ଅତିଵୃତ୍ତମିଵାଚିନ୍ତ୍ଯଂ ଦିଵ୍ଯଂ ରମ୍ଯଶ୍ରିଯାଯୁତମ୍। ଦ୍ଵିତୀଯମିଵ ଚାକାଶଂ ପୁଷ୍ପଜ୍ଯୋତିର୍ଗଣାଯୁତମ୍
ସେଠାରେ ଅପୂର୍ବ, ଅଚିନ୍ତ୍ୟ, ଦିବ୍ୟ ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକର୍ଷକ ଶୋଭାରେ ଭରିଥିବା ଜାଗାଟିକୁ ଦେଖିଲେ; ଏହା ଏମିତି ଲାଗୁଥିଲା ଯେପରି ଦ୍ୱିତୀୟ ଆକାଶ, ଯେଉଁଠାରେ ଫୁଲର ଆଲୋକର ଗୋଛା ଛିଟିଯାଇଛି।
ପୁଷ୍ପରତ୍ନଶତୈଶ୍ଚିତ୍ରଂ ପଞ୍ଚମଂ ସାଗରଂ ଯଥା। ସର୍ଵର୍ତୁପୁଷ୍ପୈର୍ନିଚିତଂ ପାଦପୈର୍ମଧୁଗନ୍ଧିଭିଃ
ସେଠା ଶତଶଃ ଫୁଲ ଓ ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନରେ ଶୋଭିତ, ପଞ୍ଚମ ସାଗର ପରି ଅଦ୍ଭୁତ ଦେଖାଯାଉଥିଲା; ସମସ୍ତ ଋତୁର ଫୁଲ ଧରିଥିବା ଗଛମାନେ ମଧୁର ଗନ୍ଧରେ ଭରିଯାଇଥିଲେ।
ନାନାନିନାଦୈରୁଦ୍ଯାନଂ ରମ୍ଯଂ ମୃଗଗଣଦ୍ଵିଜୈଃ। ଅନେକଗନ୍ଧପ୍ରଵହଂ ପୁଣ୍ଯଗନ୍ଧଂ ମନୋହରମ୍
ସେ ଉଦ୍ୟାନଟି ଅନେକ ପ୍ରକାର ମୃଗ ଓ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ଧ୍ୱନିରେ ମଧୁର ହୋଇଯାଇଥିଲା; ଅନେକ ଗନ୍ଧ ବାହାରୁଥିଲା, ଶୁଭ ଓ ଆକର୍ଷକ।
ସ ଦଦର୍ଶାଵିଦୂରସ୍ଥଂ ଚୈତ୍ଯପ୍ରାସାଦମୂର୍ଜିତମ୍। ମଧ୍ଯେ ସ୍ତମ୍ଭସହସ୍ରେଣ ସ୍ଥିତଂ କୈଲାସପାଣ୍ଡୁରମ୍
ସେ ଦେଖିଲେ, ଅତି ଦୂର ନୁହେଁ, ଏକ ଅତି ଶୋଭାମୟ ଚୈତ୍ୟ ପ୍ରାସାଦ, ମଧ୍ୟରେ ହଜାରଟି ଖମ୍ଭରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ, କୈଳାସ ପର୍ବତ ପରି ଧଳା।
ପ୍ରଵାଲକୃତସୋପାନଂ ତପ୍ତକାଞ୍ଚନଵେଦିକମ୍। ମୁଷ୍ଣନ୍ତମିଵ ଚକ୍ଷୂଂଷି ଦ୍ଯୋତମାନମିଵ ଶ୍ରିଯା
ସେଠାରେ ପାଗା କୋରାଲରେ ବନା ଶିଢ଼ି, ତପ୍ତ ସୁନାର ମଞ୍ଚ, ଚକ୍ଷୁକୁ ଚମକାଉଥିବା, ଶୋଭାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ।
ନିର୍ମଲଂ ପ୍ରାଂଶୁଭାଵତ୍ଵାଦୁଲ୍ଲିଖନ୍ତମିଵାମ୍ବରମ୍। ତତୋ ମଲିନସଂଵୀତାଂ ରାକ୍ଷସୀଭିଃ ସମାଵୃତାମ୍
ସେ ପ୍ରାସାଦଟିକୁ ନିର୍ମଳ ଏବଂ ଉଚ୍ଚ ଦେଖିଲେ, ମନେ ହେଉଥିଲା ଆକାଶକୁ ଛୁଇଁଯାଇଛି; ତାପରେ ସେ ଦେଖିଲେ, ମେଳା ଜାମା ପିନ୍ଧିଥିବା, ରାକ୍ଷସୀମାନେ ଘେରିଥିବା ଜଣେ ମହିଳା।
ଉପଵାସକୃଶାଂ ଦୀନାଂ ନିଃଶ୍ଵସନ୍ତୀଂ ପୁନଃ ପୁନଃ। ଦଦର୍ଶ ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷାଦୌ ଚନ୍ଦ୍ରରେଖାମିଵାମଲାମ୍
