ସଂତାନକଲତାଭିଶ୍ଚ ପାଦପୈରୁପଶୋଭିତାମ୍। ଦିଵ୍ଯଗନ୍ଧରସୋପେତାଂ ସର୍ଵତଃ ସମଲଂକୃତାମ୍
ଲତା ଓ ଗଛରେ ଶୋଭିତ, ଦିବ୍ୟ ଗନ୍ଧ ଓ ରସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଶୁଭ୍ର ଭାବରେ ଶୋଭା ପାଉଥିଲା।
ତାଂ ସ ନନ୍ଦନସଂକାଶାଂ ମୃଗପକ୍ଷିଭିରାଵୃତାମ୍। ହର୍ମ୍ଯପ୍ରାସାଦସମ୍ବାଧାଂ କୋକିଲାକୁଲନିଃସ୍ଵନାମ୍
ସେଠି ନନ୍ଦନ ଉଦ୍ୟାନ ସଦୃଶ, ମୃଗ ଓ ପକ୍ଷୀରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ମହଲ ଓ ରାଜପ୍ରାସାଦରେ ଭରିଥିବା, କୋଇଲୀର ଧ୍ୱନିରେ ମୁଖରିତ ଥିଲା।
କାଞ୍ଚନୋତ୍ପଲପଦ୍ମାଭିର୍ଵାପୀଭିରୁପଶୋଭିତାମ୍। ବହ୍ଵାସନକୁଥୋପେତାଂ ବହୁଭୂମିଗୃହାଯୁତାମ୍
ସୁନା ଉତ୍ପଳ ଓ ପଦ୍ମରେ ଭରିଥିବା ଜଳାଶୟ, ବହୁ ଆସନ ଓ ଖଟିଆ, ଏବଂ ଅନେକ ତଳ ଥିବା ଘରରେ ଶୋଭିତ ଥିଲା।
ସର୍ଵର୍ତୁକୁସୁମୈ ରମ୍ଯୈଃ ଫଲଵଦ୍ଭିଶ୍ଚ ପାଦପୈଃ। ପୁଷ୍ପିତାନାମଶୋକାନାଂ ଶ୍ରିଯା ସୂର୍ଯୋଦଯପ୍ରଭାମ୍
ସମସ୍ତ ଋତୁରେ ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଥିବା ଗଛ, ଫୁଲିଥିବା ଅଶୋକ ଗଛର ଶୋଭାରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ପରି ଚମକୁଥିଲା।
ପ୍ରଦୀପ୍ତାମିଵ ତତ୍ରସ୍ଥୋ ମାରୁତିଃ ସମୁଦୈକ୍ଷତ। ନିଷ୍ପତ୍ରଶାଖାଂ ଵିହଗୈଃ କ୍ରିଯମାଣାମିଵାସକୃତ୍
ସେଠି ମାରୁତି ଦେଖିଲେ, ଏମିତି ଲାଗୁଥିଲା ଯେଉଁଠି ଆଗୁନି ଲାଗିଛି, ଚିଡ଼ିଆମାନେ ପତ୍ର ଖସେଇ ଦେଉଥିବା ଶାଖା ଶୂନ୍ୟ ହେଉଥିଲା।
ଵିନିଷ୍ପତଦ୍ଭିଃ ଶତଶଶ୍ଚିତ୍ରୈଃ ପୁଷ୍ପାଵତଂସକୈଃ। ସମୂଲପୁଷ୍ପରଚିତୈରଶୋକୈଃ ଶୋକନାଶନୈଃ
ସେଠି ଶତଶଃ ପକ୍ଷୀ ଫୁଲର ମାଳା ପିନ୍ଧି ଉଡ଼ିଯାଉଥିଲେ, ଫୁଲରେ ଭରିଥିବା ଅଶୋକ ଗଛ ଦୁଃଖ ଦୂର କରୁଥିଲା।
ପୁଷ୍ପଭାରାତିଭାରୈଶ୍ଚ ସ୍ପୃଶଦ୍ଭିରିଵ ମେଦିନୀମ୍। କର୍ଣିକାରୈଃ କୁସୁମିତୈଃ କିଂଶୁକୈଶ୍ଚ ସୁପୁଷ୍ପିତୈଃ
ଫୁଲର ଭାରରେ ମାଟିକୁ ଛୁଇଁଯାଉଥିବା କର୍ଣ୍ଣିକାର ଓ କିଂଶୁକ ଗଛ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ ଥିଲା।
ସ ଦେଶଃ ପ୍ରଭଯା ତେଷାଂ ପ୍ରଦୀପ୍ତ ଇଵ ସର୍ଵତଃ। ପୁଂନାଗାଃ ସପ୍ତପର୍ଣାଶ୍ଚ ଚମ୍ପକୋଦ୍ଦାଲକାସ୍ତଥା
