ତାଂ ସ୍ମୃତୀମିଵ ସଂଦିଗ୍ଧାମୃଦ୍ଧିଂ ନିପତିତାମିଵ। ଵିହତାମିଵ ଚ ଶ୍ରଦ୍ଧାମାଶାଂ ପ୍ରତିହତାମିଵ
ସେ ମନେ ପଡ଼ାରେ ଅସ୍ପଷ୍ଟତା, ଧନସମୃଦ୍ଧିରେ ପତନ, ଭକ୍ତିରେ ଭଙ୍ଗ, ଆଶାରେ ଅବରୋଧ ଦେଖାଯାଉଥିବା ପରି ଲାଗୁଥିଲେ।
ସୋପସର୍ଗାଂ ଯଥା ସିଦ୍ଧିଂ ବୁଦ୍ଧିଂ ସକଲୁଷାମିଵ। ଅଭୂତେନାପଵାଦେନ କୀର୍ତିଂ ନିପତିତାମିଵ
ଅନେକ ବାଧାରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ସଫଳତା, ଦୂଷିତ ବୁଦ୍ଧି, ଅସତ୍ୟ ଅପବାଦରେ ପତିତ କୀର୍ତ୍ତି ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ରାମୋପରୋଧଵ୍ଯଥିତାଂ ରକ୍ଷୋଗଣନିପୀଡିତାମ୍। ଅବଲାଂ ମୃଗଶାଵାକ୍ଷୀଂ ଵୀକ୍ଷମାଣାଂ ତତସ୍ତତଃ
ରାମଙ୍କର ବିୟୋଗରେ ପୀଡ଼ିତ, ରାକ୍ଷସମାନେ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଯାତିତ, ଦୁର୍ବଳ, ମୃଗଶାବକ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା ଏହି ଅବଳା ଚାରିପାଖରେ ଦେଖୁଥିଲେ।
ବାଷ୍ପାମ୍ବୁପରିପୂର୍ଣେନ କୃଷ୍ଣଵକ୍ରାକ୍ଷିପକ୍ଷ୍ମଣା। ଵଦନେନାପ୍ରସନ୍ନେନ ନିଃଶ୍ଵସନ୍ତୀଂ ପୁନଃ ପୁନଃ
କଳା ଓ ବାକ୍ର ଚକ୍ଷୁପଟ ଥିବା ମୁହଁଟି ଅଶ୍ରୁରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ମନ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ପୁନିପୁନି ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ୁଥିଲେ।
ମଲପଙ୍କଧରାଂ ଦୀନାଂ ମଣ୍ଡନାର୍ହାମମଣ୍ଡିତାମ୍। ପ୍ରଭାଂ ନକ୍ଷତ୍ରରାଜସ୍ଯ କାଲମେଘୈରିଵାଵୃତାମ୍
ମାଟି ଓ କାଦି ଲଗାଇଥିବା, ଦୁଃଖିତ, ଶୋଭା ପାଇବା ଯୋଗ୍ୟ କିନ୍ତୁ ଅଲଙ୍କାର ବିହୀନ, ଜଣେ ତାରାପତିଙ୍କର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା କଳା ମେଘରେ ଢାକାଯିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ତସ୍ଯ ସଂଦିଦିହେ ବୁଦ୍ଧିସ୍ତଥା ସୀତାଂ ନିରୀକ୍ଷ୍ଯ ଚ। ଆମ୍ନାଯାନାମଯୋଗେନ ଵିଦ୍ଯାଂ ପ୍ରଶିଥିଲାମିଵ
ସୀତାଙ୍କୁ ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖି, ତାଙ୍କର ମନ ଅସ୍ଥିର ହେଲା, ଯେପରି ଅଭ୍ୟାସ ନଥିବାରୁ ଜ୍ଞାନ ଶିଥିଳ ହୋଇଯାଏ।
ଦୁଃଖେନ ବୁବୁଧେ ସୀତାଂ ହନୁମାନନଲଂକୃତାମ୍। ସଂସ୍କାରେଣ ଯଥା ହୀନାଂ ଵାଚମର୍ଥାନ୍ତରଂ ଗତାମ୍
ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା, ଅଲଙ୍କାର ବିହୀନ ସୀତାଙ୍କୁ ହନୁମାନ୍ ଚିହ୍ନିଲେ, ଯେପରି ଶୁଦ୍ଧି ବିହୀନ ଭାଷା ଅନ୍ୟ ଅର୍ଥକୁ ଯାଏ।
ତାଂ ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ଵିଶାଲାକ୍ଷୀଂ ରାଜପୁତ୍ରୀମନିନ୍ଦିତାମ୍। ତର୍କଯାମାସ ସୀତେତି କାରଣୈରୁପପାଦଯନ୍
ବିଶାଳ ନୟନ, ନିର୍ମଳ ରାଜକୁମାରୀଙ୍କୁ ଦେଖି, ସେ ଚିନ୍ତା କଲେ—'ଏହିଁ ସୀତା'—ଏହା ପାଇଁ ଯଥେଷ୍ଟ ପ୍ରମାଣ ମିଳିଲା।
ଵୈଦେହ୍ଯା ଯାନି ଚାଂଗେଷୁ ତଦା ରାମୋଽନ୍ଵକୀର୍ତଯତ୍। ତାନ୍ଯାଭରଣଜାଲାନି ଗାତ୍ରଶୋଭୀନ୍ଯଲକ୍ଷଯତ୍
ବୈଦେହୀଙ୍କ ଦେହରେ ଯେଉଁ ଅଲଙ୍କାର ରାମ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିଲେ, ସେଇ ଅଲଙ୍କାର ତାଙ୍କର ଦେହକୁ ଶୋଭା ଦେଉଥିବା ଦେଖିଲେ।
ସୁକୃତୌ କର୍ଣଵେଷ୍ଟୌ ଚ ଶ୍ଵଦଂଷ୍ଟ୍ରୌ ଚ ସୁସଂସ୍ଥିତୌ। ମଣିଵିଦ୍ରୁମଚିତ୍ରାଣି ହସ୍ତେଷ୍ଵାଭରଣାନି ଚ
ତାଙ୍କର କାନରେ ଭଲ ଭାବରେ ଲଗାଯାଇଥିବା କୁନ୍ଦଳ, ଶୁଭ୍ର ଦାନ୍ତ ଭଲ ଆକୃତିରେ ଅଛି; ହାତରେ ମଣି ଓ ପାଗା ଲଗାଯାଇଥିବା ଅଲଙ୍କାର ଅଛି।
ଶ୍ଯାମାନି ଚିରଯୁକ୍ତତ୍ଵାତ୍ ତଥା ସଂସ୍ଥାନଵନ୍ତି ଚ। ତାନ୍ଯେଵୈତାନି ମନ୍ଯେଽହଂ ଯାନି ରାମୋଽନ୍ଵକୀର୍ତଯତ୍
ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ପିନ୍ଧିବାରୁ ଏହି ଅଲଙ୍କାର କଳା ଓ ଭଲ ଆକୃତିରେ ଅଛି; ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଏଗୁଡ଼ିକି ରାମ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିବା ସେଇ ଅଲଙ୍କାର।
ତତ୍ର ଯାନ୍ଯଵହୀନାନି ତାନ୍ଯହଂ ନୋପଲକ୍ଷଯେ। ଯାନ୍ଯସ୍ଯା ନାଵହୀନାନି ତାନୀମାନି ନ ସଂଶଯଃ
ଏଠାରେ ଯେଉଁଅଲଙ୍କାର ନାହିଁ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ; ଯେଉଁଅଲଙ୍କାର ତାଙ୍କଠାରେ ଅଛି, ଏହିଁସବୁ ସେଇ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ପୀତଂ କନକପଟ୍ଟାଭଂ ସ୍ରସ୍ତଂ ତଦ୍ଵସନଂ ଶୁଭମ୍। ଉତ୍ତରୀଯଂ ନଗାସକ୍ତଂ ତଦା ଦୃଷ୍ଟଂ ପ୍ଲଵଂଗମୈଃ
ପିତାଳ ଓ ସୁନା ଧାର ଥିବା, ଛଡ଼ିଯାଇଥିବା ତାଙ୍କର ଉପର ଜମା, ସେଇ ଶୁଭ୍ର ବସ୍ତ୍ର ବନରେ ଗଛରେ ଅଟକିଥିବା ମଙ୍କାମାନେ ଦେଖିଥିଲେ।
ଭୂଷଣାନି ଚ ମୁଖ୍ଯାନି ଦୃଷ୍ଟାନି ଧରଣୀତଲେ। ଅନଯୈଵାପଵିଦ୍ଧାନି ସ୍ଵନଵନ୍ତି ମହାନ୍ତି ଚ
ତାଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ଅଲଙ୍କାର ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖାଯାଇଥିଲା, ଏହି ଅଲଙ୍କାର ନିଜେ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିଲେ, ଉଚ୍ଚ ଧ୍ୱନି ଓ ବଡ଼ ଆକୃତିରେ ଥିଲା।
ଇଦଂ ଚିରଗୃହୀତତ୍ଵାଦ୍ ଵସନଂ କ୍ଲିଷ୍ଟଵତ୍ତରମ୍। ତଥାପ୍ଯନୂନଂ ତଦ୍ଵର୍ଣଂ ତଥା ଶ୍ରୀମଦ୍ଯଥେତରତ୍
ଏହି ବସ୍ତ୍ରଟି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ପିନ୍ଧିବାରୁ ଅଧିକ ମେଳା ହୋଇଯାଇଛି; ତଥାପି ଏହାର ରଙ୍ଗ କମିନାହିଁ, ଏବଂ ପୂର୍ବବତ୍ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଅଛି।
ଇଯଂ କନକଵର୍ଣାଂଗୀ ରାମସ୍ଯ ମହିଷୀ ପ୍ରିଯା। ପ୍ରଣଷ୍ଟାପି ସତୀ ଯସ୍ଯ ମନସୋ ନ ପ୍ରଣଶ୍ଯତି
ଏହି ସୁନା ରଙ୍ଗର ଦେହ ଥିବା ମହିଳା ହେଉଛନ୍ତି ରାମଙ୍କର ପ୍ରିୟ ରାଣୀ; ହରାଯିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ସେ ତାଙ୍କର ମନରୁ ହଟିନାହାନ୍ତି।
ଇଯଂ ସା ଯତ୍କୃତେ ରାମଶ୍ଚତୁର୍ଭିରିହ ତପ୍ଯତେ। କାରୁଣ୍ଯେନାନୃଶଂସ୍ଯେନ ଶୋକେନ ମଦନେନ ଚ
ଏହି ହେଉଛନ୍ତି ସେଇ ଜନା, ଯାଙ୍କ ପାଇଁ ରାମ ଏଠାରେ ଚାରିପ୍ରକାର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗୁଛନ୍ତି—ଦୟା, କରୁଣା, ଦୁଃଖ ଓ ପ୍ରେମରେ।
ସ୍ତ୍ରୀ ପ୍ରଣଷ୍ଟେତି କାରୁଣ୍ଯାଦାଶ୍ରିତେତ୍ଯାନୃଶଂସ୍ଯତଃ। ପତ୍ନୀ ନଷ୍ଟେତି ଶୋକେନ ପ୍ରିଯେତି ମଦନେନ ଚ
ସେ ତାଙ୍କୁ 'ହରାଇଯାଇଥିବା ଜନା' ବୋଲି ଦୟାରୁ, 'ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥିବା' ବୋଲି କରୁଣାରୁ, 'ହରାଇଯାଇଥିବା ପତ୍ନୀ' ବୋଲି ଦୁଃଖରୁ, ଓ 'ପ୍ରିୟା' ବୋଲି ପ୍ରେମରୁ କହନ୍ତି।
ଅସ୍ଯା ଦେଵ୍ଯା ଯଥାରୂପମଂଗପ୍ରତ୍ଯଂଗସୌଷ୍ଠଵମ୍। ରାମସ୍ଯ ଚ ଯଥାରୂପଂ ତସ୍ଯେଯମସିତେକ୍ଷଣା
ଏହି ଦେବୀଙ୍କ ଯେପରି ରୂପ ଓ ଅଙ୍ଗପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗର ସୌନ୍ଦର୍ୟ, ରାମଙ୍କ ମଧ୍ୟ ତେଣିଅଁ ପରି ରୂପଶୀଳ। ଏହି କଳା ଚକ୍ଷୁଅଳି ତାଙ୍କର।
ଅସ୍ଯା ଦେଵ୍ଯା ମନସ୍ତସ୍ମିଂସ୍ତସ୍ଯ ଚାସ୍ଯାଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍। ତେନେଯଂ ସ ଚ ଧର୍ମାତ୍ମା ମୁହୂର୍ତମପି ଜୀଵତି
ଏହି ଦେବୀଙ୍କ ମନ ତାଙ୍କ ଉପରେ, ତାଙ୍କର ମନ ଏହାଙ୍କ ଉପରେ ଅଟୁଟ ଅଛି। ଏହି କାରଣରୁ, ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ଏହି ଦେବୀ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ୍ତ।
ଦୁଷ୍କରଂ କୃତଵାନ୍ ରାମୋ ହୀନୋ ଯଦନଯା ପ୍ରଭୁଃ। ଧାରଯତ୍ଯାତ୍ମନୋ ଦେହଂ ନ ଶୋକେନାଵସୀଦତି
ରାମ ଏହି କଠିନ କାମ କରିଛନ୍ତି—ସେ ଏହାଙ୍କୁ ହରାଇ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଦେହକୁ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ଦୁଃଖରେ ଭାସିଯାନ୍ତି ନାହିଁ।
ଏଵଂ ସୀତାଂ ତଥା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ହୃଷ୍ଟଃ ପଵନସମ୍ଭଵଃ। ଜଗାମ ମନସା ରାମଂ ପ୍ରଶଶଂସ ଚ ତଂ ପ୍ରଭୁମ୍
ଏଭଳି ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ପବନପୁତ୍ର ଖୁସି ହେଲେ, ମନରେ ରାମଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କଲେ ଓ ସେଇ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ।
thumb|ଷୋଡଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡେ ଷୋଡଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୫-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡର ଷୋଡଶ ସର୍ଗ ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ପ୍ରଶସ୍ଯ ତୁ ପ୍ରଶସ୍ତଵ୍ଯାଂ ସୀତାଂ ତାଂ ହରିପୁଂଗଵଃ। ଗୁଣାଭିରାମଂ ରାମଂ ଚ ପୁନଶ୍ଚିନ୍ତାପରୋଽଭଵତ୍
ସେଇ ପ୍ରଶଂସାଯୋଗ୍ୟ ସୀତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରି, ବାନରମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁନି ଗୁଣମୟ ରାମଙ୍କ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତାରେ ଲିନ ହେଲେ।
ସ ମୁହୂର୍ତମିଵ ଧ୍ଯାତ୍ଵା ବାଷ୍ପପର୍ଯାକୁଲେକ୍ଷଣଃ। ସୀତାମାଶ୍ରିତ୍ଯ ତେଜସ୍ଵୀ ହନୂମାନ୍ ଵିଲଲାପ ହ
ସେ କିଛି ଖଣ୍ଡ ଧ୍ୟାନ କରି, ଲୁହାରେ ଆଖିଭରି, ତେଜସ୍ବୀ ହନୁମାନ୍ ସୀତାଙ୍କୁ ଭାବି ଦୁଃଖ କଲେ।
ମାନ୍ଯା ଗୁରୁଵିନୀତସ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ଯ ଗୁରୁପ୍ରିଯା। ଯଦି ସୀତା ହି ଦୁଃଖାର୍ତା କାଲୋ ହି ଦୁରତିକ୍ରମଃ
ଏହି ଜନା ସମ୍ମାନିତ, ବଡମାନେଙ୍କୁ ମାନ୍ୟ କରନ୍ତି, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପ୍ରିୟା, ଯିଏ ଗୁରୁଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି। ଯଦି ଦୁଃଖିତ ସୀତା ହରାଇଯାନ୍ତି, ତେବେ ନିଶ୍ଚୟ ଦୁର୍ଲଘ୍ୟ କାଳର ଅଟକାଯିବା ନାହିଁ।
ରାମସ୍ଯ ଵ୍ଯଵସାଯଜ୍ଞା ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ଯ ଚ ଧୀମତଃ। ନାତ୍ଯର୍ଥଂ କ୍ଷୁଭ୍ଯତେ ଦେଵୀ ଗଂଗେଵ ଜଲଦାଗମେ
ରାମଙ୍କ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ବୁଦ୍ଧିକୁ ଜାଣି, ଦେବୀ ଅତିରିକ୍ତ ଚିନ୍ତିତ ହେଉନାହାନ୍ତି, ବର୍ଷାରେ ଗଙ୍ଗା ଯେପରି ଶାନ୍ତ ରହେ।
ତୁଲ୍ଯଶୀଲଵଯୋଵୃତ୍ତାଂ ତୁଲ୍ଯାଭିଜନଲକ୍ଷଣାମ୍। ରାଘଵୋଽର୍ହତି ଵୈଦେହୀଂ ତଂ ଚେଯମସିତେକ୍ଷଣା
ଚରିତ୍ର, ବୟସ, ଆଚରଣ, କୁଳ ଓ ଲକ୍ଷଣରେ ସମାନ ଥିବା ଏହି ଭିଦେହନନ୍ଦିନୀକୁ ରାଘବ ଯୋଗ୍ୟ, ଏହି କଳା ଚକ୍ଷୁଅଳି ମଧ୍ୟ ସେଠିପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ଯୋଗ୍ୟ।
ତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନଵହେମାଭାଂ ଲୋକକାନ୍ତାମିଵ ଶ୍ରିଯମ୍। ଜଗାମ ମନସା ରାମଂ ଵଚନଂ ଚେଦମବ୍ରଵୀତ୍
ନୂତନ ସୁନା ପରି ଚମକୁଥିବା, ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଶ୍ରୀ ପରି ଦେଖି, ସେ ମନେ ରାମଙ୍କୁ ଭାବି, ଏହି କଥା କହିଲେ—
ଅସ୍ଯା ହେତୋର୍ଵିଶାଲାକ୍ଷ୍ଯା ହତୋ ଵାଲୀ ମହାବଲଃ। ରାଵଣପ୍ରତିମୋ ଵୀର୍ଯେ କବନ୍ଧଶ୍ଚ ନିପାତିତଃ
ଏହି ବିଶାଳ ନୟନବତୀଙ୍କ ପାଇଁ, ବଳଶାଳୀ ବାଲୀ, ଯିଏ ଶକ୍ତିରେ ରାବଣ ସମ, ହତ ହେଲେ, କବନ୍ଧ ମଧ୍ୟ ପଡ଼ିଗଲେ।