ଉପବାସରେ ଶରୀର କ୍ଷୀଣ, ଦୁଃଖରେ ମନ ଭାଙ୍ଗିଥିବା, ପୁନିପୁନି ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ନେଉଥିବା; ସେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠି ଶୁଭ୍ରପକ୍ଷ ଆରମ୍ଭରେ ଚନ୍ଦ୍ରର ଅର୍ଦ୍ଧଚନ୍ଦ୍ର ପରି ପବିତ୍ର ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ମନ୍ଦପ୍ରଖ୍ଯାଯମାନେନ ରୂପେଣ ରୁଚିରପ୍ରଭାମ୍। ପିନଦ୍ଧାଂ ଧୂମଜାଲେନ ଶିଖାମିଵ ଵିଭାଵସୋଃ
ତାଙ୍କର ରୂପ ମନ୍ଦ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ତେଜ ମନ୍ଦିତ, ଧୂଆଁର ଆବରଣରେ ଢାକାଯାଇଥିବା ଅଗ୍ନିଶିଖା ପରି ଲାଗୁଥିଲେ।
ପୀତେନୈକେନ ସଂଵୀତାଂ କ୍ଲିଷ୍ଟେନୋତ୍ତମଵାସସା। ସପଙ୍କାମନଲଂକାରାଂ ଵିପଦ୍ମାମିଵ ପଦ୍ମିନୀମ୍
ଏକ ମାତ୍ର ହଳଦିଆ, ମେଳା ଓ ଉତ୍ତମ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିଲେ; ଗହନା ନଥିଲେ, ଦାଗ ଲାଗିଥିଲା, ପଦ୍ମ ନଥିବା ପଦ୍ମିନୀ ପରି।
ପୀଡିତାଂ ଦୁଃଖସଂତପ୍ତାଂ ପରିକ୍ଷୀଣାଂ ତପସ୍ଵିନୀମ୍। ଗ୍ରହେଣାଂଗାରକେଣେଵ ପୀଡିତାମିଵ ରୋହିଣୀମ୍
ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖିତ, ଦୁଃଖର ତାପରେ ଜର୍ଜରିତ, ଶକ୍ତି ହ୍ରାସ ପାଇଥିବା, ତପସ୍ଵିନୀ; ଯେପରି ରୋହିଣୀ ଗ୍ରହର ଦ୍ୱାରା ଅତିକ୍ରମିତ।
ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣମୁଖୀଂ ଦୀନାଂ କୃଶାମନଶନେନ ଚ। ଶୋକଧ୍ଯାନପରାଂ ଦୀନାଂ ନିତ୍ଯଂ ଦୁଃଖପରାଯଣାମ୍
ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଅଶ୍ରୁରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଦୁଃଖିତ, ଉପବାସରେ ଶରୀର କ୍ଷୀଣ; ଶୋକ ଓ ଧ୍ୟାନରେ ଲିନ, ସଦା ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା।
ପ୍ରିଯଂ ଜନମପଶ୍ଯନ୍ତୀଂ ପଶ୍ଯନ୍ତୀଂ ରାକ୍ଷସୀଗଣମ୍। ସ୍ଵଗଣେନ ମୃଗୀଂ ହୀନାଂ ଶ୍ଵଗଣେନାଵୃତାମିଵ
ପ୍ରିୟ ଲୋକମାନେ ଦୃଷ୍ଟିରେ ନାହାନ୍ତି, ଚାରିପାଖରେ ରାକ୍ଷସୀମାନେ; ଯେପରି ମୃଗୀ ତାଙ୍କର ଦଳରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ କୁକୁର ଦଳରେ ଘେରାଯାଇଛି।
ନୀଲନାଗାଭଯା ଵେଣ୍ଯା ଜଘନଂ ଗତଯୈକଯା। ନୀଲଯା ନୀରଦାପାଯେ ଵନରାଜ୍ଯା ମହୀମିଵ
ତାଙ୍କର କମର ଏକ ନୀଳ ବେଣୀରେ ଚିହ୍ନିତ, ଯେପରି ବନ ରାଜ୍ୟର ମାଟି ବର୍ଷା ପରେ ମେଘ ହଟିଯିବା ପରେ ନଦୀର ଚିହ୍ନ ରହିଯାଏ।
ସୁଖାର୍ହାଂ ଦୁଃଖସଂତପ୍ତାଂ ଵ୍ଯସନାନାମକୋଵିଦାମ୍। ତାଂ ଵିଲୋକ୍ଯ ଵିଶାଲାକ୍ଷୀମଧିକଂ ମଲିନାଂ କୃଶାମ୍
ସେ ଯିଏ ସୁଖ ପାଇବା ଯୋଗ୍ୟ, ଦୁଃଖରେ ଦହିଯାଇଛନ୍ତି, ଦୁଃଖ ସହିବାରେ ଅଅଭ୍ୟସ୍ତ ନୁହେଁ; ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ବିଶାଳ ଚକ୍ଷୁ, ଅଧିକ ମେଳା ଓ କ୍ଷୀଣ।
ତର୍କଯାମାସ ସୀତେତି କାରଣୈରୁପପାଦିଭିଃ। ହ୍ରିଯମାଣା ତଦା ତେନ ରକ୍ଷସା କାମରୂପିଣା
ସେ ଭାବିଲେ, 'ଏହିଁ ସୀତା,' କାରଣ ଏହି ସମସ୍ତ ଚିହ୍ନ ମିଳିଲା; କାରଣ ସେ ତେଣୁ ମନମତା ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ରାକ୍ଷସାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହରାଯାଇଥିଲେ।
ଯଥାରୂପା ହି ଦୃଷ୍ଟା ସା ତଥାରୂପେଯମଂଗନା। ପୂର୍ଣଚନ୍ଦ୍ରାନନାଂ ସୁଭ୍ରୂଂ ଚାରୁଵୃତ୍ତପଯୋଧରାମ୍
ଯେପରି ସେ ପୂର୍ବେ ଦେଖାଯାଇଥିଲେ, ସେଇପରି ଏହି ମହିଳା; ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପରି ମୁହଁ, ସୁନ୍ଦର ଭୃକୁଟି, ଆକର୍ଷକ ଓ ଗୋଳ ଅଂଶ।
କୁର୍ଵତୀଂ ପ୍ରଭଯା ଦେଵୀଂ ସର୍ଵା ଵିତିମିରା ଦିଶଃ। ତାଂ ନୀଲକଣ୍ଠୀଂ ବିମ୍ବୋଷ୍ଠୀଂ ସୁମଧ୍ଯାଂ ସୁପ୍ରତିଷ୍ଠିତାମ୍
ତାଙ୍କର ତେଜରେ ସମସ୍ତ ଦିଗ ଅନ୍ଧକାର ହୀନ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଦେବୀ ପରି; ନୀଳ କଣ୍ଠ, ବିମ୍ବ ଫଳ ପରି ଲାଲ ଓଠ, ସୁନ୍ଦର କମର, ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ।
ସୀତାଂ ପଦ୍ମପଲାଶାକ୍ଷୀଂ ମନ୍ମଥସ୍ଯ ରତିଂ ଯଥା। ଇଷ୍ଟାଂ ସର୍ଵସ୍ଯ ଜଗତଃ ପୂର୍ଣଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭାମିଵ
ସୀତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ପଦ୍ମ ପତ୍ର ପରି, ମନମଥଙ୍କ ପ୍ରିୟା ରତି ପରି ସମସ୍ତ ଜଗତଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ଏବଂ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ।
ଭୂମୌ ସୁତନୁମାସୀନାଂ ନିଯତାମିଵ ତାପସୀମ୍। ନିଃଶ୍ଵାସବହୁଲାଂ ଭୀରୁଂ ଭୁଜଗେନ୍ଦ୍ରଵଧୂମିଵ
ଭୂମିରେ ବସିଥିବା, ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ ପରି ସୁକୁମାର ଏହି ନାରୀ, ଯେଉଁଠି ନିୟମିତ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ଜଣେ ତପସ୍ବିନୀ ପରି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି, ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ୁଥିବା, ଭୟଭୀତ ଏବଂ ନାଗରାଜଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ପରି ଅନ୍ତର୍ବେଦନାରେ ଡୁବିଯାଇଛନ୍ତି।
ଶୋକଜାଲେନ ମହତା ଵିତତେନ ନ ରାଜତୀମ୍। ସଂସକ୍ତାଂ ଧୂମଜାଲେନ ଶିଖାମିଵ ଵିଭାଵସୋଃ
ବଡ଼ ଦୁଃଖର ଜାଲରେ ଘେରାଯାଇଥିବା ଏହି ନାରୀ, ଜଣେ ଅଗ୍ନିଶିଖା ଧୂଆଁରେ ଢାକାଯିବା ପରି, ତାଙ୍କର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଦେଖାଯାଉନାହିଁ।
ତାଂ ସ୍ମୃତୀମିଵ ସଂଦିଗ୍ଧାମୃଦ୍ଧିଂ ନିପତିତାମିଵ। ଵିହତାମିଵ ଚ ଶ୍ରଦ୍ଧାମାଶାଂ ପ୍ରତିହତାମିଵ
ସେ ମନେ ପଡ଼ାରେ ଅସ୍ପଷ୍ଟତା, ଧନସମୃଦ୍ଧିରେ ପତନ, ଭକ୍ତିରେ ଭଙ୍ଗ, ଆଶାରେ ଅବରୋଧ ଦେଖାଯାଉଥିବା ପରି ଲାଗୁଥିଲେ।
ସୋପସର୍ଗାଂ ଯଥା ସିଦ୍ଧିଂ ବୁଦ୍ଧିଂ ସକଲୁଷାମିଵ। ଅଭୂତେନାପଵାଦେନ କୀର୍ତିଂ ନିପତିତାମିଵ
ଅନେକ ବାଧାରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ସଫଳତା, ଦୂଷିତ ବୁଦ୍ଧି, ଅସତ୍ୟ ଅପବାଦରେ ପତିତ କୀର୍ତ୍ତି ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ରାମୋପରୋଧଵ୍ଯଥିତାଂ ରକ୍ଷୋଗଣନିପୀଡିତାମ୍। ଅବଲାଂ ମୃଗଶାଵାକ୍ଷୀଂ ଵୀକ୍ଷମାଣାଂ ତତସ୍ତତଃ
ରାମଙ୍କର ବିୟୋଗରେ ପୀଡ଼ିତ, ରାକ୍ଷସମାନେ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଯାତିତ, ଦୁର୍ବଳ, ମୃଗଶାବକ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା ଏହି ଅବଳା ଚାରିପାଖରେ ଦେଖୁଥିଲେ।
ବାଷ୍ପାମ୍ବୁପରିପୂର୍ଣେନ କୃଷ୍ଣଵକ୍ରାକ୍ଷିପକ୍ଷ୍ମଣା। ଵଦନେନାପ୍ରସନ୍ନେନ ନିଃଶ୍ଵସନ୍ତୀଂ ପୁନଃ ପୁନଃ
କଳା ଓ ବାକ୍ର ଚକ୍ଷୁପଟ ଥିବା ମୁହଁଟି ଅଶ୍ରୁରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ମନ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ପୁନିପୁନି ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ୁଥିଲେ।
ମଲପଙ୍କଧରାଂ ଦୀନାଂ ମଣ୍ଡନାର୍ହାମମଣ୍ଡିତାମ୍। ପ୍ରଭାଂ ନକ୍ଷତ୍ରରାଜସ୍ଯ କାଲମେଘୈରିଵାଵୃତାମ୍
ମାଟି ଓ କାଦି ଲଗାଇଥିବା, ଦୁଃଖିତ, ଶୋଭା ପାଇବା ଯୋଗ୍ୟ କିନ୍ତୁ ଅଲଙ୍କାର ବିହୀନ, ଜଣେ ତାରାପତିଙ୍କର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା କଳା ମେଘରେ ଢାକାଯିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ତସ୍ଯ ସଂଦିଦିହେ ବୁଦ୍ଧିସ୍ତଥା ସୀତାଂ ନିରୀକ୍ଷ୍ଯ ଚ। ଆମ୍ନାଯାନାମଯୋଗେନ ଵିଦ୍ଯାଂ ପ୍ରଶିଥିଲାମିଵ
ସୀତାଙ୍କୁ ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖି, ତାଙ୍କର ମନ ଅସ୍ଥିର ହେଲା, ଯେପରି ଅଭ୍ୟାସ ନଥିବାରୁ ଜ୍ଞାନ ଶିଥିଳ ହୋଇଯାଏ।
ଦୁଃଖେନ ବୁବୁଧେ ସୀତାଂ ହନୁମାନନଲଂକୃତାମ୍। ସଂସ୍କାରେଣ ଯଥା ହୀନାଂ ଵାଚମର୍ଥାନ୍ତରଂ ଗତାମ୍
ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା, ଅଲଙ୍କାର ବିହୀନ ସୀତାଙ୍କୁ ହନୁମାନ୍ ଚିହ୍ନିଲେ, ଯେପରି ଶୁଦ୍ଧି ବିହୀନ ଭାଷା ଅନ୍ୟ ଅର୍ଥକୁ ଯାଏ।
ତାଂ ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ଵିଶାଲାକ୍ଷୀଂ ରାଜପୁତ୍ରୀମନିନ୍ଦିତାମ୍। ତର୍କଯାମାସ ସୀତେତି କାରଣୈରୁପପାଦଯନ୍
ବିଶାଳ ନୟନ, ନିର୍ମଳ ରାଜକୁମାରୀଙ୍କୁ ଦେଖି, ସେ ଚିନ୍ତା କଲେ—'ଏହିଁ ସୀତା'—ଏହା ପାଇଁ ଯଥେଷ୍ଟ ପ୍ରମାଣ ମିଳିଲା।
ଵୈଦେହ୍ଯା ଯାନି ଚାଂଗେଷୁ ତଦା ରାମୋଽନ୍ଵକୀର୍ତଯତ୍। ତାନ୍ଯାଭରଣଜାଲାନି ଗାତ୍ରଶୋଭୀନ୍ଯଲକ୍ଷଯତ୍
ବୈଦେହୀଙ୍କ ଦେହରେ ଯେଉଁ ଅଲଙ୍କାର ରାମ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିଲେ, ସେଇ ଅଲଙ୍କାର ତାଙ୍କର ଦେହକୁ ଶୋଭା ଦେଉଥିବା ଦେଖିଲେ।
ସୁକୃତୌ କର୍ଣଵେଷ୍ଟୌ ଚ ଶ୍ଵଦଂଷ୍ଟ୍ରୌ ଚ ସୁସଂସ୍ଥିତୌ। ମଣିଵିଦ୍ରୁମଚିତ୍ରାଣି ହସ୍ତେଷ୍ଵାଭରଣାନି ଚ
ତାଙ୍କର କାନରେ ଭଲ ଭାବରେ ଲଗାଯାଇଥିବା କୁନ୍ଦଳ, ଶୁଭ୍ର ଦାନ୍ତ ଭଲ ଆକୃତିରେ ଅଛି; ହାତରେ ମଣି ଓ ପାଗା ଲଗାଯାଇଥିବା ଅଲଙ୍କାର ଅଛି।