ସେ ଦେଶ ଗଛମାନଙ୍କ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଆଲୋକିତ ଲାଗୁଥିଲା; ପୁମ୍ନାଗ, ସପ୍ତପର୍ଣ୍ଣ, ଚମ୍ପକ ଓ ଉଦ୍ଦାଳକ ଗଛ ମଧ୍ୟ ଥିଲା।
ଵିଵୃଦ୍ଧମୂଲା ବହଵଃ ଶୋଭନ୍ତେ ସ୍ମ ସୁପୁଷ୍ପିତାଃ। ଶାତକୁମ୍ଭନିଭାଃ କେଚିତ୍ କେଚିଦଗ୍ନିଶିଖପ୍ରଭାଃ
ଅନେକ ଗଛ ଭଲ ମୂଳ ଓ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ ଥିଲା; କିଛି ଗଛ ସୁନା ପରି ଚମକୁଥିଲା, କିଛି ଆଗୁନିର ଶିଖା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ।
ନୀଲାଞ୍ଜନନିଭାଃ କେଚିତ୍ ତତ୍ରାଶୋକାଃ ସହସ୍ରଶଃ। ନନ୍ଦନଂ ଵିବୁଧୋଦ୍ଯାନଂ ଚିତ୍ରଂ ଚୈତ୍ରରଥଂ ଯଥା
ସେଠି ହଜାର ହଜାର ଅଶୋକ ଗଛ କାଜଳ ପରି କଳା ଲାଗୁଥିଲା; ଦେବତାମାନଙ୍କ ନନ୍ଦନ ଓ ଚୈତ୍ରରଥ ଉଦ୍ୟାନ ପରି ଅତି ଶୋଭାମୟ ଥିଲା।
ଅତିଵୃତ୍ତମିଵାଚିନ୍ତ୍ଯଂ ଦିଵ୍ଯଂ ରମ୍ଯଶ୍ରିଯାଯୁତମ୍। ଦ୍ଵିତୀଯମିଵ ଚାକାଶଂ ପୁଷ୍ପଜ୍ଯୋତିର୍ଗଣାଯୁତମ୍
ସେଠାରେ ଅପୂର୍ବ, ଅଚିନ୍ତ୍ୟ, ଦିବ୍ୟ ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକର୍ଷକ ଶୋଭାରେ ଭରିଥିବା ଜାଗାଟିକୁ ଦେଖିଲେ; ଏହା ଏମିତି ଲାଗୁଥିଲା ଯେପରି ଦ୍ୱିତୀୟ ଆକାଶ, ଯେଉଁଠାରେ ଫୁଲର ଆଲୋକର ଗୋଛା ଛିଟିଯାଇଛି।
ପୁଷ୍ପରତ୍ନଶତୈଶ୍ଚିତ୍ରଂ ପଞ୍ଚମଂ ସାଗରଂ ଯଥା। ସର୍ଵର୍ତୁପୁଷ୍ପୈର୍ନିଚିତଂ ପାଦପୈର୍ମଧୁଗନ୍ଧିଭିଃ
ସେଠା ଶତଶଃ ଫୁଲ ଓ ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନରେ ଶୋଭିତ, ପଞ୍ଚମ ସାଗର ପରି ଅଦ୍ଭୁତ ଦେଖାଯାଉଥିଲା; ସମସ୍ତ ଋତୁର ଫୁଲ ଧରିଥିବା ଗଛମାନେ ମଧୁର ଗନ୍ଧରେ ଭରିଯାଇଥିଲେ।
ନାନାନିନାଦୈରୁଦ୍ଯାନଂ ରମ୍ଯଂ ମୃଗଗଣଦ୍ଵିଜୈଃ। ଅନେକଗନ୍ଧପ୍ରଵହଂ ପୁଣ୍ଯଗନ୍ଧଂ ମନୋହରମ୍
ସେ ଉଦ୍ୟାନଟି ଅନେକ ପ୍ରକାର ମୃଗ ଓ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ଧ୍ୱନିରେ ମଧୁର ହୋଇଯାଇଥିଲା; ଅନେକ ଗନ୍ଧ ବାହାରୁଥିଲା, ଶୁଭ ଓ ଆକର୍ଷକ।
ସ ଦଦର୍ଶାଵିଦୂରସ୍ଥଂ ଚୈତ୍ଯପ୍ରାସାଦମୂର୍ଜିତମ୍। ମଧ୍ଯେ ସ୍ତମ୍ଭସହସ୍ରେଣ ସ୍ଥିତଂ କୈଲାସପାଣ୍ଡୁରମ୍
