍ଯ ଚାସ୍ଯାଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍। ତେନେଯଂ ସ ଚ ଧର୍ମାତ୍ମା ମୁହୂର୍ତମପି ଜୀଵତି
ଏହି ଦେବୀଙ୍କ ମନ ତାଙ୍କ ଉପରେ, ତାଙ୍କର ମନ ଏହାଙ୍କ ଉପରେ ଅଟୁଟ ଅଛି। ଏହି କାରଣରୁ, ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ଏହି ଦେବୀ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ୍ତ।
ଦୁଷ୍କରଂ କୃତଵାନ୍ ରାମୋ ହୀନୋ ଯଦନଯା ପ୍ରଭୁଃ। ଧାରଯତ୍ଯାତ୍ମନୋ ଦେହଂ ନ ଶୋକେନାଵସୀଦତି
ରାମ ଏହି କଠିନ କାମ କରିଛନ୍ତି—ସେ ଏହାଙ୍କୁ ହରାଇ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଦେହକୁ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ଦୁଃଖରେ ଭାସିଯାନ୍ତି ନାହିଁ।
ଏଵଂ ସୀତାଂ ତଥା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ହୃଷ୍ଟଃ ପଵନସମ୍ଭଵଃ। ଜଗାମ ମନସା ରାମଂ ପ୍ରଶଶଂସ ଚ ତଂ ପ୍ରଭୁମ୍
ଏଭଳି ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ପବନପୁତ୍ର ଖୁସି ହେଲେ, ମନରେ ରାମଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କଲେ ଓ ସେଇ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ।
thumb|ଷୋଡଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡେ ଷୋଡଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୫-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡର ଷୋଡଶ ସର୍ଗ ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ପ୍ରଶସ୍ଯ ତୁ ପ୍ରଶସ୍ତଵ୍ଯାଂ ସୀତାଂ ତାଂ ହରିପୁଂଗଵଃ। ଗୁଣାଭିରାମଂ ରାମଂ ଚ ପୁନଶ୍ଚିନ୍ତାପରୋଽଭଵତ୍
ସେଇ ପ୍ରଶଂସାଯୋଗ୍ୟ ସୀତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରି, ବାନରମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁନି ଗୁଣମୟ ରାମଙ୍କ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତାରେ ଲିନ ହେଲେ।
ସ ମୁହୂର୍ତମିଵ ଧ୍ଯାତ୍ଵା ବାଷ୍ପପର୍ଯାକୁଲେକ୍ଷଣଃ। ସୀତାମାଶ୍ରିତ୍ଯ ତେଜସ୍ଵୀ ହନୂମାନ୍ ଵିଲଲାପ ହ
ସେ କିଛି ଖଣ୍ଡ ଧ୍ୟାନ କରି, ଲୁହାରେ ଆଖିଭରି, ତେଜସ୍ବୀ ହନୁମାନ୍ ସୀତାଙ୍କୁ ଭାବି ଦୁଃଖ କଲେ।
ମାନ୍ଯା ଗୁରୁଵିନୀତସ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ଯ ଗୁରୁପ୍ରିଯା। ଯଦି ସୀତା ହି ଦୁଃଖାର୍ତା କାଲୋ ହି ଦୁରତିକ୍ରମଃ
ଏହି ଜନା ସମ୍ମାନିତ, ବଡମାନେଙ୍କୁ ମାନ୍ୟ କରନ୍ତି, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପ୍ରିୟା, ଯିଏ ଗୁରୁଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି। ଯଦି ଦୁଃଖିତ ସୀତା ହରାଇଯାନ୍ତି, ତେବେ ନିଶ୍ଚୟ ଦୁର୍ଲଘ୍ୟ କାଳର ଅଟକାଯିବା ନାହିଁ।
ରାମସ୍ଯ ଵ୍ଯଵସାଯଜ୍ଞା ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ଯ ଚ ଧୀମତଃ। ନାତ୍ଯର୍ଥଂ କ୍ଷୁଭ୍ଯତେ ଦେଵୀ ଗଂଗେଵ ଜଲଦାଗମେ
ରାମଙ୍କ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ବୁଦ୍ଧିକୁ ଜାଣି, ଦେବୀ ଅତିରିକ୍ତ ଚିନ୍ତିତ ହେଉନାହାନ୍ତି, ବର୍ଷାରେ ଗଙ୍ଗା ଯେପରି ଶାନ୍ତ ରହେ।
ତୁଲ୍ଯଶୀଲଵଯୋଵୃତ୍ତାଂ ତୁଲ୍ଯାଭିଜନଲକ୍ଷଣାମ୍। ରାଘଵୋଽର୍ହତି ଵୈଦେହୀଂ ତଂ ଚେଯମସିତେକ୍ଷଣା
ଚରିତ୍ର, ବୟସ, ଆଚରଣ, କୁଳ ଓ ଲକ୍ଷଣରେ ସମାନ ଥିବା ଏହି ଭିଦେହନନ୍ଦିନୀକୁ ରାଘବ ଯୋଗ୍ୟ, ଏହି କଳା ଚକ୍ଷୁଅଳି ମଧ୍ୟ ସେଠିପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ଯୋଗ୍ୟ।
ତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନଵହେମାଭାଂ ଲୋକକାନ୍ତାମିଵ ଶ୍ରିଯମ୍। ଜଗାମ ମନସା ରାମଂ ଵଚନଂ ଚେଦମବ୍ରଵୀତ୍
ନୂତନ ସୁନା ପରି ଚମକୁଥିବା, ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଶ୍ରୀ ପରି ଦେଖି, ସେ ମନେ ରାମଙ୍କୁ ଭାବି, ଏହି କଥା କହିଲେ—
ଅସ୍ଯା ହେତୋର୍ଵିଶାଲାକ୍ଷ୍ଯା ହତୋ ଵାଲୀ ମହାବଲଃ। ରାଵଣପ୍ରତିମୋ ଵୀର୍ଯେ କବନ୍ଧଶ୍ଚ ନିପାତିତଃ
ଏହି ବିଶାଳ ନୟନବତୀଙ୍କ ପାଇଁ, ବଳଶାଳୀ ବାଲୀ, ଯିଏ ଶକ୍ତିରେ ରାବଣ ସମ, ହତ ହେଲେ, କବନ୍ଧ ମଧ୍ୟ ପଡ଼ିଗଲେ।
ଵିରାଧଶ୍ଚ ହତଃ ସଂଖ୍ଯେ ରାକ୍ଷସୋ ଭୀମଵିକ୍ରମଃ। ଵନେ ରାମେଣ ଵିକ୍ରମ୍ଯ ମହେନ୍ଦ୍ରେଣେଵ ଶମ୍ବରଃ
ଭୟଙ୍କର ବଳବାନ୍ ରାକ୍ଷସ ବିରାଧ ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅରଣ୍ୟରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ହତ ହେଲେ, ଯେପରି ମହାଇନ୍ଦ୍ର ଶମ୍ବରକୁ ମାରିଥିଲେ।
ଚତୁର୍ଦଶ ସହସ୍ରାଣି ରକ୍ଷସାଂ ଭୀମକର୍ମଣାମ୍। ନିହତାନି ଜନସ୍ଥାନେ ଶରୈରଗ୍ନିଶିଖୋପମୈଃ
ଜନସ୍ଥାନରେ ଭୟଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଚଉଦ ହଜାର ରାକ୍ଷସ ଅଗ୍ନିଶିଖା ପରି ତୀବ୍ର ବାଣରେ ନିହତ ହେଲେ।
ଖରଶ୍ଚ ନିହତଃ ସଂଖ୍ଯେ ତ୍ରିଶିରାଶ୍ଚ ନିପାତିତଃ। ଦୂଷଣଶ୍ଚ ମହାତେଜା ରାମେଣ ଵିଦିତାତ୍ମନା
ଖର ଯୁଦ୍ଧରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ, ତ୍ରିଶିରା ମଧ୍ୟ ପଡ଼ିଗଲେ, ମହାତେଜସ୍ବୀ ଦୂଷଣ ମଧ୍ୟ ନିଜକୁ ଜାଣୁଥିବା ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହତ ହେଲେ।
ଐଶ୍ଵର୍ଯଂ ଵାନରାଣାଂ ଚ ଦୁର୍ଲଭଂ ଵାଲିପାଲିତମ୍। ଅସ୍ଯା ନିମିତ୍ତେ ସୁଗ୍ରୀଵଃ ପ୍ରାପ୍ତଵାଁଲ୍ଲୋକଵିଶ୍ରୁତଃ
ବାନରମାନେ ଯେଉଁ ରାଜ୍ୟ ବାଲୀ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ, ଏହି ଜନାଙ୍କ ପାଇଁ ସୁଗ୍ରୀବ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ଲାଗି ପାଇଲେ।
ସାଗରଶ୍ଚ ମଯାଽଽକ୍ରାନ୍ତଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ନଦନଦୀପତିଃ। ଅସ୍ଯା ହେତୋର୍ଵିଶାଲାକ୍ଷ୍ଯାଃ ପୁରୀ ଚେଯଂ ନିରୀକ୍ଷିତା
ମୁଁ ଏହି ଅମୂଲ୍ୟ ସମୁଦ୍ର, ନଦୀ ଓ ନଦୀମାନଙ୍କର ମହାପତି, ଅତିକ୍ରମ କରିଛି; ଏହି ବିଶାଳ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ଜନନୀ ପାଇଁ ଏହି ସହରକୁ ମୁଁ ଦେଖିଛି।
ଯଦି ରାମଃ ସମୁଦ୍ରାନ୍ତାଂ ମେଦିନୀଂ ପରିଵର୍ତଯେତ୍। ଅସ୍ଯାଃ କୃତେ ଜଗଚ୍ଚାପି ଯୁକ୍ତମିତ୍ଯେଵ ମେ ମତିଃ
ଯଦି ରାମ ଏହି ଜନନୀ ପାଇଁ ସମୁଦ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭୂମିକୁ ଉଲଟିଦେଇଥାନ୍ତି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିଥାନ୍ତି, ତାହା ସଠିକ୍ ହେବ; ମୋର ମନେ ଏହିପରି ଭାବ ଆସୁଛି।
ରାଜ୍ଯଂ ଵା ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ସୀତା ଵା ଜନକାତ୍ମଜା। ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯରାଜ୍ଯଂ ସକଲଂ ସୀତାଯା ନାପ୍ନୁଯାତ୍ କଲାମ୍
ତିନି ଲୋକର ରାଜ୍ୟ କିମ୍ବା ଜନକଙ୍କ ଝିଅ ସୀତା— ସମସ୍ତ ତ୍ରିଲୋକର ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟ ସୀତାଙ୍କ ଏକ ଅଂଶ ସମାନ ହେବ ନାହିଁ।
ଇଯଂ ସା ଧର୍ମଶୀଲସ୍ଯ ଜନକସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ। ସୁତା ମୈଥିଲରାଜସ୍ଯ ସୀତା ଭର୍ତୃଦୃଢଵ୍ରତା
ଏହିଁ ସୀତା, ମହାତ୍ମା ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଜନକଙ୍କ ଝିଅ, ମୈଥିଳୀ ରାଜାଙ୍କ କନ୍ୟା, ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ପ୍ରତି ଅଟୁଟ ନିଷ୍ଠା ରଖିଥିବା।
ଵିକ୍ରାନ୍ତସ୍ଯାର୍ଯଶୀଲସ୍ଯ ସଂଯୁଗେଷ୍ଵନିଵର୍ତିନଃ। ସ୍ନୁଷା ଦଶରଥସ୍ଯୈଷା ଜ୍ଯେଷ୍ଠା ରାଜ୍ଞୋ ଯଶସ୍ଵିନୀ
ଏହିଁ ଯଶସ୍ୱୀ ଝେଷ୍ଠ ବହୁ ଦଶରଥଙ୍କ, ଯିଏ ବିର ଓ ଉଚ୍ଚ ଚରିତ୍ର ଥିବା, ଯୁଦ୍ଧରେ କେବେ ପଛୁଆ ନହେଉଥିବା ରାମଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ।
ଧର୍ମଜ୍ଞସ୍ଯ କୃତଜ୍ଞସ୍ଯ ରାମସ୍ଯ ଵିଦିତାତ୍ମନଃ। ଇଯଂ ସା ଦଯିତା ଭାର୍ଯା ରାକ୍ଷସୀଵଶମାଗତା
ଏହିଁ ସୀତା, ଧର୍ମ ଓ କୃତଜ୍ଞତା ଜଣା ଏବଂ ନିଜକୁ ଜଣା ରାମଙ୍କ ପ୍ରିୟା ପତ୍ନୀ, ଏବେ ରାକ୍ଷସୀଙ୍କ ଅଧୀନତାରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି।