ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣମୁଖୀଂ ଦୀନାଂ କୃଶାମନଶନେନ ଚ। ଶୋକଧ୍ଯାନପରାଂ ଦୀନାଂ ନିତ୍ଯଂ ଦୁଃଖପରାଯଣାମ୍
ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଅଶ୍ରୁରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଦୁଃଖିତ, ଉପବାସରେ ଶରୀର କ୍ଷୀଣ; ଶୋକ ଓ ଧ୍ୟାନରେ ଲିନ, ସଦା ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା।
ପ୍ରିଯଂ ଜନମପଶ୍ଯନ୍ତୀଂ ପଶ୍ଯନ୍ତୀଂ ରାକ୍ଷସୀଗଣମ୍। ସ୍ଵଗଣେନ ମୃଗୀଂ ହୀନାଂ ଶ୍ଵଗଣେନାଵୃତାମିଵ
ପ୍ରିୟ ଲୋକମାନେ ଦୃଷ୍ଟିରେ ନାହାନ୍ତି, ଚାରିପାଖରେ ରାକ୍ଷସୀମାନେ; ଯେପରି ମୃଗୀ ତାଙ୍କର ଦଳରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ କୁକୁର ଦଳରେ ଘେରାଯାଇଛି।
ନୀଲନାଗାଭଯା ଵେଣ୍ଯା ଜଘନଂ ଗତଯୈକଯା। ନୀଲଯା ନୀରଦାପାଯେ ଵନରାଜ୍ଯା ମହୀମିଵ
ତାଙ୍କର କମର ଏକ ନୀଳ ବେଣୀରେ ଚିହ୍ନିତ, ଯେପରି ବନ ରାଜ୍ୟର ମାଟି ବର୍ଷା ପରେ ମେଘ ହଟିଯିବା ପରେ ନଦୀର ଚିହ୍ନ ରହିଯାଏ।
ସୁଖାର୍ହାଂ ଦୁଃଖସଂତପ୍ତାଂ ଵ୍ଯସନାନାମକୋଵିଦାମ୍। ତାଂ ଵିଲୋକ୍ଯ ଵିଶାଲାକ୍ଷୀମଧିକଂ ମଲିନାଂ କୃଶାମ୍
ସେ ଯିଏ ସୁଖ ପାଇବା ଯୋଗ୍ୟ, ଦୁଃଖରେ ଦହିଯାଇଛନ୍ତି, ଦୁଃଖ ସହିବାରେ ଅଅଭ୍ୟସ୍ତ ନୁହେଁ; ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ବିଶାଳ ଚକ୍ଷୁ, ଅଧିକ ମେଳା ଓ କ୍ଷୀଣ।
ତର୍କଯାମାସ ସୀତେତି କାରଣୈରୁପପାଦିଭିଃ। ହ୍ରିଯମାଣା ତଦା ତେନ ରକ୍ଷସା କାମରୂପିଣା
ସେ ଭାବିଲେ, 'ଏହିଁ ସୀତା,' କାରଣ ଏହି ସମସ୍ତ ଚିହ୍ନ ମିଳିଲା; କାରଣ ସେ ତେଣୁ ମନମତା ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ରାକ୍ଷସାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହରାଯାଇଥିଲେ।
ଯଥାରୂପା ହି ଦୃଷ୍ଟା ସା ତଥାରୂପେଯମଂଗନା। ପୂର୍ଣଚନ୍ଦ୍ରାନନାଂ ସୁଭ୍ରୂଂ ଚାରୁଵୃତ୍ତପଯୋଧରାମ୍
ଯେପରି ସେ ପୂର୍ବେ ଦେଖାଯାଇଥିଲେ, ସେଇପରି ଏହି ମହିଳା; ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପରି ମୁହଁ, ସୁନ୍ଦର ଭୃକୁଟି, ଆକର୍ଷକ ଓ ଗୋଳ ଅଂଶ।
କୁର୍ଵତୀଂ ପ୍ରଭଯା ଦେଵୀଂ ସର୍ଵା ଵିତିମିରା ଦିଶଃ। ତାଂ ନୀଲକଣ୍ଠୀଂ ବିମ୍ବୋଷ୍ଠୀଂ ସୁମଧ୍ଯାଂ ସୁପ୍ରତିଷ୍ଠିତାମ୍
ତାଙ୍କର ତେଜରେ ସମସ୍ତ ଦିଗ ଅନ୍ଧକାର ହୀନ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଦେବୀ ପରି; ନୀଳ କଣ୍ଠ, ବିମ୍ବ ଫଳ ପରି ଲାଲ ଓଠ, ସୁନ୍ଦର କମର, ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ।
ସୀତାଂ ପଦ୍ମପଲାଶାକ୍ଷୀଂ ମନ୍ମଥସ୍ଯ ରତିଂ ଯଥା। ଇଷ୍ଟାଂ ସର୍ଵସ୍ଯ ଜଗତଃ ପୂର୍ଣଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭାମିଵ
ସୀତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ପଦ୍ମ ପତ୍ର ପରି, ମନମଥଙ୍କ ପ୍ରିୟା ରତି ପରି ସମସ୍ତ ଜଗତଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ଏବଂ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ।
ଭୂମୌ ସୁତନୁମାସୀନାଂ ନିଯତାମିଵ ତାପସୀମ୍। ନିଃଶ୍ଵାସବହୁଲାଂ ଭୀରୁଂ ଭୁଜଗେନ୍ଦ୍ରଵଧୂମିଵ
ଭୂମିରେ ବସିଥିବା, ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ ପରି ସୁକୁମାର ଏହି ନାରୀ, ଯେଉଁଠି ନିୟମିତ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ଜଣେ ତପସ୍ବିନୀ ପରି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି, ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ୁଥିବା, ଭୟଭୀତ ଏବଂ ନାଗରାଜଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ପରି ଅନ୍ତର୍ବେଦନାରେ ଡୁବିଯାଇଛନ୍ତି।
ଶୋକଜାଲେନ ମହତା ଵିତତେନ ନ ରାଜତୀମ୍। ସଂସକ୍ତାଂ ଧୂମଜାଲେନ ଶିଖାମିଵ ଵିଭାଵସୋଃ
ବଡ଼ ଦୁଃଖର ଜାଲରେ ଘେରାଯାଇଥିବା ଏହି ନାରୀ, ଜଣେ ଅଗ୍ନିଶିଖା ଧୂଆଁରେ ଢାକାଯିବା ପରି, ତାଙ୍କର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଦେଖାଯାଉନାହିଁ।
ତାଂ ସ୍ମୃତୀମିଵ ସଂଦିଗ୍ଧାମୃଦ୍ଧିଂ ନିପତିତାମିଵ। ଵିହତାମିଵ ଚ ଶ୍ରଦ୍ଧାମାଶାଂ ପ୍ରତିହତାମିଵ
ସେ ମନେ ପଡ଼ାରେ ଅସ୍ପଷ୍ଟତା, ଧନସମୃଦ୍ଧିରେ ପତନ, ଭକ୍ତିରେ ଭଙ୍ଗ, ଆଶାରେ ଅବରୋଧ ଦେଖାଯାଉଥିବା ପରି ଲାଗୁଥିଲେ।
ସୋପସର୍ଗାଂ ଯଥା ସିଦ୍ଧିଂ ବୁଦ୍ଧିଂ ସକଲୁଷାମିଵ। ଅଭୂତେନାପଵାଦେନ କୀର୍ତିଂ ନିପତିତାମିଵ
ଅନେକ ବାଧାରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ସଫଳତା, ଦୂଷିତ ବୁଦ୍ଧି, ଅସତ୍ୟ ଅପବାଦରେ ପତିତ କୀର୍ତ୍ତି ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ରାମୋପରୋଧଵ୍ଯଥିତାଂ ରକ୍ଷୋଗଣନିପୀଡିତାମ୍। ଅବଲାଂ ମୃଗଶାଵାକ୍ଷୀଂ ଵୀକ୍ଷମାଣାଂ ତତସ୍ତତଃ
ରାମଙ୍କର ବିୟୋଗରେ ପୀଡ଼ିତ, ରାକ୍ଷସମାନେ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଯାତିତ, ଦୁର୍ବଳ, ମୃଗଶାବକ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା ଏହି ଅବଳା ଚାରିପାଖରେ ଦେଖୁଥିଲେ।
ବାଷ୍ପାମ୍ବୁପରିପୂର୍ଣେନ କୃଷ୍ଣଵକ୍ରାକ୍ଷିପକ୍ଷ୍ମଣା। ଵଦନେନାପ୍ରସନ୍ନେନ ନିଃଶ୍ଵସନ୍ତୀଂ ପୁନଃ ପୁନଃ
କଳା ଓ ବାକ୍ର ଚକ୍ଷୁପଟ ଥିବା ମୁହଁଟି ଅଶ୍ରୁରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ମନ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ପୁନିପୁନି ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ୁଥିଲେ।
ମଲପଙ୍କଧରାଂ ଦୀନାଂ ମଣ୍ଡନାର୍ହାମମଣ୍ଡିତାମ୍। ପ୍ରଭାଂ ନକ୍ଷତ୍ରରାଜସ୍ଯ କାଲମେଘୈରିଵାଵୃତାମ୍
ମାଟି ଓ କାଦି ଲଗାଇଥିବା, ଦୁଃଖିତ, ଶୋଭା ପାଇବା ଯୋଗ୍ୟ କିନ୍ତୁ ଅଲଙ୍କାର ବିହୀନ, ଜଣେ ତାରାପତିଙ୍କର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା କଳା ମେଘରେ ଢାକାଯିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ତସ୍ଯ ସଂଦିଦିହେ ବୁଦ୍ଧିସ୍ତଥା ସୀତାଂ ନିରୀକ୍ଷ୍ଯ ଚ। ଆମ୍ନାଯାନାମଯୋଗେନ ଵିଦ୍ଯାଂ ପ୍ରଶିଥିଲାମିଵ
ସୀତାଙ୍କୁ ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖି, ତାଙ୍କର ମନ ଅସ୍ଥିର ହେଲା, ଯେପରି ଅଭ୍ୟାସ ନଥିବାରୁ ଜ୍ଞାନ ଶିଥିଳ ହୋଇଯାଏ।
ଦୁଃଖେନ ବୁବୁଧେ ସୀତାଂ ହନୁମାନନଲଂକୃତାମ୍। ସଂସ୍କାରେଣ ଯଥା ହୀନାଂ ଵାଚମର୍ଥାନ୍ତରଂ ଗତାମ୍
ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା, ଅଲଙ୍କାର ବିହୀନ ସୀତାଙ୍କୁ ହନୁମାନ୍ ଚିହ୍ନିଲେ, ଯେପରି ଶୁଦ୍ଧି ବିହୀନ ଭାଷା ଅନ୍ୟ ଅର୍ଥକୁ ଯାଏ।
ତାଂ ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ଵିଶାଲାକ୍ଷୀଂ ରାଜପୁତ୍ରୀମନିନ୍ଦିତାମ୍। ତର୍କଯାମାସ ସୀତେତି କାରଣୈରୁପପାଦଯନ୍
ବିଶାଳ ନୟନ, ନିର୍ମଳ ରାଜକୁମାରୀଙ୍କୁ ଦେଖି, ସେ ଚିନ୍ତା କଲେ—'ଏହିଁ ସୀତା'—ଏହା ପାଇଁ ଯଥେଷ୍ଟ ପ୍ରମାଣ ମିଳିଲା।
ଵୈଦେହ୍ଯା ଯାନି ଚାଂଗେଷୁ ତଦା ରାମୋଽନ୍ଵକୀର୍ତଯତ୍। ତାନ୍ଯାଭରଣଜାଲାନି ଗାତ୍ରଶୋଭୀନ୍ଯଲକ୍ଷଯତ୍
ବୈଦେହୀଙ୍କ ଦେହରେ ଯେଉଁ ଅଲଙ୍କାର ରାମ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିଲେ, ସେଇ ଅଲଙ୍କାର ତାଙ୍କର ଦେହକୁ ଶୋଭା ଦେଉଥିବା ଦେଖିଲେ।
ସୁକୃତୌ କର୍ଣଵେଷ୍ଟୌ ଚ ଶ୍ଵଦଂଷ୍ଟ୍ରୌ ଚ ସୁସଂସ୍ଥିତୌ। ମଣିଵିଦ୍ରୁମଚିତ୍ରାଣି ହସ୍ତେଷ୍ଵାଭରଣାନି ଚ
ତାଙ୍କର କାନରେ ଭଲ ଭାବରେ ଲଗାଯାଇଥିବା କୁନ୍ଦଳ, ଶୁଭ୍ର ଦାନ୍ତ ଭଲ ଆକୃତିରେ ଅଛି; ହାତରେ ମଣି ଓ ପାଗା ଲଗାଯାଇଥିବା ଅଲଙ୍କାର ଅଛି।
ଶ୍ଯାମାନି ଚିରଯୁକ୍ତତ୍ଵାତ୍ ତଥା ସଂସ୍ଥାନଵନ୍ତି ଚ। ତାନ୍ଯେଵୈତାନି ମନ୍ଯେଽହଂ ଯାନି ରାମୋଽନ୍ଵକୀର୍ତଯତ୍
ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ପିନ୍ଧିବାରୁ ଏହି ଅଲଙ୍କାର କଳା ଓ ଭଲ ଆକୃତିରେ ଅଛି; ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଏଗୁଡ଼ିକି ରାମ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିବା ସେଇ ଅଲଙ୍କାର।
ତତ୍ର ଯାନ୍ଯଵହୀନାନି ତାନ୍ଯହଂ ନୋପଲକ୍ଷଯେ। ଯାନ୍ଯସ୍ଯା ନାଵହୀନାନି ତାନୀମାନି ନ ସଂଶଯଃ
ଏଠାରେ ଯେଉଁଅଲଙ୍କାର ନାହିଁ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ; ଯେଉଁଅଲଙ୍କାର ତାଙ୍କଠାରେ ଅଛି, ଏହିଁସବୁ ସେଇ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ପୀତଂ କନକପଟ୍ଟାଭଂ ସ୍ରସ୍ତଂ ତଦ୍ଵସନଂ ଶୁଭମ୍। ଉତ୍ତରୀଯଂ ନଗାସକ୍ତଂ ତଦା ଦୃଷ୍ଟଂ ପ୍ଲଵଂଗମୈଃ
ପିତାଳ ଓ ସୁନା ଧାର ଥିବା, ଛଡ଼ିଯାଇଥିବା ତାଙ୍କର ଉପର ଜମା, ସେଇ ଶୁଭ୍ର ବସ୍ତ୍ର ବନରେ ଗଛରେ ଅଟକିଥିବା ମଙ୍କାମାନେ ଦେଖିଥିଲେ।
ଭୂଷଣାନି ଚ ମୁଖ୍ଯାନି ଦୃଷ୍ଟାନି ଧରଣୀତଲେ। ଅନଯୈଵାପଵିଦ୍ଧାନି ସ୍ଵନଵନ୍ତି ମହାନ୍ତି ଚ
ତାଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ଅଲଙ୍କାର ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖାଯାଇଥିଲା, ଏହି ଅଲଙ୍କାର ନିଜେ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିଲେ, ଉଚ୍ଚ ଧ୍ୱନି ଓ ବଡ଼ ଆକୃତିରେ ଥିଲା।
ଇଦଂ ଚିରଗୃହୀତତ୍ଵାଦ୍ ଵସନଂ କ୍ଲିଷ୍ଟଵତ୍ତରମ୍। ତଥାପ୍ଯନୂନଂ ତଦ୍ଵର୍ଣଂ ତଥା ଶ୍ରୀମଦ୍ଯଥେତରତ୍
ଏହି ବସ୍ତ୍ରଟି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ପିନ୍ଧିବାରୁ ଅଧିକ ମେଳା ହୋଇଯାଇଛି; ତଥାପି ଏହାର ରଙ୍ଗ କମିନାହିଁ, ଏବଂ ପୂର୍ବବତ୍ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଅଛି।
ଇଯଂ କନକଵର୍ଣାଂଗୀ ରାମସ୍ଯ ମହିଷୀ ପ୍ରିଯା। ପ୍ରଣଷ୍ଟାପି ସତୀ ଯସ୍ଯ ମନସୋ ନ ପ୍ରଣଶ୍ଯତି
ଏହି ସୁନା ରଙ୍ଗର ଦେହ ଥିବା ମହିଳା ହେଉଛନ୍ତି ରାମଙ୍କର ପ୍ରିୟ ରାଣୀ; ହରାଯିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ସେ ତାଙ୍କର ମନରୁ ହଟିନାହାନ୍ତି।
ଇଯଂ ସା ଯତ୍କୃତେ ରାମଶ୍ଚତୁର୍ଭିରିହ ତପ୍ଯତେ। କାରୁଣ୍ଯେନାନୃଶଂସ୍ଯେନ ଶୋକେନ ମଦନେନ ଚ
ଏହି ହେଉଛନ୍ତି ସେଇ ଜନା, ଯାଙ୍କ ପାଇଁ ରାମ ଏଠାରେ ଚାରିପ୍ରକାର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗୁଛନ୍ତି—ଦୟା, କରୁଣା, ଦୁଃଖ ଓ ପ୍ରେମରେ।
ସ୍ତ୍ରୀ ପ୍ରଣଷ୍ଟେତି କାରୁଣ୍ଯାଦାଶ୍ରିତେତ୍ଯାନୃଶଂସ୍ଯତଃ। ପତ୍ନୀ ନଷ୍ଟେତି ଶୋକେନ ପ୍ରିଯେତି ମଦନେନ ଚ
ସେ ତାଙ୍କୁ 'ହରାଇଯାଇଥିବା ଜନା' ବୋଲି ଦୟାରୁ, 'ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥିବା' ବୋଲି କରୁଣାରୁ, 'ହରାଇଯାଇଥିବା ପତ୍ନୀ' ବୋଲି ଦୁଃଖରୁ, ଓ 'ପ୍ରିୟା' ବୋଲି ପ୍ରେମରୁ କହନ୍ତି।
ଅସ୍ଯା ଦେଵ୍ଯା ଯଥାରୂପମଂଗପ୍ରତ୍ଯଂଗସୌଷ୍ଠଵମ୍। ରାମସ୍ଯ ଚ ଯଥାରୂପଂ ତସ୍ଯେଯମସିତେକ୍ଷଣା
ଏହି ଦେବୀଙ୍କ ଯେପରି ରୂପ ଓ ଅଙ୍ଗପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗର ସୌନ୍ଦର୍ୟ, ରାମଙ୍କ ମଧ୍ୟ ତେଣିଅଁ ପରି ରୂପଶୀଳ। ଏହି କଳା ଚକ୍ଷୁଅଳି ତାଙ୍କର।
ଅସ୍ଯା ଦେଵ୍ଯା ମନସ୍ତସ୍ମିଂସ୍ତସ୍ଯ ଚାସ୍ଯାଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍। ତେନେଯଂ ସ ଚ ଧର୍ମାତ୍ମା ମୁହୂର୍ତମପି ଜୀଵତି
ଏହି ଦେବୀଙ୍କ ମନ ତାଙ୍କ ଉପରେ, ତାଙ୍କର ମନ ଏହାଙ୍କ ଉପରେ ଅଟୁଟ ଅଛି। ଏହି କାରଣରୁ, ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ଏହି ଦେବୀ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ୍ତ।