ସେ ଦେଖିଲେ, ଅତି ଦୂର ନୁହେଁ, ଏକ ଅତି ଶୋଭାମୟ ଚୈତ୍ୟ ପ୍ରାସାଦ, ମଧ୍ୟରେ ହଜାରଟି ଖମ୍ଭରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ, କୈଳାସ ପର୍ବତ ପରି ଧଳା।
ପ୍ରଵାଲକୃତସୋପାନଂ ତପ୍ତକାଞ୍ଚନଵେଦିକମ୍। ମୁଷ୍ଣନ୍ତମିଵ ଚକ୍ଷୂଂଷି ଦ୍ଯୋତମାନମିଵ ଶ୍ରିଯା
ସେଠାରେ ପାଗା କୋରାଲରେ ବନା ଶିଢ଼ି, ତପ୍ତ ସୁନାର ମଞ୍ଚ, ଚକ୍ଷୁକୁ ଚମକାଉଥିବା, ଶୋଭାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ।
ନିର୍ମଲଂ ପ୍ରାଂଶୁଭାଵତ୍ଵାଦୁଲ୍ଲିଖନ୍ତମିଵାମ୍ବରମ୍। ତତୋ ମଲିନସଂଵୀତାଂ ରାକ୍ଷସୀଭିଃ ସମାଵୃତାମ୍
ସେ ପ୍ରାସାଦଟିକୁ ନିର୍ମଳ ଏବଂ ଉଚ୍ଚ ଦେଖିଲେ, ମନେ ହେଉଥିଲା ଆକାଶକୁ ଛୁଇଁଯାଇଛି; ତାପରେ ସେ ଦେଖିଲେ, ମେଳା ଜାମା ପିନ୍ଧିଥିବା, ରାକ୍ଷସୀମାନେ ଘେରିଥିବା ଜଣେ ମହିଳା।
ଉପଵାସକୃଶାଂ ଦୀନାଂ ନିଃଶ୍ଵସନ୍ତୀଂ ପୁନଃ ପୁନଃ। ଦଦର୍ଶ ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷାଦୌ ଚନ୍ଦ୍ରରେଖାମିଵାମଲାମ୍
ଉପବାସରେ ଶରୀର କ୍ଷୀଣ, ଦୁଃଖରେ ମନ ଭାଙ୍ଗିଥିବା, ପୁନିପୁନି ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ନେଉଥିବା; ସେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠି ଶୁଭ୍ରପକ୍ଷ ଆରମ୍ଭରେ ଚନ୍ଦ୍ରର ଅର୍ଦ୍ଧଚନ୍ଦ୍ର ପରି ପବିତ୍ର ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ମନ୍ଦପ୍ରଖ୍ଯାଯମାନେନ ରୂପେଣ ରୁଚିରପ୍ରଭାମ୍। ପିନଦ୍ଧାଂ ଧୂମଜାଲେନ ଶିଖାମିଵ ଵିଭାଵସୋଃ
ତାଙ୍କର ରୂପ ମନ୍ଦ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ତେଜ ମନ୍ଦିତ, ଧୂଆଁର ଆବରଣରେ ଢାକାଯାଇଥିବା ଅଗ୍ନିଶିଖା ପରି ଲାଗୁଥିଲେ।
ପୀତେନୈକେନ ସଂଵୀତାଂ କ୍ଲିଷ୍ଟେନୋତ୍ତମଵାସସା। ସପଙ୍କାମନଲଂକାରାଂ ଵିପଦ୍ମାମିଵ ପଦ୍ମିନୀମ୍
ଏକ ମାତ୍ର ହଳଦିଆ, ମେଳା ଓ ଉତ୍ତମ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିଲେ; ଗହନା ନଥିଲେ, ଦାଗ ଲାଗିଥିଲା, ପଦ୍ମ ନଥିବା ପଦ୍ମିନୀ ପରି।
ପୀଡିତାଂ ଦୁଃଖସଂତପ୍ତାଂ ପରିକ୍ଷୀଣାଂ ତପସ୍ଵିନୀମ୍। ଗ୍ରହେଣାଂଗାରକେଣେଵ ପୀଡିତାମିଵ ରୋହିଣୀମ୍
ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖିତ, ଦୁଃଖର ତାପରେ ଜର୍ଜରିତ, ଶକ୍ତି ହ୍ରାସ ପାଇଥିବା, ତପସ୍ଵିନୀ; ଯେପରି ରୋହିଣୀ ଗ୍ରହର ଦ୍ୱାରା ଅତିକ୍ରମିତ।
ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣମୁଖୀଂ ଦୀନାଂ କୃଶାମନଶନେନ ଚ। ଶୋକଧ୍ଯାନପରାଂ ଦୀନାଂ ନିତ୍ଯଂ ଦୁଃଖପରାଯଣାମ୍
ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଅଶ୍ରୁରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଦୁଃଖିତ, ଉପବାସରେ ଶରୀର କ୍ଷୀଣ; ଶୋକ ଓ ଧ୍ୟାନରେ ଲିନ, ସଦା ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା।
ପ୍ରିଯଂ ଜନମପଶ୍ଯନ୍ତୀଂ ପଶ୍ଯନ୍ତୀଂ ରାକ୍ଷସୀଗଣମ୍। ସ୍ଵଗଣେନ ମୃଗୀଂ ହୀନାଂ ଶ୍ଵଗଣେନାଵୃତାମିଵ
ପ୍ରିୟ ଲୋକମାନେ ଦୃଷ୍ଟିରେ ନାହାନ୍ତି, ଚାରିପାଖରେ ରାକ୍ଷସୀମାନେ; ଯେପରି ମୃଗୀ ତାଙ୍କର ଦଳରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ କୁକୁର ଦଳରେ ଘେରାଯାଇଛି।
ନୀଲନାଗାଭଯା ଵେଣ୍ଯା ଜଘନଂ ଗତଯୈକଯା। ନୀଲଯା ନୀରଦାପାଯେ ଵନରାଜ୍ଯା ମହୀମିଵ
ତାଙ୍କର କମର ଏକ ନୀଳ ବେଣୀରେ ଚିହ୍ନିତ, ଯେପରି ବନ ରାଜ୍ୟର ମାଟି ବର୍ଷା ପରେ ମେଘ ହଟିଯିବା ପରେ ନଦୀର ଚିହ୍ନ ରହିଯାଏ।
ସୁଖାର୍ହାଂ ଦୁଃଖସଂତପ୍ତାଂ ଵ୍ଯସନାନାମକୋଵିଦାମ୍। ତାଂ ଵିଲୋକ୍ଯ ଵିଶାଲାକ୍ଷୀମଧିକଂ ମଲିନାଂ କୃଶାମ୍
ସେ ଯିଏ ସୁଖ ପାଇବା ଯୋଗ୍ୟ, ଦୁଃଖରେ ଦହିଯାଇଛନ୍ତି, ଦୁଃଖ ସହିବାରେ ଅଅଭ୍ୟସ୍ତ ନୁହେଁ; ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ବିଶାଳ ଚକ୍ଷୁ, ଅଧିକ ମେଳା ଓ କ୍ଷୀଣ।
ତର୍କଯାମାସ ସୀତେତି କାରଣୈରୁପପାଦିଭିଃ। ହ୍ରିଯମାଣା ତଦା ତେନ ରକ୍ଷସା କାମରୂପିଣା
ସେ ଭାବିଲେ, 'ଏହିଁ ସୀତା,' କାରଣ ଏହି ସମସ୍ତ ଚିହ୍ନ ମିଳିଲା; କାରଣ ସେ ତେଣୁ ମନମତା ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ରାକ୍ଷସାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହରାଯାଇଥିଲେ।
ଯଥାରୂପା ହି ଦୃଷ୍ଟା ସା ତଥାରୂପେଯମଂଗନା। ପୂର୍ଣଚନ୍ଦ୍ରାନନାଂ ସୁଭ୍ରୂଂ ଚାରୁଵୃତ୍ତପଯୋଧରାମ୍
ଯେପରି ସେ ପୂର୍ବେ ଦେଖାଯାଇଥିଲେ, ସେଇପରି ଏହି ମହିଳା; ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପରି ମୁହଁ, ସୁନ୍ଦର ଭୃକୁଟି, ଆକର୍ଷକ ଓ ଗୋଳ ଅଂଶ।
କୁର୍ଵତୀଂ ପ୍ରଭଯା ଦେଵୀଂ ସର୍ଵା ଵିତିମିରା ଦିଶଃ। ତାଂ ନୀଲକଣ୍ଠୀଂ ବିମ୍ବୋଷ୍ଠୀଂ ସୁମଧ୍ଯାଂ ସୁପ୍ରତିଷ୍ଠିତାମ୍
ତାଙ୍କର ତେଜରେ ସମସ୍ତ ଦିଗ ଅନ୍ଧକାର ହୀନ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଦେବୀ ପରି; ନୀଳ କଣ୍ଠ, ବିମ୍ବ ଫଳ ପରି ଲାଲ ଓଠ, ସୁନ୍ଦର କମର, ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ।
ସୀତାଂ ପଦ୍ମପଲାଶାକ୍ଷୀଂ ମନ୍ମଥସ୍ଯ ରତିଂ ଯଥା। ଇଷ୍ଟାଂ ସର୍ଵସ୍ଯ ଜଗତଃ ପୂର୍ଣଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭାମିଵ
ସୀତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ପଦ୍ମ ପତ୍ର ପରି, ମନମଥଙ୍କ ପ୍ରିୟା ରତି ପରି ସମସ୍ତ ଜଗତଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ଏବଂ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ।
ଭୂମୌ ସୁତନୁମାସୀନାଂ ନିଯତାମିଵ ତାପସୀମ୍। ନିଃଶ୍ଵାସବହୁଲାଂ ଭୀରୁଂ ଭୁଜଗେନ୍ଦ୍ରଵଧୂମିଵ
ଭୂମିରେ ବସିଥିବା, ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ ପରି ସୁକୁମାର ଏହି ନାରୀ, ଯେଉଁଠି ନିୟମିତ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ଜଣେ ତପସ୍ବିନୀ ପରି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି, ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ୁଥିବା, ଭୟଭୀତ ଏବଂ ନାଗରାଜଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ପରି ଅନ୍ତର୍ବେଦନାରେ ଡୁବିଯାଇଛନ୍ତି।
ଶୋକଜାଲେନ ମହତା ଵିତତେନ ନ ରାଜତୀମ୍। ସଂସକ୍ତାଂ ଧୂମଜାଲେନ ଶିଖାମିଵ ଵିଭାଵସୋଃ
ବଡ଼ ଦୁଃଖର ଜାଲରେ ଘେରାଯାଇଥିବା ଏହି ନାରୀ, ଜଣେ ଅଗ୍ନିଶିଖା ଧୂଆଁରେ ଢାକାଯିବା ପରି, ତାଙ୍କର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଦେଖାଯାଉନାହିଁ।